سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- عباس خامهیار، نویسنده و پژوهشگر روابط بین الملل: کتاب، حافظه مکتوب بشریت، گنجینه تجربه تاریخی ملتها و یکی از استوارترین ستونهای تمدن انسانی است؛ میراثی که نسلها را به یکدیگر پیوند میدهد، مرزهای زمان و مکان را درمینوردد و به انسان امکان میبخشد فراتر از محدودیتهای زیست فردی و اجتماعی خویش بیندیشد. کتاب تنها مجموعهای از کلمات و صفحات نیست؛ تجسم اندیشه، تبلور تجربه، آیینه فرهنگ و بستری برای انتقال آگاهی از نسلی به نسل دیگر است.
بیستوچهارم آبانماه، روز کتاب، کتابخوانی و کتابدار و آغاز هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، فرصتی مغتنم برای بازاندیشی در جایگاه این میراث گرانسنگ در زندگی فردی و اجتماعی ماست؛ مناسبتی که از سال ۱۳۷۲ در تقویم فرهنگی کشور جای گرفته و طی بیش از سه دهه، زمینه برگزاری برنامههای گوناگون فرهنگی، نمایشگاهها، نشستهای علمی و فعالیتهای ترویجی را فراهم آورده است.
بااینهمه، بزرگداشت کتاب نباید به آیینهای تشریفاتی، سخنرانیهای تکراری، افتتاح نمایشگاههای مقطعی و انتشار پیامهای مناسبتی محدود بماند. پرسش اساسی آن است که کتاب در متن زندگی امروز ایرانیان چه جایگاهی دارد؟ نظام آموزشی و فرهنگی کشور تا چه اندازه در پرورش نسلی کتابخوان، پرسشگر، خلاق و برخوردار از قدرت تحلیل موفق بوده است؟ و مهمتر از همه، در روزگاری که هوش مصنوعی، شبکههای اجتماعی و فناوریهای نوین، شیوههای تولید و دریافت اطلاعات را دگرگون کردهاند، چگونه میتوان جایگاه کتاب را بهعنوان پناهگاه تفکر مستقل و ژرفاندیشی حفظ و تقویت کرد؟
هفته کتاب باید فرصتی برای طرح صادقانه همین پرسشها باشد؛ نه صرفاً مجالی برای ارائه آمارهای خوشایند، گزارش فعالیتهای اداری و تکرار ضرورت کتابخوانی.
کتاب در برابر طوفان اطلاعات؛ از دانستن تا فهمیدن
جهان امروز با پدیدهای کمسابقه روبهروست: وفور اطلاعات در کنار کاهش فرصت تأمل. انسان معاصر در هر لحظه با انبوهی از پیامها، تصاویر، خبرها، تحلیلها و پاسخهای آماده مواجه است. شبکههای اجتماعی، موتورهای جستوجو و سامانههای هوش مصنوعی، دسترسی به دادهها را بهگونهای شگفتآور آسان کردهاند؛ اما این سهولت، لزوماً به افزایش معرفت و تعمیق آگاهی نینجامیده است.
چهبسا انسان امروز بیش از هر زمان دیگری اطلاعات دریافت میکند، اما فرصت کمتری برای اندیشیدن درباره آنها دارد. سرعت جای تأمل را میگیرد، هیجان بر تحلیل پیشی میجوید و انباشت دادهها گاه به توهم دانایی میانجامد.
در چنین فضایی، باید میان «اطلاع داشتن» و «فهمیدن» تفاوتی بنیادین قائل شد. دانستن مجموعهای از اطلاعات، الزاماً به معنای برخورداری از بینش، قدرت داوری و توانایی تشخیص درست از نادرست نیست. معرفت حقیقی زمانی شکل میگیرد که انسان بتواند اطلاعات را ارزیابی کند، میان روایتهای متفاوت مقایسه انجام دهد، اعتبار منابع را بسنجد و به داوری مستقل برسد. کتاب و مطالعه عمیق، از مهمترین ابزارهای پرورش چنین تواناییهایی هستند.
مطالعه مستمر به انسان صبر فکری میآموزد؛ او را به دنبالکردن استدلالهای پیچیده، مواجهه با دیدگاههای متفاوت و بازاندیشی در باورهای خویش فرامیخواند. برخلاف مصرف شتابزده محتوا در فضای مجازی، کتابخوانی فرصتی برای مکث، گفتوگوی درونی و شکلگیری اندیشهای منسجم فراهم میآورد.
از همین رو، دفاع از کتاب در عصر دیجیتال، دفاع از یک کالای فرهنگی یا شیوهای سنتی برای انتقال اطلاعات نیست؛ دفاع از حق انسان برای اندیشیدن، پرسیدن و مستقلماندن در برابر سیلاب پاسخهای آماده است.
هوش مصنوعی؛ فرصت بزرگ یا تهدیدی برای استقلال اندیشه؟
هوش مصنوعی بیتردید یکی از مهمترین تحولات علمی و فناورانه روزگار ماست. این فناوری، امکانات گستردهای در زمینه پژوهش، آموزش، ترجمه، تحلیل دادهها، تولید محتوا و دسترسی به منابع علمی فراهم کرده و افقهای تازهای در برابر جامعه انسانی گشوده است. نادیدهگرفتن این ظرفیتها یا رویارویی سلبی و هراسآلود با آنها، نه ممکن است و نه خردمندانه. بااینحال، گسترش هوش مصنوعی پرسشهایی اساسی درباره آینده اندیشه انسانی برمیانگیزد.
هنگامی که یک سامانه هوشمند میتواند در چند ثانیه کتابی را خلاصه کند، مقالهای بنویسد، متنی را ترجمه کند یا به پرسشی پیچیده پاسخ دهد، آیا انگیزه انسان برای مطالعه مستقل، جستوجوی شخصی و اندیشیدن ژرف تضعیف نخواهد شد؟
آیا نسلی که از نخستین سالهای تحصیل به پاسخهای آماده عادت میکند، همچنان توانایی طرح پرسشهای بنیادین، تحمل ابهام و پیمودن مسیر دشوار کشف حقیقت را حفظ خواهد کرد؟ این نگرانیها به معنای نفی فناوری نیست؛ بلکه هشداری درباره ضرورت مدیریت آگاهانه رابطه انسان و ماشین است.
هوش مصنوعی میتواند دستیاری توانمند برای پژوهشگر، نویسنده، معلم و دانشجو باشد، اما نباید به جایگزینی برای قضاوت انسانی، تجربه زیسته، مسئولیت اخلاقی و تفکر انتقادی تبدیل شود. خطر اصلی آن نیست که کتاب کاغذی جای خود را به صفحهنمایش بدهد؛ خطر بزرگتر آن است که انسان، بهتدریج نیاز درونی خود به مطالعه، تفکر و کشف مستقل را از دست بدهد.
ازاینرو، جامعهای که میخواهد از دستاوردهای هوش مصنوعی بهرهمند شود، بیش از گذشته به تقویت فرهنگ مطالعه و سواد اطلاعاتی نیاز دارد. آینده متعلق به جوامعی نخواهد بود که صرفاً بیشترین ابزارهای هوشمند را در اختیار دارند؛ بلکه از آنِ جوامعی خواهد بود که انسانهایی آگاه، پرسشگر و برخوردار از قدرت تحلیل تربیت میکنند.
کتاب؛ همنشینی دیرینه که هنوز جایگزینی ندارد
در فرهنگ و ادب ایرانی و اسلامی، کتاب همواره منزلتی فراتر از یک ابزار آموزشی داشته است. تعبیر دلنشین «خَیرُ جَلیس» یادآور حقیقتی ماندگار است: کتاب، همنشینی آرام، وفادار و بیادعاست که در سکوت، افقهای تازهای به روی انسان میگشاید. لذت ورقزدن کتاب، لمس کاغذ، مشاهده یادداشتهای حاشیهای، نشانهگذاری صفحات و حتی بوی کتابهای قدیمی، تجربهای فرهنگی و عاطفی است که برای بسیاری از خوانندگان، با هیچ صفحهنمایشی بهطور کامل جایگزین نمیشود.
کتابخانههای شخصی و عمومی نیز تنها محل نگهداری آثار مکتوب نیستند؛ گاه هر کتاب، یادآور دورهای از زندگی، دیداری با اندیشهای تازه یا تجربهای فراموشنشدنی است. بااینحال، پاسداشت کتاب چاپی نباید به انکار مزایای کتابهای الکترونیکی و صوتی بینجامد. فناوریهای جدید، امکان دسترسی گستردهتر به منابع را فراهم کردهاند و برای بسیاری از افراد، از جمله نابینایان، کمبینایان، سالمندان و ساکنان مناطق دورافتاده، فرصتهای ارزشمندی پدید آوردهاند.
مسئله اصلی، شکل ظاهری کتاب نیست؛ بلکه حفظ کیفیت مطالعه، استمرار ارتباط با اندیشه و تبدیل خواندن به بخشی از زندگی روزمره است. کتاب، چه بر کاغذ نقش بسته باشد و چه بر صفحهای دیجیتال، زمانی رسالت خود را انجام میدهد که خواننده را از مصرف منفعلانه اطلاعات به مشارکت فعال در فرایند فهم و اندیشه رهنمون شود.
آمارها چه میگویند؟ نگاهی از جهان به ایران
بررسی تجربه جوامع مختلف نشان میدهد که برخلاف برخی پیشبینیهای شتابزده، گسترش فناوریهای دیجیتال به حذف کتاب چاپی نینجامیده است. و کتاب چاپی را از میدان خارج نکرده، بلکه شیوههای دسترسی به محتوای مکتوب را متنوع ساخته است. در ایران ما بررسی وضعیت مطالعه نیازمند نگاهی دقیق، علمی و بهدور از بزرگنمایی یا سیاهنمایی است.
آمارهای متفاوتی که گاه درباره سرانه مطالعه ایرانیان منتشر میشود، به دلیل اختلاف در تعریف مطالعه، جامعه آماری، روش گردآوری اطلاعات و احتساب یا عدم احتساب کتابهای درسی، مطبوعات و محتوای دیجیتال، همواره قابل مقایسه نیستند. ازاینرو، بهجای تکرار اعداد بحثبرانگیز، باید بر ضرورت ایجاد نظامی معتبر، شفاف و مستمر برای سنجش رفتار مطالعه در کشور تأکید کرد.
سیاستگذاری فرهنگی بدون شناخت دقیق عادتهای مطالعه، موانع اقتصادی دسترسی به کتاب، تفاوتهای نسلی و جغرافیایی و تأثیر رسانههای نوین، نمیتواند به نتایجی پایدار بینجامد. آنچه بیش از ارقام اهمیت دارد، این پرسش است که کتاب تا چه اندازه در زندگی واقعی خانوادههای ایرانی حضور دارد و مطالعه تا چه حد از یک توصیه اخلاقی به رفتاری اجتماعی و روزمره تبدیل شده است.
از بزرگداشت نمادین تا مسئولیت ملی
هفته کتاب زمانی میتواند به رویدادی اثرگذار تبدیل شود که از محدوده مراسم رسمی فراتر رود و به فرصتی برای ارزیابی عملکرد نهادهای مسئول، شناسایی کاستیها و طراحی برنامههای پایدار بدل شود. ترویج کتابخوانی صرفاً با نصب پوستر، برگزاری مسابقه، اعطای جوایز مناسبتی و سخنرانی درباره فضیلت مطالعه تحقق نمییابد.
اگر کتاب قرار است به بخشی طبیعی از زندگی ایرانیان تبدیل شود، باید جایگاهی واقعی در سیاستهای آموزشی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی کشور پیدا کند. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، وزارت آموزشوپرورش، وزارت علوم، شهرداریها، نهاد کتابخانههای عمومی، دانشگاهها، حوزههای علمیه، رسانهها، ناشران، کتابفروشان و تشکلهای مردمی، هر یک مسئولیتی مشخص در این زمینه بر عهده دارند.
اما موفقیت زمانی حاصل میشود که فعالیت این مجموعهها از پراکندگی و اقدامات مقطعی فاصله بگیرد و در قالب برنامهای هماهنگ، بلندمدت و قابل ارزیابی سامان یابد. ضروری است برای توسعه کتابخوانی، اهداف روشن، بودجه پایدار، شاخصهای سنجشپذیر و سازوکار پاسخگویی تعریف شود.
حمایت از کتاب نباید صرفاً به افزایش شمار عناوین منتشرشده محدود بماند؛ باید پرسید چه کتابهایی تولید میشوند، با چه کیفیتی به دست مخاطب میرسند، چه میزان خوانده میشوند و تا چه اندازه به ارتقای آگاهی عمومی کمک میکنند. در این میان، تقویت کتابفروشیهای محلی، حمایت هدفمند از ناشران مستقل، توسعه شبکه توزیع و ایجاد فرصتهای برابر برای دسترسی به آثار ارزشمند، ضرورتی انکارناپذیر است.
جامعهای که در آن کتابفروشیها یکی پس از دیگری از محلهها حذف شوند و کتاب به کالایی دور از دسترس خانوادهها تبدیل شود، نمیتواند تنها با برگزاری نمایشگاههای سالانه، فرهنگ مطالعه را زنده نگاه دارد.
عدالت فرهنگی؛ کتاب نباید کالایی تجملی باشد
یکی از چالشهای جدی گسترش فرهنگ مطالعه در ایران، مسئله دسترسی عادلانه به کتاب است. افزایش هزینههای تولید، چاپ، کاغذ، توزیع و خرید کتاب، در کنار فشارهای اقتصادی بر خانوادهها، میتواند کتاب را بهتدریج از سبد مصرف فرهنگی بخشهایی از جامعه خارج کند.
این مسئله، بهویژه برای خانوادههای کمدرآمد، دانشآموزان، دانشجویان و ساکنان مناطق کمبرخوردار، پیامدهایی فراتر از کاهش خرید کتاب دارد. محرومیت از کتاب، در بلندمدت میتواند به تعمیق نابرابری آموزشی، محدودشدن فرصتهای رشد فردی و گسترش شکافهای فرهنگی بینجامد. ازاینرو، حمایت از دسترسی عمومی به کتاب باید بخشی از سیاست عدالت فرهنگی کشور تلقی شود.
توسعه کتابخانههای عمومی و روستایی، تجهیز کتابخانههای مدارس، گسترش کتابخانههای سیار، تقویت نظام امانت بینکتابخانهای، اختصاص اعتبار خرید کتاب به دانشآموزان و خانوادههای کمدرآمد و حمایت از نشر آثار باکیفیت و ارزانقیمت، از جمله اقداماتی است که میتواند به کاهش این شکاف کمک کند. در کنار آن، ظرفیت خیرین، نهادهای مردمی، شرکتها و بنگاههای اقتصادی نیز میتواند در خدمت توسعه زیرساختهای مطالعه قرار گیرد.
بااینحال، اهدای کتاب زمانی ثمربخش خواهد بود که بر پایه نیازسنجی واقعی انجام شود. انتقال کتابهای بلااستفاده و نامتناسب به مناطق محروم، بدون توجه به سن، زبان، علایق و نیازهای مخاطبان، لزوماً به گسترش فرهنگ مطالعه نمیانجامد. عدالت فرهنگی تنها به معنای توزیع کتاب نیست؛ بلکه به معنای فراهمکردن امکان انتخاب، دسترسی، مطالعه و بهرهمندی مؤثر از دانش است.
کتابخانه مدرسه؛ نقطه آغاز تربیت نسل پرسشگر
اگر قرار باشد فرهنگ کتابخوانی در جامعه ایران دگرگون شود، یکی از مهمترین نقطههای آغاز، مدرسه است. مدرسه نباید صرفاً مکانی برای انتقال محفوظات، آمادهسازی دانشآموزان برای آزمونها و رقابت بر سر نمره باشد؛ بلکه باید محیطی برای پرورش کنجکاوی، خلاقیت، قدرت پرسشگری و علاقه به یادگیری مادامالعمر فراهم آورد. در چنین الگویی، کتابخانه مدرسه نقشی بنیادین دارد.
کتابخانه نباید اتاقی کمرفتوآمد، انباری از کتابهای قدیمی یا فضایی تشریفاتی در کنار کلاسهای درس باشد. کتابخانه مدرسه باید به قلب تپنده فعالیتهای فرهنگی و فکری آن تبدیل شود؛ جایی که دانشآموز بتواند آزادانه کتاب انتخاب کند، درباره آن گفتوگو کند، پرسشهای خود را مطرح سازد و لذت کشف جهانهای تازه را تجربه کند.
یکی از آسیبهای نظامهای آموزشی آزمونمحور آن است که مطالعه را به ابزاری برای کسب نمره و موفقیت در امتحان تقلیل میدهند. درحالیکه کتابخوانی واقعی زمانی شکل میگیرد که کودک و نوجوان، مطالعه را نه تکلیفی تحمیلی، بلکه تجربهای لذتبخش و راهی برای شناخت خویش و جهان بداند.
برنامههای قصهگویی، نشستهای معرفی کتاب، حلقههای مطالعه، گفتوگوهای ادبی، دیدار با نویسندگان و فعالیتهای پژوهشی دانشآموزی میتوانند کتابخانه را به فضایی زنده و پویا تبدیل کنند. در عصر هوش مصنوعی، این نقش اهمیت بیشتری یافته است.
دانشآموزان باید بیاموزند که هر پاسخ تولیدشده توسط سامانههای هوشمند، لزوماً صحیح، دقیق یا بیطرف نیست. آنان باید توانایی ارزیابی منابع، تشخیص اطلاعات نادرست، مقایسه دیدگاهها و استفاده مسئولانه از فناوری را فراگیرند. کتابخانه مدرسه میتواند یکی از مهمترین مراکز آموزش چنین مهارتهایی باشد.
کتابدار؛ راهنمای دانایی، نه صرفاً متصدی امانت کتاب
در کنار کتاب و کتابخانه، نباید از نقش انسانهایی غفلت کرد که حیات فرهنگی این نهادها تا حد زیادی به تلاش آنان وابسته است. کتابدار، در معنای امروزین این حرفه، تنها مسئول نگهداری، ثبت و امانت کتاب نیست؛ بلکه راهنمای دانایی، تسهیلگر یادگیری و واسطهای آگاه میان مخاطب و جهان گسترده دانش است.
کتابداری که نیازهای فکری و فرهنگی مخاطبان را میشناسد، منابع معتبر را معرفی میکند، علاقه به مطالعه را برمیانگیزد و مهارت جستوجو و ارزیابی اطلاعات را آموزش میدهد، نقشی تربیتی و اجتماعی بر عهده دارد. این نقش در کتابخانههای مدارس، دانشگاهها و مراکز عمومی اهمیت دوچندان مییابد. بااینحال، ارتقای جایگاه کتابداران تنها با تجلیل نمادین در روز کتابدار تحقق نمییابد.
بهبود شرایط حرفهای، آموزش مستمر، آشنایی با فناوریهای نوین، تقویت مهارتهای ارتباطی و تأمین امکانات مناسب، از ضرورتهای توسعه کتابخانههاست. کتابخانهای که هزاران جلد کتاب در اختیار دارد، اما فاقد کتابدار توانمند و برنامه فرهنگی پویاست، ممکن است به مخزنی خاموش از آثار مکتوب تبدیل شود.
در مقابل، حتی کتابخانهای کوچک، اگر با مدیریت خلاقانه و کتابداری علاقهمند اداره شود، میتواند به کانونی اثرگذار برای رشد فکری یک محله، مدرسه یا روستا بدل شود.
خانواده، کودکی و ضرورت بازسازی عادت مطالعه
علاقه به کتاب، پیش از آنکه در مدرسه شکل بگیرد، غالباً در محیط خانواده جوانه میزند. کودکی که از سالهای نخست زندگی با قصه، کتاب تصویری، شعر و گفتوگو درباره داستانها آشنا میشود، زمینه مساعدتری برای تبدیل مطالعه به عادتی پایدار خواهد داشت.
اما تربیت کودک کتابخوان، صرفاً با خرید کتاب و توصیه به مطالعه تحقق نمییابد. کودکان بیش از آنکه از توصیههای بزرگترها تأثیر بپذیرند، از رفتار آنان الگو میگیرند. در خانوادهای که مطالعه بخشی طبیعی از زندگی روزمره است، کتاب حضوری زنده و ملموس دارد. در مقابل، هنگامی که تمام اوقات فراغت اعضای خانواده در برابر صفحهنمایش سپری میشود، انتظار شکلگیری علاقه عمیق به کتاب در کودکان چندان واقعبینانه نیست.
یکی از چالشهای جدی خانوادههای امروز، مدیریت رابطه کودکان و نوجوانان با فضای مجازی است. دسترسی زودهنگام و نامحدود به شبکههای اجتماعی، مواجهه با محتوای نامتناسب و عادت به محرکهای پیدرپی، میتواند فرصت تمرکز، تخیل و تأمل را محدود کند.
تجربه برخی کشورها در وضع یا اجرای محدودیتهای سنی برای استفاده از شبکههای اجتماعی نشان میدهد که حفاظت از کودکان در محیط دیجیتال، به مسئلهای مهم در سیاستگذاری عمومی تبدیل شده است. در ایران نیز ضروری است این موضوع با رویکردی علمی، کارشناسانه و متناسب با حقوق کودک بررسی شود.
آموزش سواد رسانهای، حمایت از والدین، تنظیم زمان استفاده از صفحهنمایش، ارتقای کیفیت محتوای دیجیتال و محدودسازی متناسب دسترسی کودکان به خدمات پرخطر، میتواند بخشی از یک برنامه جامع باشد. هدف نباید محرومکردن کودکان از فناوری یا فرصتهای آموزشی دیجیتال باشد؛ بلکه باید به آنان کمک کرد تا در کنار بهرهمندی از امکانات نوین، توانایی تمرکز، مطالعه عمیق، گفتوگو و اندیشیدن مستقل را نیز حفظ کنند.
کتاب در متن زندگی اجتماعی؛ از آیینهای مذهبی تا مناسبتهای ملی
فرهنگ کتابخوانی زمانی ریشهدار میشود که از محیطهای رسمی آموزشی و فرهنگی فراتر رود و در متن زندگی اجتماعی مردم حضور یابد. جامعه ایران از ظرفیتهای متنوعی برای تحقق این هدف برخوردار است. مناسبتهای مذهبی، آیینهای ملی، اجتماعات مردمی، جشنوارههای فرهنگی، مراسم محلی و فعالیتهای داوطلبانه، همگی میتوانند بستری برای ترویج کتاب و مطالعه باشند.
برای نمونه، در کنار موکبها، ایستگاههای صلواتی و مراکز پذیرایی مردمی که در مناسبتهای مذهبی و اجتماعی برپا میشوند، میتوان ایستگاههای فرهنگی و کتابمحور نیز ایجاد کرد. در چنین فضاهایی، اهدای کتاب، معرفی آثار مناسب گروههای سنی، قصهخوانی برای کودکان، قرائت متون ادبی، برگزاری گفتوگوهای کوتاه فرهنگی و معرفی کتابهای مرتبط با تاریخ، اخلاق، معنویت و هویت اجتماعی میتواند به بخشی از تجربه مشارکت جمعی تبدیل شود.
این ابتکارها نه جایگزین خدمات موجود، بلکه مکملی فرهنگی برای غنیترکردن آنها خواهند بود. همچنین مساجد، حسینیهها، فرهنگسراها، کانونهای محلی، مدارس، دانشگاهها و مراکز خدمات اجتماعی میتوانند در ایجاد حلقههای مطالعه و کتابخانههای کوچک محلی نقشآفرینی کنند.
تجربه تاریخی ایران نشان داده است که بسیاری از جریانهای فکری، ادبی و اجتماعی از دل محافل کوچک مطالعه، گفتوگو و مباحثه پدید آمدهاند. بازآفرینی چنین فضاهایی، متناسب با نیازهای نسل جدید، میتواند به تقویت سرمایه فرهنگی و پیوندهای اجتماعی کمک کند. در این میان، رسانه ملی، خبرگزاریها، مطبوعات و شبکههای اجتماعی نیز مسئولیتی جدی دارند.
کتاب باید از حاشیه برنامههای فرهنگی به متن گفتوگوهای عمومی راه یابد. معرفی آثار ارزشمند، گفتوگو با نویسندگان، نقد کتاب و پرداختن به مسائل جامعه از دریچه آثار مکتوب، میتواند به افزایش منزلت اجتماعی مطالعه بینجامد.
کتاب، هویت ایرانی و گفتوگوی تمدنها
ایران از دیرباز یکی از کانونهای مهم تولید و انتقال دانش، ادبیات، فلسفه، حکمت و فرهنگ در جهان بوده است. میراث مکتوب این سرزمین، از شاهکارهای شعر و ادب فارسی تا آثار برجسته علمی، فلسفی، تاریخی و دینی، سهمی ماندگار در شکلگیری تمدن اسلامی و فرهنگ جهانی داشته است.
نامهایی چون فردوسی، سعدی، حافظ، مولوی، ابنسینا، بیرونی، فارابی و خواجه نصیرالدین طوسی، تنها به یک جغرافیا تعلق ندارند؛ آثار و اندیشههای آنان از مرزها فراتر رفته و به بخشی از میراث مشترک بشری تبدیل شده است. در دورههای گوناگون تاریخی، کتاب و ترجمه از مهمترین ابزارهای ارتباط فرهنگی ایران با جهان بودهاند.
از مراکز علمی و کتابخانههای بزرگ تمدن اسلامی تا محافل ادبی و علمی ایران، همواره گفتوگوی اندیشهها و تبادل آثار مکتوب، زمینهساز شکوفایی فرهنگی بوده است. امروز نیز حفظ و گسترش این میراث، مستلزم نگاهی پویا و آیندهنگر است. پاسداشت هویت ایرانی و اسلامی نباید به تکرار افتخارات گذشته محدود بماند؛ بلکه باید به تولید اندیشه، تقویت پژوهش، گسترش ترجمه و حضور فعال در گفتوگوهای علمی و فرهنگی جهان بینجامد.
حمایت از ترجمه آثار ارزشمند فارسی به زبانهای دیگر و ترجمه آثار برجسته جهانی به فارسی، میتواند افقهای تازهای برای تعامل فرهنگی فراهم آورد. کتاب، در این معنا، نه ابزاری برای انزوا و خودبسندگی فرهنگی، بلکه پلی برای شناخت متقابل ملتها و تمدنهاست. در جهانی که تنشهای سیاسی، تعصبات هویتی و گفتمانهای نفرتپراکن گاه بر روابط ملتها سایه میافکنند، کتاب میتواند زمینهساز گفتوگو، مدارا و فهم متقابل باشد.
جامعهای که فرزندانش با ادبیات، تاریخ و اندیشه دیگر ملتها آشنا باشند، ظرفیت بیشتری برای درک تفاوتها، احترام به تنوع فرهنگی و پرهیز از داوریهای شتابزده خواهد داشت. ازاینرو، تقویت فرهنگ کتابخوانی، افزون بر آثار آموزشی و فرهنگی، میتواند به تحکیم همبستگی اجتماعی و گسترش دیپلماسی فرهنگی ایران نیز یاری رساند.
حوزه و دانشگاه؛ احیای سنت مطالعه و گفتوگوی علمی
در کنار مدارس و کتابخانههای عمومی، حوزههای علمیه و دانشگاهها نیز مسئولیتی ویژه در پاسداشت فرهنگ کتاب و اندیشه دارند. در سنت علمی و حوزوی ایران، مطالعه متون، مباحثه، نقد آرا و مراجعه به منابع اصیل، همواره از ارکان تربیت علمی بوده است. دانشگاه نیز در ماهیت خود باید محیطی برای پژوهش، پرسشگری، نقد علمی و تولید دانش باشد.
بااینحال، گسترش آموزشهای آزمونمحور، غلبه برخی معیارهای کمّی بر ارزیابیهای علمی و رواج استفاده سطحی از منابع دیجیتال، میتواند در هر دو محیط به تضعیف مطالعه عمیق بینجامد. بازگشت به سنتهای اصیل مباحثه و گفتوگوی علمی، در کنار بهرهگیری از فناوریهای نوین، ضرورتی جدی است.
حوزه و دانشگاه میتوانند با برگزاری نشستهای مشترک کتابخوانی، نقد آثار علمی، معرفی متون بنیادین و گفتوگوهای میانرشتهای، در گسترش فرهنگ مطالعه و تفکر انتقادی پیشگام باشند. پیوند این دو نهاد علمی، هنگامی ثمربخش خواهد بود که بر پایه احترام متقابل، استقلال علمی، پذیرش تنوع دیدگاهها و جستوجوی حقیقت استوار شود.
کتاب میتواند یکی از مهمترین میدانهای این تعامل باشد؛ میدانی که در آن، میراث معرفتی گذشته با پرسشها و نیازهای جهان معاصر به گفتوگو مینشیند.
از هفته کتاب تا نهضتی پایدار برای خواندن
اگر قرار است هفته کتاب در ایران از یک مناسبت تقویمی به رویدادی تحولآفرین تبدیل شود، باید نگاه ما از برگزاری برنامههای کوتاهمدت به طراحی یک حرکت فرهنگی مستمر تغییر کند. کشور به برنامهای جامع و ملی برای گسترش فرهنگ مطالعه نیاز دارد؛ برنامهای که در آن، دولت نقش سیاستگذار و تسهیلگر داشته باشد و خانوادهها، نهادهای مدنی، مدارس، دانشگاهها، کتابخانهها، ناشران و فعالان فرهنگی در اجرای آن مشارکت کنند.
این برنامه باید چند هدف اساسی را دنبال کند: فراهمکردن دسترسی عادلانه به کتاب، تقویت کتابخانههای مدارس و محلات، حمایت از تولید و توزیع آثار باکیفیت، ارتقای منزلت کتابداران، آموزش سواد اطلاعاتی و رسانهای، تشویق مطالعه آزاد و بهرهگیری مسئولانه از فناوریهای نوین. همچنین لازم است شاخصهای روشن و قابل سنجشی برای ارزیابی پیشرفت این برنامه تعریف شود.
تعداد کتابهای منتشرشده، شمار نمایشگاهها یا میزان هزینهکرد فرهنگی، بهتنهایی نشاندهنده موفقیت نیست. معیار اصلی آن است که آیا کودکان و نوجوانان بیشتر و بهتر میخوانند؟ آیا خانوادهها دسترسی آسانتری به کتاب پیدا کردهاند؟ آیا کتابخانهها به مراکز زنده فرهنگی تبدیل شدهاند؟ آیا دانشآموزان و دانشجویان از قدرت تحلیل و تفکر مستقل بیشتری برخوردار شدهاند؟ و آیا مطالعه توانسته است بر کیفیت گفتوگو و رفتار اجتماعی اثر بگذارد؟
پاسخ به این پرسشها، بیش از گزارشهای تشریفاتی، میتواند میزان موفقیت سیاستهای فرهنگی را آشکار سازد. در این مسیر، باید از ظرفیت فناوری نیز هوشمندانه بهره گرفت. ایجاد سامانههای یکپارچه کتابخانهای، توسعه دسترسی قانونی به کتابهای الکترونیکی و صوتی، معرفی هوشمند منابع متناسب با نیاز مخاطبان و بهرهگیری از ابزارهای نوین برای تسهیل پژوهش و مطالعه، میتواند به گسترش فرهنگ کتابخوانی کمک کند.
اما همه این اقدامات باید در خدمت هدفی انسانی و فرهنگی قرار گیرند: تربیت نسلی که بتواند مستقل بیندیشد، آگاهانه انتخاب کند و مسئولانه در سرنوشت جامعه خویش مشارکت داشته باشد.
سخن پایانی؛ کتاب، پاسدار حق اندیشیدن
هفته کتاب، پیش از آنکه فرصتی برای تجلیل از یک میراث فرهنگی باشد، باید مجالی برای بازاندیشی در آینده فکری جامعه ایران تلقی شود. پرسش اصلی این نیست که آیا کتاب در عصر هوش مصنوعی باقی خواهد ماند؛ بلکه این است که انسان ایرانی در این عصر، چه نسبتی با دانایی، تفکر، پرسشگری و حقیقتجویی برقرار خواهد کرد.
آیا نسلهای آینده صرفاً مصرفکنندگان پاسخهای آماده خواهند بود، یا توانایی طرح پرسشهای تازه، تحلیل مستقل و آفرینش اندیشه را نیز حفظ خواهند کرد؟ آیا کتابخانههای ما به انبارهایی خاموش از آثار مکتوب تبدیل خواهند شد، یا به کانونهایی پویا برای گفتوگو، یادگیری و رشد فکری؟
و آیا بزرگداشت کتاب در تقویم فرهنگی کشور، به آیینی تکراری محدود خواهد ماند، یا سرآغاز حرکتی پایدار برای ارتقای فرهنگ عمومی خواهد شد؟ پاسخ به این پرسشها، به میزان جدیت ما در تبدیل کتابخوانی از یک شعار فرهنگی به ضرورتی اجتماعی وابسته است. تاریخ تمدنها گواه آن است که هیچ جامعهای بدون تولید، حفظ و انتقال دانش، به شکوفایی پایدار دست نیافته است.
ایران نیز با برخورداری از میراثی غنی در عرصه کتاب، ادب، علم و اندیشه، میتواند از این سرمایه تاریخی برای ساختن آیندهای آگاهانهتر بهره گیرد؛ مشروط بر آنکه کتاب را نه زینت کتابخانهها و نه موضوعی صرفاً مناسبتی، بلکه بخشی جداییناپذیر از زندگی فردی و اجتماعی بداند. در روزگاری که ماشینها میتوانند بنویسند، ترجمه کنند، خلاصه سازند و پاسخ دهند، آنچه بیش از همیشه اهمیت مییابد، توانایی انسان برای فهمیدن، سنجیدن، پرسیدن و اندیشیدن است.
هوش مصنوعی میتواند مرزهای دسترسی ما به اطلاعات را گسترش دهد، اما این کتاب، مطالعه عمیق و تربیت فکری است که به ما میآموزد چرا باید بدانیم، چگونه باید بیندیشیم و دانش خود را در خدمت چه آرمانهایی به کار گیریم. کتاب، سنگر اندیشه است؛ نه در برابر پیشرفت فناوری، بلکه در برابر سطحینگری، فراموشی، جمود فکری و تسلیمشدن به پاسخهای آماده.
و چه نیکوست که هفته کتاب را به فرصتی برای تجدید این عهد تبدیل کنیم: اینکه در کنار ساختن شهرهای هوشمند، توسعه فناوریهای نوین و گسترش زیرساختهای دیجیتال، از پرورش انسانهای اندیشمند، کتابخوان، نقاد و مسئول غافل نمانیم. زیرا آینده یک ملت را تنها ابزارهایی که در اختیار دارد نمیسازند؛ بلکه اندیشههایی میسازند که در ذهن و جان فرزندان آن ملت پرورش مییابند. و کتاب، همچنان یکی از مطمئنترین راههای پرورش این اندیشهها و پاسداری از حق انسان برای آزادانه اندیشیدن است.
نظر شما