سمیه نصرالهی، مدیر انتشارات مهرگان خرد، در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، درباره استقبال از نمایشنامه‌های تألیفی در بازار نشر، بیان کرد: با تعداد نسبتاً محدودی از این دست آثار مواجهیم که از نظر ادبی و تولید محتوای نمایشی بتوانند مخاطب گسترده‌ای پیدا کنند. انتشار این آثار در مقایسه با کتاب‌های ترجمه از نظر اقتصادی آورده چندانی برای ناشر ندارد. حتی اگر هزینه بیشتری برای تولید و چاپ آن‌ها صرف شود، استقبال مخاطبان به‌اندازه‌ای نیست که بتواند این هزینه‌ها را جبران کند. برای همین انتشار نمایشنامه تألیفی و یا آثار هنری برای ناشر با دشواری‌های اقتصادی همراه است. به ویژه در بخش کتاب‌هایی که در حوزه تجسمی یا عکاسی وجود دارند به‌علت هزینه زیاد این کتاب‌ها و ناتوانی خرید مردم، این دسته آثار مورد استقبال ناشران قرار نمی‌گیرند. برای چاپ کتاب‌های هنری به کاغذ خاص و با کیفیت چاپ و صحافی متفاوت نیاز است که همه این‌ها در این دو سال اخیر دچار تورم بسیاری شده‌اند.
او با این توضیح که اگر بخواهم وضعیت کتاب، فرهنگ و هنر را در یک جمله توصیف کنم، باید بگویم، «از هر طرف که رفتم، جز وحشتم نیفزود»، ادامه داد: کتاب باید دوباره به سبد خانوار برگردد در چند سال اخیر با توجه به نرخ زیاد تورم کتاب از سبد خانوار ایرانی حذف شده و خانواده‌ها در نهایت قادر به خرید آثار آموزشی هستند نه بیشتر از آن. علاوه‌بر تورم موارد دیگر هم به این شرایط کمک کردند و با مسئله‌ای فرهنگی و ریشه‌ای مواجه هستیم. موضوعی که فقط مربوط به یک مقطع زمانی نیست. مثلاً در بسیاری از سریال و فیلم‌های ایرانی، کتاب و کتابخانه جایی ندارند. شخصیت‌ها کمتر در فضایی نمایش داده می‌شوند که کتاب می‌خوانند و یا کتابخانه دارند.
مدیر انتشارات مهرگان خرد افزود: این در حالی است که اگر به سینمای جهان توجه کنیم، آثار سینمایی بسیار خوبی درباره کتاب و دنیای مطالعه ساخته شده‌اند. کتاب دارای جایگاه مهم و بخشی از زندگی شخصیت‌ها است. در فرهنگ خودمان به چنین فضایی نیاز داریم. باید کتاب دوباره وارد زندگی روزمره مردم شود و در رسانه‌ها، فیلم‌ها و سریال‌ها حضور داشته باشد.
حمایت مالی از علاقه‌مندان به کتاب
نصرالهی با این توضیح که مردم به حمایت مالی نیاز دارند به‌ویژه آن گروه از جامعه که علاقه‌مند به مطالعه هستند و به دلیل شرایط اقتصادی امکان خرید کتاب را ندارند، بیان کرد: اگر بخواهم پیشنهادی فوری و اجرایی مطرح کنم، می‌گویم باید به مردم کتاب هدیه بدهیم، نه کتابی که مدنظر خودمان است باید خودشان انتخاب کنند چه محصولی را بخرند و بهترین و ساده‌ترین راه آن تخصیص بن کتاب به همه مردم است. احساس من این است بسیاری از اتفاقات که در حال رخ دادن است، به‌جای کمک به فرهنگ و ارتقای آن، در جهت تخریب آن پیش می‌رود.
او با اشاره به اینکه خود را فعال حرفه‌ای حوزه نشر می‌داند، گفت: کتاب باید کارکرد اصلی خود را داشته باشد، کارکردی که متأسفانه از سال گذشته به کمترین حد ممکن رسیده است. مخاطبان به‌طور قطع تنوع و گستردگی سابق را ندارند. نمی‌دانم رویدادی مانند «هفته کتاب» قرار است تا چه اندازه به این وضعیت کمک کند. حتی تصور می‌کردیم عدم برگزاری نمایشگاه کتاب در اردیبهشت ماه بتواند دست مسئولان را در اختصاص بن‌های بیشتر باز کند. وقتی نمایشگاه که برگزاری آن هزینه هنگفتی دارد برگزار نشد توقع بر این بود که همان هزینه به شکل بن بین اهل قلم و دانشگاهیان تقسیم شود. حتی در نمایشگاه سال پیش هم کمترین مقدار بن تخصیص داده شد. متأسفانه افرادی که رأس تصمیم‌گیری در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و بخش‌های دیگر هستند چون خودشان ناشر فعال نیستند یارانه را به‌سمت ناشر سوق می‌دهند تا یارانه را در جایی غیر از کتاب صرف کنند. این است که در نهایت نه یارانه عادلانه به همه می‌رسد نه مخاطب بهره چندانی می‌برد.
تجربه‌ای فرسایشی برای ناشران
او با بیان اینکه بازار نشر، بازار بزرگی است و فقط به ناشر و کتابفروش محدود نمی‌شود، افزود: از حمل‌ونقل گرفته تا تأمین مواد اولیه، تولید کاغذ، چاپ، صحافی، مراکز پخش و کتابفروشی‌ها، افراد زیادی در این چرخه فعالیت می‌کنند و از این صنعت ارتزاق می‌کنند. با این حال، احساس من این است که در سال‌های گذشته اهمیت چندانی برای صنعت نشر و کتاب قائل نبوده‌اند.
نصرالهی با تأکید بر اینکه چرا باید هر سال درباره همین مشکلات صحبت کنیم، اما هیچ اتفاقی نیفتد؟ گفت: می‌خواهم یک تجربه شخصی را هم تعریف کنم. تجربه‌ای که به‌خوبی نشان می‌دهد ناشر در این مسیر با چه مشکلاتی مواجه است. همین امسال، به‌دلیل مشکلاتی که برای نشر به‌وجود آمد، موضوع دریافت وام و تسهیلات به‌واسطه بنیادی برای خرید تجهیزات و مواد اولیه مطرح شد. صندوقی که قرار بود بودجه را در اختیار ناشران قرار دهد برای ناشری که جواز و محل کار و حساب بانکی مشخص و سه ضامن دارد چنان شرایط دشوار و چنان موانعی قرار داد که بسیاری از ناشران از دریافت وام صرف‌نظر کردند آن هم بابت پولی که فقط می‌شد چند بند کاغذ خریداری کرد. ناشر تسهیلات را برای سرمایه در گردش نیاز دارد اما تسهیلات اینجا هم در مسیری که خود ناشر حق انتخاب ندارد برایش تعیین شده است. این تسهیلات را با تسهیلاتی که به بقیه بخش‌ها می‌دهند مقایسه کنید. در این شرایط ناشر مجبور می‌شود بسیار کمتر از قبل کار کند، در نتیجه تولید کمتر و درآمد کمتری داشته باشد. تجربه این تسهیلات برای ما واقعاً چیزی جز یک پروسه فرسایشی و آزاردهنده نبود. آنقدر فشار، کاغذبازی و مشکلات مختلف وجود داشت که یکی از بدترین تجربه‌های کاری من محسوب می‌شود.
او با بیان اینکه با وجود همه مشکلات و مسائلی که مطرح شد، امثال من کار دیگری بلد نیستیم، افزود: نه کار دیگری بلدم و نه می‌توانم به‌راحتی این حرفه را کنار بگذارم. تمام زندگی حرفه‌ای من در همین حوزه گذشته است و همچنان باید در همین مسیر ادامه بدهم. هنوز به بعضی مسائل باور داشتم، اما در طول یک سال گذشته، بسیاری از چیزها را با چشم خودم دیدم و حالا دیگر آن باورهای قبلی را ندارم.
نصرالهی با این توضیح که نه تنها مشکلات تأمین کاغذ برطرف نشده، بلکه فشار بیشتر هم شده، بیان کرد: قیمت کاغذ روزانه در حال افزایش است از طرفی کاغذ را نمی‌شود در هر شرایطی برای مدت طولانی نگه داشت. بنابراین ناشران مجبور به خرید کاغذ با قیمت روز هستند و این بر روی قیمت کتاب تأثیر مستقیم می‌گذارد همین‌طور ناتوانی مخاطب در خرید کتاب.
این مترجم ادامه داد: مسئله این نیست که بخواهم بگویم حتماً باید به یک ناشر کاغذ بدهند و به دیگری ندهند، مسئله این است که وقتی قرار است درباره وضعیت کتاب و فرهنگ صحبت کنیم، باید ببینیم در عمل چه اتفاقی می‌افتد و چه افرادی امکان ادامه فعالیت دارند. برای اینکه بهتر متوجه فاصله قیمت‌ها شویم، یک مثال می‌زنم، در نمایشگاه کتاب دو سال پیش، با ۵۰۰ هزار تومان می‌شد چند عنوان کتاب خرید اما امروز با همان ۵۰۰ هزار تومان شاید بتوان فقط یک کتاب تهیه کرد. اگر قرار است اتفاقی بیفتد، باید حمایت مالی متناسب با قیمت‌های امروز باشد. باز هم تاکید می‌کنم راه‌حل این است اعتبار و یارانه در اختیار مردم قرار بگیرد که واقعاً بتوانند با آن چند کتاب خریداری کنند. اگر قرار باشد یک خانواده سه کتاب تهیه کند، ممکن است امروز به حدود ۲ میلیون تومان هزینه نیاز داشته باشد. این مبلغ برای بسیاری از خانواده‌ها رقم قابل توجهی است. یکی از معدود راهکارهای مؤثری که در کوتاه‌مدت می‌تواند به بازار کتاب کمک کند، این است که از مردمی که علاقه دارند کتاب بخوانند، حمایت مالی شود.
کتابخانه فضایی متعلق به همه مردم
نصرالهی با اشاره به اهمیت و وضعیت کتابخانه‌ها، بیان کرد: کتابخانه باید فضایی باشد که مردم بتوانند به‌راحتی وارد آن شوند، کتاب بخوانند و احساس کنند این مکان متعلق به خودشان است. وقتی فردی وارد کتابخانه می‌شود، نباید با محدودیت‌ها و شرایطی مواجه شود که احساس کند این فضا متعلق به او نیست. کتابخانه متعلق به مردم همین کشور است و باید امکان استفاده از آن برای همه فراهم باشد. نباید سلیقه‌ها و دیدگاه‌های شخصی باعث شوند مردم از حضور در چنین فضاهایی احساس فاصله کنند. همان‌طور که اشاره کردم، مسئله فقط تأمین کتاب نیست؛ باید فضایی ایجاد شود که مردم به کتاب و کتابخانه احساس نزدیکی و تعلق‌خاطر داشته باشند.
او با این توضیح که مسئولان باید حمایت‌های مشخص و قابل اجرایی را در نظر بگیرند، ادامه داد: مثلاً، اختصاص بودجه مناسب به کتابخانه‌ها، مدارس و مراکز عمومی برای خرید کتاب. این کار هم به ناشر کمک می‌کند، هم به کتابفروش و هم به مخاطب. وقتی کتابخانه‌ها و مدارس بودجه کافی برای خرید کتاب داشته باشند، بخشی از چرخه نشر دوباره فعال می‌شود. کتاب و فرهنگ فقط موضوع فرهنگی نیستند؛ این حوزه فعالیت اقتصادی گسترده‌ای هم محسوب می‌شود و افراد زیادی از طریق آن زندگی می‌کنند.
به گفته نصرالهی، اگر بخواهیم حال فرهنگ خوب شود، باید حال مردم بهتر شود و امکان دسترسی به کتاب و محصولات فرهنگی را داشته باشند. حمایت از کتاب، حمایت از صنعت و چرخه اقتصادی بزرگ است؛ چرخه‌ای که در کنار اهمیت فرهنگی، معیشت تعداد زیادی از افراد جامعه را هم تأمین می‌کند.
نظر شما