به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، نشست تخصصی «گذار به چاپ دیجیتال؛ انتخابی هوشمندانه یا الزامی اجتناب‌ناپذیر؟» شنبه (۲۳ آبان ۱۴۰۵)، نخستین روز از سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، در سرای اهل قلم خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد. در این نشست، جلال ذکایی و صادق طاق‌دره از فعالان صنعت چاپ، درباره وضعیت چاپ دیجیتال در ایران، ظرفیت‌های اقتصادی این فناوری و موانع توسعه آن در صنعت نشر سخن گفتند. ساره گودرزی، خبرنگار تخصصی حوزه چاپ و نشر، دبیری این برنامه را بر عهده داشت.
جلال ذکایی در این نشست با اشاره به تفاوت کارکرد چاپ دیجیتال در ایران و بازارهای جهانی، گفت: در بسیاری از کشورهای جهان، چاپ دیجیتال ابزاری برای کاهش هزینه‌ها، افزایش بهره‌وری، بازاریابی و ارزیابی میزان استقبال مخاطبان از کتاب‌هاست؛ اما در ایران به دلیل محدودیت منابع، مشکلات واردات و وابستگی به تجهیزات و مواد مصرفی خارجی، این فناوری به ابزاری برای تداوم فعالیت ناشران تبدیل شده است.
به گفته او، ناشران برای مدیریت هزینه‌های تولید و جلوگیری از انباشت کتاب در انبارها، ناگزیرند چاپ دیجیتال را در برنامه‌ریزی خود در نظر بگیرند. برخی ناشران با خرید تجهیزات وارد این حوزه شده‌اند و برخی دیگر از خدمات چاپخانه‌های تخصصی استفاده می‌کنند.
این فعال صنعت چاپ با تأکید بر اینکه چاپ دیجیتال و افست دو روش مکمل هستند، افزود: انتخاب روش چاپ باید براساس نوع کتاب، میزان تقاضا، کیفیت مورد انتظار و هزینه تمام‌شده صورت بگیرد. بنابراین، چاپ دیجیتال نباید صرفاً راهکاری برای عبور از شرایط دشوار اقتصادی تلقی شود، بلکه می‌تواند در کنار چاپ افست به توسعه بازار کتاب نیز کمک کند.
مرز اقتصادی چاپ دیجیتال در کتاب‌های سیاه‌وسفید و رنگی
ذکایی درباره محدوده اقتصادی چاپ دیجیتال توضیح داد: این محدوده به نوع کتاب، میزان سرمایه‌گذاری ناشر و حساسیت‌های کیفی اثر بستگی دارد. در شرایط معمول، چاپ دیجیتال برای کتاب‌های سیاه‌وسفید تا حدود ۵۰۰ نسخه و در برخی موارد تا ۷۰۰ یا ۷۵۰ نسخه می‌تواند توجیه اقتصادی داشته باشد؛ اما با نزدیک شدن شمارگان به هزار نسخه، چاپ افست معمولاً از نظر هزینه تمام‌شده مزیت بیشتری پیدا می‌کند.
او ادامه داد: در کتاب‌های رنگی، محدوده اقتصادی چاپ دیجیتال پایین‌تر است و تیراژ حدود ۳۰۰ نسخه می‌تواند انتخاب منطقی‌تری باشد. افزایش شمارگان این کتاب‌ها ممکن است هزینه تولید را به اندازه‌ای افزایش دهد که قیمت نهایی از توان خرید مخاطب فراتر برود.
این کارشناس سه عامل کیفیت، سرعت و هزینه تولید را در انتخاب روش چاپ مؤثر دانست و با اشاره به پیشرفت فناوری‌های دیجیتال گفت: کیفیت این شیوه چاپ در سال‌های اخیر بهبود قابل‌توجهی داشته است. توسعه ماشین‌آلات جوهرافشان و بهبود مرکب‌ها نیز می‌تواند در آینده فاصله کیفی چاپ دیجیتال و افست را کاهش دهد.
ذکایی با اشاره به وضعیت تجهیزات چاپ دیجیتال در کشور، ضعف اقتصاد نشر را از موانع اصلی سرمایه‌گذاری در این حوزه دانست و گفت: خرید دستگاه‌های پیشرفته تنها به امکان واردات آنها محدود نمی‌شود؛ بلکه میزان تقاضای بازار باید به اندازه‌ای باشد که هزینه سرمایه‌گذاری و نگهداری تجهیزات را توجیه کند.
به گفته او، در حوزه‌هایی مانند بسته‌بندی، گردش مالی و تقاضای بازار امکان استفاده از تجهیزات به‌روز را فراهم می‌کند؛ اما در صنعت نشر، قدرت خرید محدود مخاطبان و نقدینگی پایین ناشران، ظرفیت سرمایه‌گذاری را کاهش داده است. به همین دلیل، بسیاری از چاپخانه‌ها همچنان با دستگاه‌های قدیمی یا دست‌دوم فعالیت می‌کنند.
وی با اشاره به سرعت بالای تغییر فناوری در چاپ دیجیتال افزود: دستگاه‌های این حوزه ممکن است پس از چند سال از نظر امکانات و کیفیت از چرخه رقابت خارج شوند. این مسئله با چاپ افست تفاوت دارد؛ زیرا برخی دستگاه‌های مکانیکی افست حتی پس از چند دهه همچنان قابلیت استفاده دارند.
ذکایی همچنین درباره خرید تجهیزات دست‌دوم هشدار داد و گفت: اگرچه این دستگاه‌ها در ابتدا هزینه کمتری دارند، اما هزینه تعمیر، نگهداری و تأمین مواد مصرفی آنها ممکن است در ادامه افزایش پیدا کند و صرفه اقتصادی فعالیت چاپخانه را تحت تأثیر قرار دهد.
او با اشاره به اینکه برخی چاپخانه‌های مجهز بخشی از ظرفیت خود را به سفارش‌های تجاری مانند بروشور، کاتالوگ و بسته‌بندی اختصاص می‌دهند، تأکید کرد: فعالیت صرف در حوزه کتاب، به‌ویژه کتاب‌های عمومی، همیشه درآمد لازم برای تأمین هزینه تجهیزات پیشرفته را فراهم نمی‌کند.
چاپ بر اساس سفارش؛ فرصتی برای احیای عناوین کم‌تیراژ
یکی از محورهای مهم این نشست، ظرفیت چاپ بر اساس سفارش در احیای کتاب‌های کم‌تیراژ و خارج‌شده از چرخه تولید بود. ذکایی در این باره گفت: بسیاری از کتاب‌ها همچنان مخاطب دارند، اما به دلیل محدود بودن تقاضا یا بالا بودن هزینه تجدید چاپ، امکان تولید مجدد آنها در شمارگان متعارف وجود ندارد.
او این آثار را کتاب‌های «محبوس» توصیف کرد و افزود: ناشری که هزاران عنوان کتاب در فهرست خود دارد، نمی‌تواند از هر عنوان تعداد زیادی نسخه چاپ و در انبار نگهداری کند. چاپ بر اساس سفارش این امکان را فراهم می‌کند که کتاب پس از ثبت درخواست مخاطب تولید و ارسال شود.
به گفته ذکایی، این الگو در بازارهای جهانی برای پاسخ‌گویی به نیاز مخاطبان به کتاب‌های کم‌تیراژ و نایاب توسعه یافته است؛ اما اجرای آن در ایران به زیرساخت نرم‌افزاری، سامانه ثبت سفارش، ارتباط مؤثر میان ناشر و چاپخانه و امکانات مناسب چاپ و صحافی نیاز دارد.
وی با اشاره به اینکه بخش زیادی از فرایند چاپ و صحافی در ایران به‌صورت مجزا و آفلاین انجام می‌شود، ادامه داد: در برخی بازارهای پیشرفته، دستگاه‌های یکپارچه اطلاعات هر عنوان را دریافت می‌کنند و پس از چاپ، مراحل صحافی و برش را نیز انجام می‌دهند. نبود چنین زیرساخت‌هایی در کشور، سرعت و بهره‌وری چاپ بر اساس سفارش را کاهش داده است.
ذکایی با اشاره به وجود حدود ۲۵۰ تا ۵۰۰ هزار عنوان کتاب محبوس در کشور، ایجاد یک سکوی نرم‌افزاری قابل‌اعتماد برای ثبت و مدیریت این آثار را ضروری دانست و گفت: راه‌اندازی چنین سامانه‌ای در کنار مراکز مجهز چاپ و صحافی می‌تواند بخش مهمی از ظرفیت بالقوه بازار کتاب را فعال کند.
ضرورت اصلاح گردش مالی در زنجیره نشر
این فعال صنعت چاپ با بیان اینکه مشکلات چاپ دیجیتال را نمی‌توان جدا از وضعیت اقتصادی کل زنجیره نشر بررسی کرد، گفت: ناشر، چاپخانه، پخش‌کننده و کتاب‌فروش در یک چرخه اقتصادی فعالیت می‌کنند و مشکلات مالی هر بخش بر سایر بخش‌ها نیز اثر می‌گذارد.
او با انتقاد از نامتوازن بودن گردش مالی در زنجیره نشر توضیح داد: در برخی موارد، پخش‌کننده کتاب را با مهلت پرداخت طولانی از ناشر دریافت می‌کند، اما فروش آن به‌صورت نقدی و در فاصله زمانی کوتاه انجام می‌شود. این شرایط کمبود نقدینگی ناشر را به دنبال دارد و بخشی از فشار مالی به چاپخانه منتقل می‌شود.
ذکایی ترمیم اقتصاد نشر و کاهش فاصله میان ناشر و مصرف‌کننده را از عوامل مؤثر بر بهبود وضعیت چاپخانه‌ها دانست و بر ضرورت حفظ تخصص در بخش‌های مختلف زنجیره نشر تأکید کرد.
چاپ دیجیتال نباید به راهکاری اضطراری محدود شود
صادق طاق‌دره نیز در این نشست با تأکید بر ضرورت تغییر نگاه فعالان نشر به چاپ دیجیتال گفت: اگر این فناوری تنها راهی برای عبور از بحران و حفظ بقای کسب‌وکار تلقی شود، ظرفیت‌های آن برای توسعه فعالیت و بازاریابی نادیده گرفته می‌شود.
او با اشاره به تجربه برخی کشورها افزود: چاپ دیجیتال در کنار چاپ افست می‌تواند ابزاری برای توسعه بازار و پاسخ‌گویی دقیق‌تر به تقاضای مخاطبان باشد. از این رو، ناشران باید به‌جای انتخاب یک روش ثابت برای همه کتاب‌ها، متناسب با ویژگی اثر و نیاز بازار درباره شیوه تولید تصمیم بگیرند.
طاق‌دره با اشاره به وضعیت ماشین‌آلات چاپ دیجیتال در کشور گفت: بخشی از تجهیزات مورد استفاده در ایران دست‌دوم یا میان‌رده هستند. واردات دستگاه‌های جدید نیز به‌تنهایی مشکلات را برطرف نمی‌کند؛ زیرا استمرار فعالیت این تجهیزات به شرکت‌های پشتیبان، تأمین قطعات، خدمات فنی و تسهیلات مالی وابسته است.
او با بیان اینکه برخی چاپخانه‌ها برای پاسخ‌گویی به سفارش‌ها بیش از ظرفیت طراحی‌شده دستگاه‌های خود از آنها کار می‌کشند، توضیح داد: ممکن است دستگاهی با ظرفیت حدود ۳۰۰ هزار برگ در ماه، برای پاسخ‌گویی به تقاضا تا یک میلیون برگ خروجی داشته باشد. چنین فشاری در بلندمدت مشکلات فنی و محدودیت‌های عملیاتی ایجاد می‌کند.
به گفته طاق‌دره، توسعه چاپ دیجیتال علاوه بر واردات تجهیزات پیشرفته، به فراهم شدن امکان استفاده پایدار از آنها و ارائه خدمات نصب، تعمیر، تأمین قطعات و پشتیبانی فنی نیاز دارد.
حفاظت از فایل ناشران؛ پیش‌شرط اعتماد به چاپ بر اساس سفارش
طاق‌دره یکی از موانع مهم توسعه چاپ بر اساس سفارش را نبود اعتماد کافی میان ناشر و چاپخانه دانست و گفت: ناشر برای سپردن فایل کتاب به چاپخانه باید اطمینان داشته باشد که محتوای اثر محرمانه باقی می‌ماند و بدون اجازه در اختیار دیگران قرار نمی‌گیرد.
او افزود: این مسئله درباره کتاب‌هایی که سال‌ها از انتشار آنها گذشته و دیگر در بازار موجود نیستند نیز اهمیت دارد. بنابراین، توسعه چاپ بر اساس سفارش به تدوین سازوکارهای روشن برای حفاظت از فایل‌ها و حقوق ناشران نیازمند است.
این فعال صنعت چاپ با اشاره به تأخیر یک تا دو ساله انتشار برخی آثار به دلیل محدودیت‌های تولید و برنامه‌ریزی گفت: چاپ دیجیتال می‌تواند زمان انتظار را کاهش دهد و امکان تولید تعداد محدودی نسخه در مدت کوتاه‌تر را فراهم کند. در این الگو، کتاب ابتدا با شمارگان پایین منتشر می‌شود و در صورت استقبال مخاطبان، امکان افزایش تیراژ و استفاده از روش‌های دیگر چاپ وجود دارد.
وی همچنین بر ضرورت توجه به کیفیت تجهیزات و مهارت نیروی انسانی تأکید کرد و گفت: استفاده از دستگاه مناسب به‌تنهایی تضمین‌کننده کیفیت نیست. اپراتور و مجموعه تولیدکننده باید توانایی تنظیم دستگاه، کنترل کیفیت و رعایت استانداردهای چاپ و صحافی را داشته باشند.
طاق‌دره با اشاره به نقش اتحادیه‌های صنفی و فعالان باسابقه در معرفی چاپخانه‌های معتبر، یادآور شد: ناشران هنگام انتخاب چاپخانه نباید تنها قیمت تمام‌شده را ملاک قرار دهند؛ بلکه امنیت فایل، کیفیت خروجی، تعهد به زمان تحویل و توان فنی مجموعه نیز باید مورد توجه باشد.
تأمین مواد مصرفی استاندارد؛ چالش مهم چاپ دیجیتال
وابستگی به مواد مصرفی وارداتی و دشواری تأمین مواد استاندارد، از دیگر موضوعات مطرح‌شده در این نشست بود. ذکایی در این باره گفت: محدودیت‌های واردات و نوسان نرخ ارز زمینه ورود برخی مواد مصرفی تقلبی یا غیراستاندارد را فراهم کرده است. استفاده از این مواد علاوه بر کاهش کیفیت چاپ، ممکن است به تجهیزات آسیب برساند.
او با اشاره به حساسیت دستگاه‌های دیجیتال به مواد مصرفی سازگار افزود: استفاده از تونر یا جوهر نامناسب ممکن است در ابتدا مشکل آشکاری ایجاد نکند، اما در بلندمدت به قطعات اصلی دستگاه آسیب بزند و هزینه‌های سنگینی به چاپخانه تحمیل کند.
ذکایی همچنین از انجام اقداماتی برای تولید داخلی برخی مواد مصرفی خبر داد و گفت: در همکاری با یک شرکت دانش‌بنیان، نمونه‌هایی از جوهر و تونر تولید و در چند چاپخانه و دستگاه آزمایش شده است. با وجود دستیابی به نمونه‌های آزمایشگاهی و انجام بررسی‌های فنی، حمایت مالی لازم برای راه‌اندازی خط تولید فراهم نشده است.
به گفته او، تولید داخلی مواد مصرفی در صورت برخورداری از حمایت مالی و صنعتی می‌تواند وابستگی به واردات را کاهش دهد و حتی زمینه صادرات را فراهم کند.
کیفیت کاغذ داخلی و ضرورت رعایت استانداردهای فنی
طاق‌دره نیز با اشاره به تجربه استفاده از کاغذ تولید داخل در برخی چاپخانه‌ها گفت: در مواردی کیفیت کاغذ داخلی مطلوب بوده، اما عملکرد محموله‌های مختلف همیشه یکسان نیست. گاهی کاغذی که در یک نوبت به‌خوبی در دستگاه عمل می‌کند، در محموله بعدی با مشکلاتی مانند گیرکردن، برش نامناسب یا اختلال در فرایند چاپ همراه می‌شود.
او بخشی از این مشکلات را مرتبط با مراحل تولید، رول‌کردن و تبدیل کاغذ به شیت دانست و افزود: ناهماهنگی در کیفیت مواد اولیه باعث می‌شود چاپخانه‌ها نتوانند با اطمینان از برخی محصولات داخلی استفاده کنند.
این فعال صنعت چاپ همچنین تأکید کرد: تولید تونر و قطعات مصرفی چاپ دیجیتال فرایندی تخصصی است و محصولات برندها و مدل‌های مختلف لزوماً با یکدیگر سازگاری ندارند. بنابراین، توسعه تولید داخلی باید با رعایت استانداردهای فنی و انجام آزمایش‌های دقیق همراه باشد.
طاق‌دره در ادامه با اشاره به تغییر سلیقه مخاطبان و افزایش تقاضا برای برخی گونه‌های کتاب، گفت: در کنار آثار روان‌شناسی، کسب‌وکار و رمان، کتاب‌های فانتزی نیز با استقبال بخشی از مخاطبان، به‌ویژه نسل جوان، روبه‌رو شده‌اند. تغییرات سریع سلیقه مخاطبان پیش‌بینی میزان تقاضا را دشوار می‌کند و چاپ دیجیتال در چنین شرایطی به ناشر اجازه می‌دهد ابتدا شمارگان محدودی تولید کند و پس از ارزیابی بازار درباره تجدید چاپ تصمیم بگیرد.
او در عین حال یادآور شد که چاپ دیجیتال برای همه گروه‌های کتاب مناسب نیست و در برخی کتاب‌های کودک و آثار تمام‌رنگی، هزینه تولید و کیفیت مورد انتظار ممکن است انتخاب روش‌های دیگر را منطقی‌تر کند.
در پایان این نشست، ذکایی بر ضرورت توجه ناشران به چاپ دیجیتال برای حفظ فعالیت اقتصادی و بهره‌گیری از ظرفیت چاپ بر اساس سفارش تأکید کرد. طاق‌دره نیز توسعه این فناوری را در گرو استفاده مکمل از چاپ دیجیتال و افست، متناسب با نیاز واقعی بازار دانست و گفت: چنین رویکردی می‌تواند ضمن کاهش ریسک تولید، دسترسی مخاطبان به کتاب‌های کم‌تیراژ و کمتر در دسترس را افزایش دهد.
به گزارش ایبنا؛ سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفت‌وگو کنیم» از ۲۳ تا ۳۰ آبان ۱۴۰۵ در سراسر کشور برگزار می‌شود.
نظر شما