سرویس هنر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - مریم محمدی؛ تا همین چند سال پیش، مسیر تبدیل یک رمان به فیلم کموبیش مشخص بود. نویسنده داستانش را مینوشت، فیلمنامهنویس سراغ کتاب میرفت، شخصیتها و موقعیتها را از دل روایت بیرون میکشید و با حذف بعضی بخشها، تغییر ترتیب وقایع و بازنویسی دیالوگها، داستان را برای سینما آماده میکرد. اختلافنظرها هم معمولاً از همینجا شکل میگرفت؛ اینکه فیلم چقدر به کتاب وفادار مانده، چرا شخصیتی از داستان حذف شده یا چه ضرورتی داشته که پایان رمان تغییر کند.
اما حالا پای بازیگر تازهای به این رابطه باز شده که میتواند بسیاری از مراحل این مسیر را در زمانی بسیار کوتاه انجام دهد و آن هوش مصنوعی است. تصور کنید فیلمنامهنویسی یک رمان چندصدصفحهای را در اختیار یک مدل زبانی بگذارد و از آن بخواهد نسخهای سینمایی با زمان تقریبی ۱۲۰ دقیقه آماده کند. ابزارهای هوش مصنوعی میتوانند شخصیتها را شناسایی کنند، خط اصلی داستان را بیرون بکشند، فصلهای طولانی را خلاصه کنند، بخشهای قابل حذف را پیشنهاد دهند و حتی برای تبدیل توصیفهای ذهنی نویسنده به موقعیتهای نمایشی راهحل ارائه کنند. ساخت دیالوگ و پیشنهاد چند شکل متفاوت برای روایت یک صحنه هم از تواناییهای این ابزارهاست.
بخش زیادی از کارهایی که تا امروز به وقت و تجربه فیلمنامهنویس وابسته بود، حالا با کمک ماشین انجامپذیر شده است. این اتفاق لزوماً به معنای پایان کار فیلمنامهنویسان نیست، اما جایگاه آنها را با پرسشهای تازهای روبهرو میکند. وقتی یک مدل هوش مصنوعی میتواند ساختار یک رمان را تحلیل کند و از دل آن طرحی سینمایی بیرون بیاورد، سهم فیلمنامهنویس در شکلگیری اقتباس چه خواهد بود؟ آیا او همچنان خالق اصلی روایت است یا به کسی تبدیل میشود که خروجی ماشین را انتخاب، اصلاح و بازنویسی میکند؟
این پرسش فقط جنبه حرفهای ندارد و پای حقوق مالکیت فکری را هم به میان میکشد. دفتر کپیرایت آمریکا در گزارش سال ۲۰۲۵ خود درباره هوش مصنوعی تأکید کرده است که خروجیهای تولیدشده با این فناوری تنها در صورتی میتوانند از حمایت حق مؤلف برخوردار شوند که میزان کافی از خلاقیت و عناصر بیانی انسانی در شکلگیری آنها وجود داشته باشد. صرف نوشتن یک دستور یا همان پرامپت برای تولید محتوا، بهتنهایی برای ایجاد حق مؤلف کافی نیست. در مقابل، استفاده از هوش مصنوعی بهعنوان ابزار در جریان خلق یک اثر، لزوماً مانع برخورداری آن از حمایت قانونی نمیشود.
این تفاوت در اقتباس ادبی اهمیت زیادی دارد. فیلمنامهنویسی که از هوش مصنوعی برای تحلیل رمان و پیشنهاد ساختار استفاده میکند و سپس با تکیه بر برداشت و خلاقیت خودش فیلمنامه را مینویسد، موقعیت متفاوتی با کسی دارد که تمام متن را به ماشین میسپارد و خروجی آن را بدون تغییر قابلتوجه وارد پروژه میکند. به همین دلیل، احتمال دارد در سالهای آینده میزان دخالت خلاقانه انسان در تولید فیلمنامه به یکی از موضوعات مهم قراردادهای سینمایی تبدیل شود.
وفاداری به کتاب، امتیاز ماشین یا محدودیت آن؟
یکی از بحثهای قدیمی اقتباس، میزان وفاداری فیلم به متن ادبی است. گاهی منتقدان فیلمی را به دلیل فاصله گرفتن از رمان نقد میکنند و فیلمساز در پاسخ میگوید سینما زبان مستقلی دارد و قرار نیست نسخه تصویری کتاب را بسازد. این اختلافنظر سالهاست وجود دارد، اما ورود هوش مصنوعی شکل تازهای به آن داده است.
یک مدل زبانی میتواند اطلاعات و جزئیات یک رمان را با سرعت زیادی استخراج کند، روابط شخصیتها را دنبال کند و حتی به بخشهایی از داستان توجه نشان دهد که ممکن است هنگام خواندن کتاب از چشم فیلمنامهنویس دور مانده باشند. از این نظر، ماشین ظرفیت بالایی برای حفظ جزئیات و جلوگیری از حذف ناخواسته عناصر داستانی دارد. با این حال، وفاداری اطلاعاتی الزاماً به تولید یک اقتباس سینمایی خوب منجر نمیشود.
اقتباس فقط خلاصه کردن یک داستان و انتقال اتفاقات آن به پرده سینما نیست. فیلمنامهنویس باید از میان انبوه شخصیتها و موقعیتهای یک رمان انتخاب کند و به روایت شکل تازهای بدهد. گاهی یک شخصیت فرعی در اقتباس به شخصیت محوری تبدیل میشود، گاهی پایان داستان تغییر میکند و گاهی بخشی که در کتاب اهمیت چندانی ندارد، در فیلم به نقطه عطف روایت تبدیل میشود.
برای مثال، بسیاری از اقتباسهای ماندگار سینما دقیقاً به این دلیل موفق شدهاند که فیلمساز به بازتولید مو به موی کتاب رضایت نداده و برداشت خودش را از اثر ارائه کرده است. در چنین مواردی، فاصله گرفتن از متن نه یک ضعف، بلکه بخشی از منطق هنری اقتباس است.
هوش مصنوعی میتواند پیشنهادهای متعددی برای تغییر ساختار یک رمان ارائه کند، اما مسئله اصلی انتخاب میان این پیشنهادهاست. اینکه کدام شخصیت باید حذف شود، کدام موقعیت ظرفیت تصویری بیشتری دارد و چه چیزی از جهان ذهنی نویسنده باید به زبان سینما منتقل شود، تصمیمهایی هستند که به شناخت هنری و تفسیر متن نیاز دارند. ماشین ممکن است در تشخیص الگوهای روایی موفق باشد، اما این توانایی بهخودیخود به معنای داشتن نگاه سینمایی نیست.
هوش مصنوعی پیش از اقتباس، وارد مرحله تولید شده است
استفاده از هوش مصنوعی در سینما دیگر به بحثهای نظری و پیشبینی آینده محدود نمیشود. نمونههای عملی نشان میدهند که این فناوری بهتدریج در بخشهای مختلف تولید فیلم و سریال جای خود را باز کرده است.
نتفلیکس در سال ۲۰۲۵ اعلام کرد برای ساخت یکی از صحنههای سریال آرژانتینی «مسافر ابدیت» (The Eternaut) از هوش مصنوعی مولد استفاده کرده است. این صحنه که فروریختن یک ساختمان را به تصویر میکشد، با کمک فناوری GenAI ساخته شد. طبق توضیح نتفلیکس، اجرای این بخش حدود ۱۰ برابر سریعتر از روشهای سنتی انجام گرفت و امکان تولید جلوهای را فراهم کرد که ساخت آن با بودجه معمول پروژه دشوار بود.
البته این تجربه را نباید با سپردن روایت یک سریال به هوش مصنوعی اشتباه گرفت. در اینجا ماشین به کمک گروه تولید آمده تا بخشی از تصویر را با سرعت و هزینه کمتر آماده کند. به بیان دیگر، هوش مصنوعی در این نمونه جایگزین نویسنده یا کارگردان نشده، بلکه به ابزاری در اختیار گروه سازنده تبدیل شده است.
پروژه «جادوگر شهر اُز» (The Wizard of Oz at Sphere) در لاسوگاس نیز نمونه دیگری از ورود این فناوری به سینماست. در این تجربه، تصاویر فیلم «جادوگر شهر اُز» محصول ۱۹۳۹ با کمک فناوریهای هوش مصنوعی بازسازی و ارتقا پیدا کردند تا برای نمایش در فضای عظیم و متفاوت مجموعه آماده شوند. هدف، ساخت نسخهای جایگزین از فیلم نبود و سازندگان تلاش کردند اثری قدیمی را با امکانات تصویری جدید و متناسب با یک محیط نمایشی متفاوت به مخاطب امروز عرضه کنند.
اهمیت این تجربه برای بحث اقتباس در همین نکته است. اقتباس دیگر الزاماً به معنای تبدیل یک رمان به فیلم نیست. گاهی یک فیلم قدیمی باید برای نمایش در بستری تازه بازآفرینی شود و گاهی یک روایت مکتوب یا تصویری، متناسب با امکانات رسانهای جدید شکل دیگری پیدا میکند. در چنین وضعیتی، مرز میان اقتباس، بازسازی و بازآفرینی چندان روشن نیست و هوش مصنوعی این مرزها را پیچیدهتر میکند.
وقتی پای حقوق رمان و فیلمنامه به میان میآید
ورود هوش مصنوعی به فرآیند تولید، فقط سرعت و هزینه ساخت آثار را تغییر نمیدهد؛ مناسبات حقوقی میان نویسنده، فیلمنامهنویس و تهیهکننده را هم با مسائل تازهای روبهرو میکند.
سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO) در راهنمای سال ۲۰۲۶ خود برای فیلمسازان مستقل، استفاده از هوش مصنوعی را یکی از موضوعات مهم حقوقی در تولید آثار دیداری و شنیداری دانسته است. در این راهنما به موضوعاتی مانند وارد کردن فیلمنامه یا آثار دارای حق مؤلف به ابزارهای هوش مصنوعی، شرایط استفاده از این سرویسها، ضرورت شفافیت درباره کاربرد آنها و مشخص بودن زنجیره مالکیت اثر اشاره شده است.
برای درک پیچیدگی موضوع، کافی است یک موقعیت معمول در تولید فیلم را در نظر بگیریم. تهیهکننده حقوق اقتباس یک رمان را خریداری کرده و فیلمنامهنویس برای آماده کردن طرح اولیه، بخشهایی از کتاب را در اختیار یک ابزار هوش مصنوعی قرار میدهد. حالا این پرسش مطرح است که آیا شرایط استفاده از آن ابزار با تعهدات قراردادی تهیهکننده و حقوقی که از نویسنده خریداری شده، سازگار است؟ آیا ورود متن کتاب به یک سامانه هوش مصنوعی محدودیت یا پیامد حقوقی خاصی دارد؟ اگر بخشی از خروجی تولیدشده وارد فیلمنامه نهایی شود، مسئولیت آن بر عهده چه کسی خواهد بود؟
اینها پرسشهایی نیستند که بتوان با یک پاسخ کلی از کنارشان گذشت. در تولید یک فیلم اقتباسی، حقوق نویسنده، مجوز استفاده از اثر، قرارداد فیلمنامهنویس و تعهدات تهیهکننده از ابتدا باید روشن باشد. حالا استفاده از هوش مصنوعی یک مرحله دیگر به این مجموعه اضافه کرده است؛ مرحلهای که اگر از ابتدا درباره آن تصمیمگیری نشود، ممکن است در ادامه تولید یا حتی هنگام عرضه فیلم دردسرساز شود.
به همین دلیل، شفافیت درباره نحوه استفاده از هوش مصنوعی و تعیین مسئولیت هر یک از عوامل پروژه اهمیت بیشتری پیدا میکند. بعید نیست در آینده، قراردادهای اقتباس علاوه بر حقوق متعارف سینمایی، بندهای مشخصی درباره استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی هم داشته باشند.
فیلمنامهنویس چه چیزی دارد که ماشین ندارد؟
با همه این تغییرات، تصور اینکه هوش مصنوعی بهزودی جای فیلمنامهنویس را بهطور کامل میگیرد، چندان دقیق نیست. این فناوری میتواند در تحلیل رمان، دستهبندی شخصیتها، بررسی ساختار روایت، پیدا کردن تناقضهای داستانی و ارائه پیشنهادهای تصویری کمککننده باشد. حتی میتواند چندین نسخه متفاوت از یک موقعیت نمایشی تولید کند تا نویسنده امکان مقایسه و انتخاب داشته باشد.
اما اقتباس در نهایت به انتخاب وابسته است. انتخابی که فقط از دل شناخت اطلاعات و روابط داستانی بیرون نمیآید. فیلمنامهنویس باید بفهمد چرا یک صحنه اهمیت دارد، چه چیزی از شخصیت در آن آشکار میشود و چگونه میتوان تجربهای را که نویسنده با کلمات ساخته، به تجربهای دیداری تبدیل کرد.
این موضوع بهخصوص درباره رمانهایی اهمیت دارد که بخش مهمی از قدرت ادبیشان در تکگوییهای درونی، خاطره، خیال، روایتهای غیرخطی یا پیچیدگیهای ذهنی شخصیتها نهفته است. تبدیل چنین عناصری به تصویر، تنها یک مسئله فنی نیست. ممکن است برای نمایش یک وضعیت ذهنی دهها راه وجود داشته باشد، اما انتخاب یکی از آنها به جهانبینی و سلیقه هنری فیلمساز بستگی دارد.
شاید در آینده، بخشی از وظایف فنی و زمانبر فیلمنامهنویس به هوش مصنوعی واگذار شود و او فرصت بیشتری برای تمرکز بر جنبههای خلاقانه کار پیدا کند. در چنین شرایطی، مهارت اصلی دیگر فقط توانایی نوشتن دیالوگ یا تنظیم ساختار سهپردهای نخواهد بود؛ بلکه تشخیص این است که از میان انبوه اطلاعات و پیشنهادها، کدام بخش از یک رمان ظرفیت تبدیل شدن به سینما را دارد.
هوش مصنوعی میتواند یک رمان را بخواند، خلاصه کند و حتی نسخهای شبیه به فیلمنامه از آن تحویل دهد. اما اقتباس زمانی به یک اثر سینمایی مستقل تبدیل میشود که کسی از میان همه انتخابهای ممکن، تصمیم بگیرد چه چیزی را نگه دارد، چه چیزی را کنار بگذارد و از چه زاویهای دوباره به داستان نگاه کند.
به همین دلیل، مسئله اصلی آینده اقتباس این نیست که آیا هوش مصنوعی توانایی تبدیل رمان به فیلمنامه را دارد یا نه. این توانایی تا حد زیادی وجود دارد و احتمالاً با پیشرفت ابزارها بیشتر هم خواهد شد. پرسش مهمتر این است که وقتی ماشین بخش بزرگی از کار را انجام میدهد، چه کسی مسئول نگاه نهایی به اثر است؟ شاید پاسخ همچنان فیلمنامهنویس باشد؛ کسی که قرار نیست فقط داستان را از کتاب به پرده منتقل کند، بلکه باید به آن معنایی تازه بدهد. همان کاری که از ابتدا اقتباس ادبی را از یک بازنویسی ساده متمایز کرده است.
نظر شما