سرویس دین‌واندیشه خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) – رضا دستجردی: «ماکس وبر و روابط بین‌الملل» اثر ریچارد ند لبوف استاد نظریه سیاسی بین‌المللی در گروه مطالعات جنگ کینگز کالج لندن با ترجمه احمد جوانشیری دانشیار روابط بین‌الملل از تازه‌های نشر قومس است. ادعای کتاب که به صورت مجموعه‌مقاله منتشر شده، این است که وبر مسائل سیاسی، معرفتی و اخلاقی مدرنیته را در پیوند با هم می‌دید و تلاش‌های خلاقانه، ظریف و حتی الهام‌بخش اما ناقص او، با همه موفقیت‌ها و شکست‌های معرفتی‌اش، تنش‌هایی حل‌نشدنی را آشکار می‌کند که امروز نیز به همان اندازه برجسته‌اند. فصول هشت‌گانه کتاب خوانش‌هایی تازه از سیاست، معرفت‌شناسی و روش وبر و از مفاهیمی چون عقلانیت، خلاف‌واقع‌ها، نمونه آرمانی، قدرت، بوروکراسی، دولت، تاریخ و جهان غیرغربی عرضه می‌کنند. لبوف در مقدمه و فصل پایانی، چهار تنش را در اندیشه وبر شناسایی می‌کند و ساختار کتاب بر همین‌ها استوار است: تنش معرفتی میان ارزش‌های ذهنی و دانش عینی، جامعه‌شناختی میان عقلانی‌شدن اجتماعی و اسطوره‌های غیرعقلانی، سیاسی میان ارزش‌های متعارض، و تراژیک میان وجدان انسانی و امور دنیوی. خود او در فصل‌های دوم و سوم به نسبت وبر با روابط بین‌الملل و جست‌وجوی او برای دانش می‌پردازد؛ پاتریک تادئوس با بحث از نمونه آرمانی، «تولید واقعیت‌ها» و حفظ سیاست در امتداد تنش معرفتی حرکت می‌کند؛ استفانو گاتزینی روابط بین‌الملل وبری را در تقاطع ناممکن اما ناگزیرِ دو قلمرو به‌ظاهر جدا، یعنی هستی‌شناسی سیاسی تکوینی و نظریه تبیینی کنش می‌نشاند؛ جنس استفک سازمان‌های بین‌المللی را با مدرنیته بوروکراتیک پیوند می‌زند؛ و جان هابسن با نقد اروپامحوریِ جامعه‌شناسی تاریخی و روابط بین‌الملل وبری، بُعدی تاریخی و پسااستعماری می‌افزاید. فصل پایانی، نوشته دیوید بومر لبوف و ریچارد ند لبوف، بررسی می‌کند که برخی از جانشینان برجسته وبر چگونه با این تنش‌ها روبه‌رو شدند: به روایت آن، هانس مورگنتا این تنش‌ها را صرفاً تناقضی ندانست که باید به این یا آن سو حل شود و همین او را از کارل اشمیت در راست و از تئودور آدورنو و ماکس هورکهایمر در چپ جدا می‌کند. آن‌چه از نظر می‌گذرد، ماحصل گفت‌وگوی ایبنا با احمد جوانشیری است که ترجمه آثاری چون «واقع‌گرایی نوکلاسیک، دولت و سیاست خارجی» و «خیزش چین در جنوب جهانی» نیز از اوست.
لطفاً در آغاز به طور مختصر بفرمایید اصولاً جایگاه اندیشمندان و متفکران در حوزه‌هایی چون تاریخ، الهیات و نظایر آن در علوم سیاسی چه بوده است؟
در علوم سیاسی، اندیشمندانی با خاستگاه‌های فکری متفاوت، همواره نقش مهمی در شکل‌گیری و گسترش این رشته داشته‌اند. دلیلش این است که علوم سیاسی صرفاً به مطالعه نهادها، ساختارها و رفتارهای سیاسی محدود نمی‌شود؛ بلکه برای فهم مفاهیمی چون دولت، قدرت، اقتدار، مشروعیت، نظم سیاسی، عدالت و روابط میان جوامع، به ایده‌ها و چارچوب‌های نظری سایر رشته‌ها نیز نیاز دارد. این متفکران با طرح ایده‌ها و مفاهیم تازه و نگاه از زوایای متفاوت، به غنای نظری علوم سیاسی کمک کرده‌اند. ماکس وبر خود نمونه‌ای از این دست اندیشمندان است که با بهره‌گیری از تاریخ، حقوق، اقتصاد و فلسفه، به ارائه درکی تازه از سیاست و روابط بین‌الملل کمک کرد. پس می‌توان گفت علوم سیاسی نه فقط از نظریه‌پردازان درون‌رشته‌ای، بلکه از متفکرانی نیز بهره گرفته است که با عبور از مرزهای رشته‌ای، مسائل سیاسی را از منظرهای تاریخی، فلسفی، الهیاتی و اجتماعی بررسی کرده‌اند. اهمیت این متفکران در آن است که در فهم عمیق‌تر زمینه‌های تاریخی و فکری سیاست و نیز گسترش ابزارهای مفهومی و نظری این رشته نقش داشته‌اند.
چرا ماکس وبر که خود نظریه‌پرداز روابط بین‌الملل نیست را بانی نظریه مدرن روابط بین‌الملل می‌دانند؟
ماکس وبر نظریه‌ای منسجم و مستقل درباره روابط بین‌الملل ارائه نکرد، اما بسیاری از مفاهیم و ایده‌های او بعدها به بنیان‌های نظریه‌پردازی مدرن در این حوزه بدل شدند. به همین دلیل، ریچارد ند لبو در مقدمه کتاب، وبر را با وجود آن‌که نظریه‌پرداز روابط بین‌الملل به معنای متعارف آن نبود، پدر نظریه مدرن روابط بین‌الملل می‌خواند. شاید مهم‌ترین دلیل این تلقی به تعریف مشهور وبر از دولت مدرن بازمی‌گردد. از دید او دولت نهادی است که انحصار کاربرد مشروع زور فیزیکی را در قلمروی معین در اختیار دارد. این تعریف تأثیر عمیقی بر فهم مدرن دولت و تحلیل تمایز میان سیاست داخلی و بین‌المللی گذاشت. از سوی دیگر، تأکید وبر بر قدرت، سلطه و تلاش برای کسب برتری، زمینه فکری مهمی برای شکل‌گیری و توسعه سنت واقع‌گرایی در روابط بین‌الملل فراهم کرد. اندیشه‌های او بر هانس مورگنتا، از برجسته‌ترین نظریه‌پردازان واقع‌گرایی پس از جنگ جهانی دوم، نیز تأثیرگذار بود. با این حال، اهمیت وبر به سنت واقع‌گرایی محدود نمی‌شود. او نشان داد که رفتار دولت‌ها در عرصه بین‌المللی را نمی‌توان صرفاً با منافع مادی و محاسبات قدرت توضیح داد؛ عواملی مانند منزلت، حیثیت، افتخار و برداشت‌های ذهنی و فرهنگی نیز در سیاست خارجی نقش دارند. این جنبه از اندیشه او برای رویکردهای سازه‌انگارانه در روابط بین‌الملل نیز اهمیت دارد. افزون بر این، وبر با پیوند دادن تحلیل تاریخی و جامعه‌شناختی، سیاست بین‌الملل را در ارتباط با ساختارهای اجتماعی، تحولات دولت‌ها، جنگ و سرمایه‌داری بررسی می‌کرد. توجه او به نسبت اخلاق و سیاست، به‌ویژه تمایز میان اخلاق اعتقادی و اخلاق مسئولیت، همچنان در مباحث نظری این رشته مورد توجه است. بنابراین، اهمیت وبر در ارائه یک نظریه جامع درباره روابط بین‌الملل نیست، بلکه در فراهم کردن بنیان‌های مفهومی و تحلیلی مهمی برای مطالعه دولت، قدرت، سیاست خارجی و نظم بین‌المللی است.
به باور شما، درک کدام ضرورت تاریخی تراژیک، وبر را به نظریه‌پرداز «سیاست قدرت» بدل ساخت؟
شاید این امر بیشتر به تعارض پایدار و حل‌ناشدنی میان ارزش‌های بنیادین در جهان مدرن و بازتاب آن در مناسبات میان دولت‌ها از دید وبر مربوط می‌شود. او معتقد بود که با فرایند تجدد و افسون‌زدایی از جهان، دیگر نمی‌توان به وجود یک نظام ارزشی واحد و فراگیر باور داشت که بتواند همه تعارض‌های انسانی را حل‌وفصل کند. ارزش‌های بنیادین و آرمان‌های انسانی، مانند حقیقت، خیر، زیبایی و امر مقدس، از منطق‌های متفاوتی پیروی می‌کنند و گاه با یکدیگر سازش‌ناپذیرند. او این وضعیت را با تعبیر تعدد خدایان یا نبرد خدایان توضیح می‌داد؛ به این معنا که انسان مدرن ناگزیر است در جهانی زندگی کند که در آن ارزش‌های نهایی با یکدیگر در تعارض‌اند و هیچ مرجع عقلانی و جهان‌شمولی برای حل قطعی این تعارض‌ها وجود ندارد. وبر این برداشت تراژیک از جهان را به عرصه سیاست و روابط بین‌الملل نیز تعمیم می‌داد. از نظر او، رفتار دولت‌ها صرفاً با توجه به منافع مادی آن‌ها قابل توضیح نیست؛ منزلت، حیثیت و اعتبار ملی نیز در رفتارشان نقش مهمی دارد. به‌ویژه قدرت‌های بزرگ برای حفظ جایگاه و شأن خود در نظام بین‌المللی با یکدیگر رقابت می‌کنند و این رقابت می‌تواند به افزایش تنش‌ها، آمادگی‌های نظامی و در نهایت منازعه بینجامد. در چنین شرایطی، سیاست خارجی به عرصه‌ای برای اعمال قدرت و کسب یا حفظ منزلت ملی تبدیل می‌شود بنابراین، وبر سیاست را عرصه رویارویی ارزش‌ها، منافع و اراده‌های متعارض می‌دید؛ عرصه‌ای که در آن تعارض‌ها را نمی‌توان با اتکا به اصول اخلاقی یا عقلانی جهان‌شمول به‌طور قطعی از میان برد. از این منظر، سیاست قدرت یکی از پیامدهای تراژیک وضعیت جهان مدرن است.
اصولاً نگاه وبر به دولت چیست و چه درکی از روابط قدرت بین دولت‌ها شکل داده است؟
وبر دولت مدرن را سازمانی سیاسی می‌داند که در محدوده سرزمینی معین، مدعی انحصار کاربرد مشروع زور فیزیکی است. از نظر او، شکل‌گیری دولت مدرن با تمرکز ابزارهای اعمال زور، عقلانی‌شدن سازمان اداری و تثبیت مشروعیت اقتدار سیاسی پیوند دارد. این تعریف از دولت، مبنایی را برای درک روابط بین‌الملل فراهم می‌کند؛ زیرا در عرصه بین‌المللی، برخلاف درون دولت‌ها، اقتدار سیاسی برتری وجود ندارد که بتواند انحصار کاربرد مشروع زور را در سطحی فراتر از دولت‌های مستقل اعمال کند. بااین‌حال، وبر روابط قدرت میان دولت‌ها را صرفاً ناشی از فقدان حکومت جهانی نمی‌دانست، بلکه برای فهم آن به ساختارهای اجتماعی، طبقاتی و سیاسی درون دولت‌ها نیز توجه می‌کرد. از این منظر، سیاست خارجی فقط تابع منافع مادی و ملاحظات امنیتی نیست، بلکه رقابت گروه‌های داخلی و تصورات نخبگان حاکم از جایگاه و منزلت کشور نیز در شکل‌گیری آن نقش دارند. وبر معتقد بود دولت‌ها، به‌ویژه قدرت‌های بزرگ، برای کسب و حفظ اعتبار و پرستیژ بین‌المللی با یکدیگر رقابت می‌کنند و این رقابت می‌تواند به افزایش تنش‌ها و منازعات بینجامد. در عین حال، او قدرت را الزاماً مترادف با توسعه‌طلبی و جنگ نمی‌دانست؛ زیرا رفتار دولت‌ها به شرایط تاریخی و اجتماعی و جهت‌گیری نیروهای سیاسی داخلی نیز بستگی دارد. بنابراین، درک وبر از روابط قدرت میان دولت‌ها، درکی تاریخی و جامعه‌شناختی است که مناسبات بین‌المللی را در پیوند با ساختارهای داخلی دولت‌ها، رقابت بر سر قدرت و منزلت و امکان بروز منازعه تحلیل می‌کند.
ریچارد ند لبوف
تحلیل وبر از دیوان‌سالاری و نقش آن در جوامع مدرن چه درکی از سازمان‌های بین‌المللی به دست می‌دهد؟
تحلیل وبر از دیوان‌سالاری، این امکان را فراهم می‌کند که سازمان‌های بین‌المللی را صرفاً ابزارهایی برای همکاری میان دولت‌ها ندانیم، بلکه به‌مثابه سازمان‌هایی با ساختار اداری، منطق عمل و ظرفیت اثرگذاری مستقل بررسی کنیم. البته نکته مهم آن است که وبر خود نظریه‌ای مستقل و منسجم درباره دیوان‌سالاری بین‌المللی ارائه نکرد؛ این پژوهشگران روابط بین‌الملل، به‌ویژه سازه‌انگاران، هستند که مفاهیم او را برای مطالعه سازمان‌های بین‌المللی به کار گرفته‌اند. از نظر وبر، دیوان‌سالاری صورت سازمانی شاخص جوامع مدرن و جلوه‌ای از فرایند عقلانی‌شدن است. این سازمان‌ها بر پایه سلسله‌مراتب اداری، تقسیم وظایف و تخصص، استخدام کارکنان حرفه‌ای و تبعیت از قواعد و مقررات رسمی عمل می‌کنند. اقتدار در آن‌ها نه بر ویژگی‌های شخصی افراد، بلکه بر قواعد غیرشخصی و قانونی استوار است؛ ازاین‌رو، مشروعیت آن‌ها از نوع اقتدار عقلانی ـ قانونی است. تصمیم‌گیری نیز باید بر مبنای دانش تخصصی، استدلال عقلانی و ضوابط مشخص صورت گیرد، نه خواست و منافع شخصی مدیران. با تعمیم این چارچوب به سازمان‌های بین‌المللی، می‌توان دریافت که دبیرخانه‌ها، کارشناسان و کارگزاران اداری این سازمان‌ها صرفاً مجریان اراده دولت‌های عضو نیستند؛ بلکه به دلیل برخورداری از تخصص، قواعد و رویه‌های سازمانی و ظرفیت تفسیر و اجرای مقررات، می‌توانند بر فرایندهای تصمیم‌گیری و سیاست بین‌المللی تأثیر بگذارند. بنابراین، سازمان‌های بین‌المللی را باید نه صرفاً مجاری همکاری دولت‌ها، بلکه ساختارهایی اداری با ظرفیت اعمال اقتدار و نفوذ نیز دانست. بااین‌حال، این فرایند عاری از تناقض نیست، چراکه تأکید بیش از اندازه بر قواعد و تشریفات رسمی ممکن است به انعطاف‌ناپذیری و تبدیل رویه‌ها به هدفی مستقل بینجامد و فاصله‌ای میان عقلانیت صوری و ملاحظات ماهوی ایجاد کند. در نتیجه، چارچوب وبری هم ظرفیت سازمان‌های بین‌المللی برای نظم‌بخشی و اثرگذاری بر سیاست جهانی را روشن می‌کند و هم امکان نقد گسترش دیوان‌سالاری و محدود شدن نقش سیاست و منازعه بر سر ارزش‌ها را فراهم می‌آورد.
به نظر شما، استدلال وبر برای ترکیب تحلیل‌های تاریخی و جامعه‌شناختی چه بود و این ترکیب چه جایگاهی در حوزه روابط بین‌الملل یافت؟
وبر بر این باور بود که برای فهم پدیده‌های اجتماعی و سیاسی نمی‌توان به توصیف رویدادهای تاریخی یا ارائه مفاهیم و تعمیم‌های جامعه‌شناختی به‌تنهایی اکتفا کرد؛ بلکه باید این دو رویکرد را در کنار یکدیگر به کار گرفت. تحلیل تاریخی نشان می‌دهد پدیده‌ها و نهادها در چه شرایط و فرایندهایی شکل گرفته‌اند؛ درحالی‌که تحلیل جامعه‌شناختی با بررسی کنش‌های اجتماعی، مناسبات قدرت، ساختارهای طبقاتی و اشکال اقتدار و مشروعیت، به تبیین علل و سازوکارهای شکل‌گیری و تداوم آن‌ها کمک می‌کند. به همین دلیل، وبر تحولات سیاسی را در بستر تاریخی و اجتماعی گسترده‌تر بررسی می‌کرد و از تقلیل آن‌ها به یک علت واحد، مانند منافع اقتصادی یا ساختار قدرت، پرهیز داشت. این رویکرد در حوزه روابط بین‌الملل نیز اهمیت یافت؛ زیرا امکان مطالعه مناسبات میان دولت‌ها را فراتر از رقابت قدرت و فقدان اقتدار مرکزی فراهم کرد و توجه پژوهشگران را به پیوند میان ساختارهای داخلی دولت‌ها، گروه‌های اجتماعی، تصورات نخبگان و تحولات تاریخی با سیاست بین‌الملل جلب کرد.
کتاب با تمایز میان نژادپرستی علمی از نهادگرایی اروپامحور، چگونه جامعه‌شناسی تاریخی وبر را اروپامحور نشان می‌دهد؟
جان هابسن معتقد است اروپامحوری در جامعه‌شناسی تاریخی وبر از نوع نهادگرایی اروپامحور است، نه نژادپرستی علمی. در نژادپرستی علمی، تفاوت جوامع بر اساس ویژگی‌های زیستی، ژنتیکی و وراثتی توضیح داده می‌شود؛ اما در نهادگرایی اروپامحور، معیار تمایز، میزان عقلانیت فرهنگ‌ها و نهادهای اجتماعی و سیاسی است. از نظر هابسن، وبر با طرح این پرسش که چرا سرمایه‌داری مدرن در غرب پدید آمد و نه در شرق، عقلانیت و قابلیت توسعه را ویژگی استثنایی نهادهای غربی دانست و در مقابل، نهادها و فرهنگ شرقی را مانع توسعه معرفی کرد. بدین‌ترتیب، ظهور مدرنیته در غرب را امری تقریباً اجتناب‌ناپذیر و عقب‌ماندگی شرق را نتیجه موانع تاریخی و نهادی آن تصویر کرد. بنابراین، اروپامحوری وبر نه بر برتری نژادی اروپاییان، بلکه بر برتری مفروض نهادها و فرهنگ غربی استوار است.
وبر به خوبی مشکلات دهه‌های نخست قرن بیستم را به تصویر کشیده است. آیا مطالعه آرا و اندیشه‌های وبر برای روابط بین‌الملل امروز نیز اهمیت دارد؟
به نظر می‌رسد مطالعه اندیشه‌های وبر برای فهم روابط بین‌الملل امروز همچنان اهمیت دارد، چرا که بسیاری از مسائلی که او در آغاز قرن بیستم بررسی می‌کرد، همچنان در سیاست جهانی مطرح‌اند. نخست، تحلیل او از قدرت، منزلت و پرستیژ به ما کمک می‌کند تا رفتار قدرت‌های بزرگ را فراتر از محاسبات مادی و امنیتی و با توجه به انگیزه‌های منزلتی و تصورات آن‌ها از جایگاه بین‌المللی‌شان درک کنیم. دوم، توجه وبر به پیوند میان ساختارهای داخلی دولت‌ها و سیاست خارجی، امکان تحلیل تأثیر گروه‌های اجتماعی، نخبگان و مناسبات قدرت داخلی بر رفتار بین‌المللی را فراهم می‌کند. سوم، تحلیل او از عقلانی‌شدن و دیوان‌سالاری برای فهم نقش و اقتدار سازمان‌های بین‌المللی و در عین حال، نقد گسترش بوروکراسی در حکمرانی جهانی اهمیت دارد. همچنین، تأملات وبر درباره تعارض ارزش‌ها و پیامدهای آن در سیاست، برای فهم منازعات و تنش‌های بین‌المللی معاصر قابل استفاده است. البته اندیشه‌های او را نباید بدون نقد و متناسب با شرایط امروز به کار گرفت. در مجموع، اهمیت وبر در روابط بین‌الملل امروز نه در ارائه پاسخ‌های آماده، بلکه در فراهم کردن ابزارهای نظری و تحلیلی برای فهم پیچیدگی‌های قدرت، دولت، سازمان‌های بین‌المللی و منازعات جهانی است.
نظر شما