به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، به نقل از ستاد خبری سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، نشست علمی، تخصصی و پژوهشی «چرخه خوانش: تأثیر و ترویج کتابخوانی در خانواده و فضاهای اجتماعی» همزمان با نخستین روز از سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب، شنبه (۲۳ آبان ۱۴۰۵) به همت انجمن فرهنگی هنری زنان ناشر و با همکاری خانه کتاب و ادبیات ایران در سرای کتاب خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد. در این نشست زهرا حسین‌نژاد؛ عضو هیئت علمی و مشاور امور بانوان دانشگاه علم و فرهنگ، نایب‌رئیس انجمن علمی هنرهای تجسمی ایران و پژوهشگر، مریم جدلی؛ رئیس هیئت مدیره انجمن فرهنگی هنری زنان ناشر و مدیر انتشارات نغمه نواندیش، الهه امیریان؛ عضو هیئت مدیره انجمن علمی و فناوری چاپ ایران و مدیر انتشارات رصد علم، مریم‌السادات ظهوریان؛ مدیرعامل انجمن فرهنگی هنری زنان ناشر سخن گفتند. دبیری نشست را آذین شرف‌خانی؛ فعال اجتماعی و فرهنگی بر عهده داشت.
آخرین کتابی را که در خانه شما دست به دست شد چه کسی آورده بود؟
حسین‌نژاد، مشاور امور بانوان دانشگاه علم و فرهنگ، در این نشست سخنان خود را با یک پرسش آغاز کرد: آخرین کتابی را که در خانه شما دست به دست شد چه کسی آورده بود؟
وی افزود: در بیشتر خانواده‌ها، پاسخ این پرسش یک زن است؛ یک مادر، یک خواهر، یک همسر یا یک دختر. آوردن کتاب به خانه توسط زنان تصادفی نیست؛ سازوکاری عمیق فرهنگی و اجتماعی است و شناخت این سازوکار می‌تواند مبنای سیاست‌گذاری فرهنگی قرار بگیرد.
این پژوهشگر در ادامه با اشاره به جایگاه کتابخوانی در سنجش توسعه جوامع گفت: کتابخوانی در زیست اجتماعی همه جوامع، از شاخص‌های توسعه است. وقتی سطح توسعه یک کشور را در زمینه فرهنگ و سرمایه‌های اجتماعی می‌سنجند، آمار کتابخوانی از نخستین شاخص‌هاست. زنان در آمارهای رسمی مخاطبان وفادار کتاب هستند و در عمل نیز کنشگران فعال ترویج مطالعه به شمار می‌روند.
وی درباره ضرورت پژوهش بیشتر در زمینه نقش زنان در ترویج کتابخوانی گفت: در مطالعات ایرانی، به پیوند خانه و جامعه کمتر پرداخته شده است و نقش هنر در این پیوند نیز کم‌کار مانده است. نشست امروز می‌کوشد پیوندی میان نظریه، پژوهش و سیاست‌گذاری فرهنگی برقرار کند.
حسین‌نژاد در ادامه چارچوب نظری سخنان خود را در سه سطح توضیح داد: در سطح خرد، نظریه یادگیری اجتماعی بندورا قرار دارد که می‌گوید الگوگیری کودک از رفتار مطالعه مادر آغاز می‌شود. در سطح میانی، نظریه سرمایه فرهنگی بوردیو قرار دارد که انتقال بین‌نسلی عادت مطالعه را توضیح می‌دهد. در سطح کلان، رویکرد توانمندسازی مطرح است که گذار از نقش خانگی به کنشگری اجتماعی را تبیین می‌کند.
زنان کتاب‌خوان‌تر از مردان هستند
این عضو هیئت علمی دانشگاه علم و فرهنگ با استناد به گزارش نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور گفت: زنان و مادران از مردان کتاب‌خوان‌تر هستند. کتاب عمدتاً توسط بانوان به خانه وارد می‌شود و ۶۰ درصد نیروی انسانی کتابخانه‌های عمومی کشور را بانوان تشکیل می‌دهند. در الگوی مراجعه و امانت‌گیری نیز در زنان گرایش بیشتری به کتاب کودک و نوجوان دیده می‌شود. زنان در نقش مادر، کتاب‌ها را امانت می‌گیرند و مدیریت تقاضای
کتاب در خانواده بیشتر بر عهده آنهاست. خرید کتاب و افزودن آن به سبد کالای خانواده نیز غالباً توسط زن انجام می‌شود.
حسین‌نژاد، در ادامه سخنان خود درباره حضور زنان در سطوح مدیریتی نهادهای مربوط به کتاب گفت: حضور کمی زنان در سطوح مدیریتی بالا نیست و این شکاف باید در سیاست‌گذاری‌ها مورد توجه قرار گیرد. هر سیاست ترویج مطالعه باید زنان را هدف اصلی قرار دهد، چون مخاطبان اصلی این جریان هستند.
مادر نخستین مواجهه نظام‌مند کودک با کتاب را رقم می‌زند
این عضو هیئت علمی دانشگاه علم و فرهنگ درباره نقش مادر در شکل‌گیری عادت مطالعه کودک گفت: خواندن مشترک مادر و کودک، یکی از روش‌های مؤثر افزایش کتابخوانی است. مادر با تهیه مواد خواندنی متناسب با سن کودک، الگوسازی رفتاری، ایجاد روتین مطالعه و ایفای نقش معلم اول، نخستین مواجهه نظام‌مند کودک با کتاب را رقم می‌زند. مادر کتاب‌خوان لزوماً دارای مدرک دانشگاهی نیست؛ یک مادر خانه‌دار نیز می‌تواند مادر کتاب‌خوان باشد.
حسین‌نژاد، درباره تأثیر والدین بر مطالعه دختران با استناد به شواهد پژوهش‌ها در خانواده‌های ایرانی افزود: تأثیر والدین بر مطالعه دختران بسیار زیاد است. اگر پدر و به‌ویژه مادر اهل مطالعه باشند، دختر خانواده نیز اهل مطالعه خواهد بود. الگوی مطالعه والدین، پیش‌بین قوی مطالعه فرزندان است. میراث فرهنگی خانواده نیز از وضعیت شغلی فعلی مهم‌تر است؛ سرمایه فرهنگی از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود و داده‌های پژوهش در خانواده‌های ایرانی این نظریه بوردیو را تأیید می‌کند.
وی درباره تداوم مطالعه از کودکی به بزرگسالی توضیح داد: میانگین مطالعه زنانی که در کودکی مطالعه می‌کردند، بسیار بیشتر از میانگین مطالعه زنانی است که در کودکی مطالعه نمی‌کردند. بوردیو این سازوکار را عادت‌وارگی می‌نامد؛ مطالعه به امری بدیهی و طبیعی در زیست‌جهان کودک تبدیل می‌شود و سرمایه‌گذاری بلندمدت را شامل می‌شود.
حسین‌نژاد، در بخش دیگری از سخنان خود درباره ژانر مورد علاقه زنان ایرانی گفت: رمان، ژانر اصلی مورد علاقه زنان ایرانی است. گرایش گسترده زنان به رمان فارسی پس از انقلاب اسلامی دیده می‌شود. انگیزه‌های این گرایش شامل پر کردن اوقات فراغت، آشنایی با مسائل روز، کسب مهارت‌های اجتماعی و همزادپنداری با قهرمانان زن داستان است. بسیاری از نویسندگان رمان نیز زنان هستند؛ مصرف و تولید در این حوزه همزمان رخ می‌دهد. رمان زنانه پلی میان تجربه خصوصی و آگاهی اجتماعی است.
این پژوهشگر درباره محدودیت‌های درون‌خانوادگی کتابخوانی زنان گفت: برخی همسران با مطالعه زنان مخالفت می‌کنند و استدلال می‌کنند که زن از کار خانه و تربیت فرزندان غافل می‌شود. کلیشه‌های جنسیتی، کتابخوانی را فعالیتی فراغتی و تجملی برای زنان می‌دانند، در حالی که کتابخوانی امری ضروری است.
وی درباره تأثیر نگرش همسر بر مطالعه زنان با استناد به داده‌های پژوهش‌های موجود افزود: میانگین مطالعه زنانی که همسران اهل مطالعه دارند، بیشتر از میانگین مطالعه زنانی است که همسرانشان اهل مطالعه نیستند. الگوی مطالعه همسر تعیین‌کننده نیست؛ نگرش همسر مانع یا تسهیل‌کننده است.
این عضو هیئت علمی دانشگاه علم و فرهنگ درباره راهکارهای عبور از این موانع گفت: آموزش همسران درباره اهمیت مطالعه زنان و تعریف تقسیم کار خانگی، از راهکارهای مقرون‌به‌صرفه است. خانواده محل شکل‌گیری روابط قدرت، تقسیم کار و ارزش‌های فرهنگی است و زنان عامل انتقال سرمایه فرهنگی بین نسل‌ها هستند.
حسین‌نژاد، درباره مسیرهای گذار زنان از خانه به جامعه گفت: کتابخانه‌های عمومی، کتاب‌فروشی‌ها، نهادهای مدنی، گروه‌های مادران کتاب‌خوان، انجمن‌ها و نهادهای مردم‌نهاد، نویسندگی، ترجمه و کتابداری، مسیرهایی هستند که انتقال عادت مطالعه به نسل بعد را تقویت می‌کنند. زنان در کسوت کتابدار، نقش میانجی میان منابع و مخاطب را ایفا می‌کنند و مجری برنامه‌های ترویج مطالعه هستند. مادران و کودکان نیز مخاطبان اصلی بخش کودک و نوجوان کتابخانه‌ها هستند. در تولید کتاب کودک، علاوه بر مخاطب کودک، باید مخاطب مادر را نیز در نظر گرفت. نوع قلم، ترکیب‌بندی و تصویر انتخاب‌شده باید هر دو مخاطب را راضی نگه دارد. مادر کتاب‌آورنده، کودک کتاب‌خوان پرورش می‌دهد و خود نیز کتاب‌خوان‌تر می‌شود. این چرخه، هم کودک را کتاب‌خوان می‌کند و هم مادر را.
وی درباره پیشگامان نشر زنان افزود: شهلا لاهیجی، بنیان‌گذار انتشارات روشنگران و مطالعات زنان در سال ۱۳۶۳، و خانم خلعتبری، نخستین زن ناشر پس از انقلاب که انتشارات کتابسرا را داشت، از پیشگامان این مسیرند. سهم نویسندگان زن از کل آثار تألیفی از ۴ درصد در سال ۱۳۵۷ به ۴۲ درصد در سال ۱۴۰۲ رسیده است. سهم مترجمان زن نیز به ۴۴ درصد افزایش یافته است. رشد ۱۰ برابری سهم نویسندگان زن در چهار دهه اخیر، نشان‌دهنده تبدیل زنان از مصرف‌کننده به تولیدکننده محتوای فرهنگی است؛ تحولی ساختاری در عرصه نشر.
این پژوهشگر درباره حضور زنان در ادبیات کودک و نوجوان گفت: بسیاری از چهره‌های شاخص ادبیات کودک و نوجوان، زنان هستند. دلیل اصلی این حضور، تجربه مادرانگی و ارتباط نزدیک با جهان کودک است که سوژه و لحن آثار را شکل می‌دهد. نمونه بین‌المللی موفقی نیز در اندونزی وجود دارد که نشان می‌دهد چگونه یک جامعه مدنی محلی می‌تواند مادران را سازماندهی کند تا محیط سوادآموزی در خانه ایجاد شود.
حسین‌نژاد، درباره پیوند هنر و کتابخوانی اشاره کرد: ادبیات، تصویرگری، نمایش، فیلم و نمایشنامه‌خوانی، دروازه‌های ورود به جهان کتاب هستند. جذابیت‌های زیبایی‌شناختی، لذت فرم بصری، چاپ، تصویرگری، رنگ و مناسبات بصری، کتاب را برای مخاطب کودک و زن جذاب می‌کند. مادر به عنوان هنرمند می‌تواند در خوانش کتاب، آن را به عرصه‌ای هنری جذاب برای کودک تبدیل کند. تصویرخوانی، تصویر و کلام، رشد و آهنگ و موسیقی، دلالت‌هایی برای سرمایه‌گذاری در این حوزه‌اند. هنر اجرایی و مشارکتی مانند بلندخوانی و اجرای نمایشی می‌تواند کتابخوانی را به کنش فرهنگی گسترش دهد.
وی در جمع‌بندی سخنان خود با اشاره به مدل سه‌سطحی نقش زنان گفت: در سطح خانه، مادر الگو و میانجی اولیه کتاب است. در سطح جامعه، زن به عنوان کتابدار، معلم و کنشگر مدنی، ترویجگر نهادی است. در سطح هنر و تولید، زن به عنوان نویسنده، مترجم، ناشر و تصویرگر، تولیدکننده فرهنگ است. نتیجه این سه سطح اینکه زنان حلقه واسط بین خانه و جامعه در زنجیره ارزش کتابخوانی هستند. پیام نهایی من این است که از زن کتاب‌خوان به زن کنشگر فرهنگی برسیم. زن کتاب‌خوان در سطح خانه عمل می‌کند و زن کنشگر فرهنگی در سطح جامعه و نهادها. این گذار برای زنان و برای جامعه ما ضروری است. سرمایه‌گذاری فرهنگی برای زنان، سرمایه‌گذاری برای نسل‌های کتاب‌خوان در آینده است.
کتاب، حافظه تاریخی یک ملت است
جدلی، در این نشست سخنان خود را با اشاره به جایگاه کتاب آغاز کرد و گفت: کتاب حافظه تاریخی یک ملت، شناسنامه اندیشه یک جامعه و یکی از ماندگارترین ابزارهای تعالی انسان است. هفته کتاب فرصتی برای بازاندیشی در نسبت جامعه با دانایی و یادآوری مسئولیت ما در برابر فرهنگ عمومی است.
رئیس هیئت مدیره انجمن فرهنگی هنری زنان ناشر درباره نقش ناشران در جامعه افزود: ناشر حلقه پیوند اندیشه و جامعه است؛ کسی که به یک ایده فرصت دیده شدن می‌دهد، به یک قلم امکان ماندگاری می‌بخشد و پلی میان ذهن خلاق نویسنده و جان جستجوگر خواننده می‌سازد. در روزگاری که تحول سریع فناوری، تغییر الگوهای مطالعه و دشواری‌های اقتصادی پیش روی نشر قرار دارد، این مسیر ساده و هموار نیست.
جدلی، درباره تعهدات انجمن زنان ناشر گفت: انجمن فرهنگی هنری زنان ناشر با تکیه بر توانمندی، تجربه و ظرفیت ارزشمند زنان فعال در این عرصه، خود را متعهد به تقویت جایگاه حرفه ناشران می‌داند. حضور زنان در عرصه نشر به معنای حضور نگاهی خلاق، مسئولیت‌پذیر و آینده‌نگر در شکل‌دهی به اندیشه و فرهنگ جامعه است.
وی در پایان پرسشی را پیش روی حاضران گذاشت و گفت: باید بیندیشیم برای اینکه نسل آینده کتاب را نه از سر تکلیف، بلکه از سر علاقه انتخاب کند، چه باید کرد. پاسخ این پرسش را باید در تولید محتوای ارزشمند، تقویت کتابخانه‌ها، توجه به سلیقه نسل جدید، حمایت از پدیدآورندگان و ناشران و بهره‌گیری هوشمندانه از فناوری‌های نوین جست‌وجو کرد.
انجمن زنان ناشر؛ تشکلی فرهنگی، نه اقتصادی
ظهوریان، مدیرعامل انجمن فرهنگی هنری زنان ناشر، در این نشست درباره ماهیت این انجمن گفت: انجمن فرهنگی هنری زنان ناشر، تشکلی اقتصادی نیست؛ تشکلی فرهنگی و احساسی است. محوریت ما بر اساس بانوان است؛ بانوانی که در عرصه فرهنگ و هنر فعال‌اند و در کنار کار فرهنگی، ملزم به رعایت مسائل اقتصادی نیز هستند. ارزش کاری ما مبتنی بر زن بودن است؛ در هر عرصه‌ای که پا بگذاریم، از مسائل اجتماعی تا مسائل خانوادگی.
وی درباره سابقه این انجمن افزود: انجمن در بیست‌ودومین سال فعالیت خود قرار دارد و از بسیاری از انجمن‌های دیگر سابقه بیشتری دارد. زمانی شروع کردیم که بسیاری از بانوان وارد این عرصه نشده بودند. در یکی دو سال اخیر با همت همکاران، هماهنگی و همراهی با نسل جوان‌تر شکل گرفته است و امیدواریم ماحصل کار خود را در عرصه جوانان ببینیم. بخش روابط عمومی انجمن در خدمت علاقه‌مندان است تا این همراهی را تقویت کند.
بیانیه انجمن فرهنگی هنری زنان ناشر
امیریان در این نشست بیانیه انجمن فرهنگی هنری زنان ناشر را قرائت کرد. در بخشی از این بیانیه آمده است «زنی که کتاب می‌خواند، نه‌تنها بر دانایی خویش می‌افزاید، بلکه به آینه‌ای بدل می‌شود که پیش از هر گفت‌وگو، سخن خود را در آن می‌سنجد و اصلاح می‌کند و به فرزندش می‌آموزد که چگونه دقیق‌تر به جهان بنگرد. زن و کتاب، هر دو رازی مشترک دارند: در سکوت می‌بالند و پلی می‌شوند میان آنچه بوده است و آنچه خواهد شد.»
در ادامه این بیانیه آمده است «در دنیایی که صدای کلیک‌ها بلندتر از صدای ورق خوردن کتاب‌هاست، مبادا این معشوق دیرینه در غبار پرهیاهوی فناوری به دست فراموشی سپرده شود. در جشن سی‌وچهارمین هفته کتاب گرد هم آمده‌ایم تا نشان دهیم فرهنگ، نه با انباشتن کتاب‌ها، بلکه با بازتاب اندیشه‌های هر صفحه خوانده‌شده در آینه رفتار و کردار ما شکل می‌گیرد.»
به گزارش ایبنا؛ سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفت‌وگو کنیم» از بیست‌وسوم تا سی‌ام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار می‌شود.
نظر شما