به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، ترجمهی ادبی در روزگار گسترش هوش مصنوعی با پرسشهای تازهای روبهرو شده است؛ از امکان انتقال ظرافتهای زبانی و عاطفی یک اثر به زبانی دیگر گرفته تا آیندهی حرفهی مترجمی و جایگاه خلاقیت انسانی در این فرایند. ورود ابزارهای هوشمند به حوزهی ترجمه، بحث دربارهی مرز توانایی ماشین و مهارت مترجم را جدیتر کرده است.
در گفتوگو با محمدرضا مرعشیپور، مترجم زبان عربی و پیشکسوت و نامآشنای کشورمان، دربارهی معیارهای انتخاب آثار برای ترجمه، دشواریهای انتقال مفاهیم و اصطلاحات میان دو زبان، نقش علاقه و همذاتپنداری در ترجمهی ادبی و ظرفیتها و محدودیتهای هوش مصنوعی صحبت کردهایم. او معتقد است آیندهی این حوزه به شیوهی استفادهی مترجمان از فناوری و میزان تسلط آنها بر زبان و ادبیات بستگی دارد. در ادامه این گفتوگو را میخوانید:
در انتخاب آثاری که برای ترجمه برمیگزینید، چه معیارهایی را در نظر میگیرید؟ ارزش ادبی و محتوایی اثر، تناسب آن با نیاز و سلیقهی مخاطب امروز و امکان انتشار بدون حذف و تغییر، چه جایگاهی در این انتخاب دارند؟
من همیشه رمانهایی را انتخاب میکنم که در درجه اول، ارزش ترجمه را داتشه باشند بهگونهای که خواننده از خواندن آن لذت ببرد و بر آموختههایش افزوده شود. هیچ گاه کار سطح پایین و بیمحتوا را ترجمه نکردهام. در درجه دوم به تطبیق اثر با نیاز روز مخاطبان توجه دارم. به عنوان نمونه من حدود ۴۰ سال پیش رمانی را از جرجی زیدان ترجمه کردم ولی دیگر رمانهای این نویسنده عامهپسند خواننده ندارد. همچنین در درجه سوم به تابوها توجه میکنم و دقت دارم اثری را ترجمه کنم که نیازی به حذف یا تغییراتی نداشته باشد.

با توجه به تفاوتهای ساختاری و زبانی میان عربی و فارسی، ترجمهی ادبی تا چه اندازه امکانپذیر است؟ مترجم چگونه میتواند ضمن حفظ لحن و مقصود نویسنده، اصطلاحات، کنایهها و ضربالمثلهای زبان مبدأ را به شکلی به زبان مقصد منتقل کند که برای خواننده نیز قابل فهم باشد؟
ادبیات حتما قابل ترجمه است ولی متنی که به عنوان نمونه از عربی به فارسی برگردانده میشود دچار تغییراتی در ساختار میشود چراکه دستور و ساختار زبان عربی و فارسی متفاوت هستند. مترجم باید بتواند بهگونهای متن را برگرداند که به ساختار متن لطمه وارد نشود و اصطلاحات و کنایههای نویسنده را به شکلی ترجمه کند که هم به مفهوم موردنظر نویسنده نزدیک باشد و هم خواننده بتواند بهآسانی با متن ارتباط برقرار کند. مسلما یک ضربالمثل عربی را نمیتوان ترجمه تحتلفظی کرد و مترجم باید معادلیابی کند. به عنوان نمونه نام یکی از کتابهای نجیب محفوظ که ترجمه کردم «بینالقصرین» است من نام این کتاب را که اسم محلهای در قاهره است، تغییر ندادم تا برای خواننده روشن باشد که جریان داستان در مصر میگذرد و ضربالمثلها و اصطلاحات موجود در این اثر را بهگونهای ترجمه کردم که برای خواننده قابل فهم باشد.
احساس و علاقهی شخصی مترجم چه نقشی در کیفیت ترجمهی یک اثر ادبی دارد؟ تا چه اندازه لازم است مترجم با جهان فکری و ادبی نویسنده احساس نزدیکی و همذاتپنداری کند؟
بله اگر مترجم نتواند قلم و سخن نویسنده را بپذیرد کارش خوب پیش نمیرود. من نجیب محفوظ را بسیار دوست دارم و تاکنون هفت کتاب وی را ترجمه کردهام. به مترجمان پیشنهاد میکنم که تنها اثر نویسندگانی را ترجمه کنند که موردعلاقهشان هستند و میتوانند با آنها همذاتپنداری کنند.
ظرافتهای ترجمهی ادبی چیست و مترجم چگونه میتواند میان بهرهگیری از ابزارهای هوش مصنوعی و حفظ خلاقیت و قریحهی ادبی خود تعادل برقرار کند؟ شما هنگام خواندن یک ترجمه تا چه اندازه میتوانید تشخیص دهید که هوش مصنوعی در فرایند ترجمه نقش داشته است؟
من وقتی یک ترجمه را میخوانم از ظرافتهای خاص آن تشخیص میدهم که تا چه اندازه کار یک انسان یا هوش مصنوعی است. به نظر من یک کتاب در حوزه فیزیک را میتوان کامل از طریق هوش مصنوعی ترجمه کرد و یا کتابی در حوزه جغرافیا را تا ۹۰ درصد میتوان با این ابزار به فارسی برگرداند ولی این امکان در ترجمه ادبی فقط ۱۵ درصد است. به عنوان نمونه من در یکی از ترجمههای اخیر خود به نام گیاهی برخورد کردم که در منطقهای از عراق رشد میکند و نامی محلی متفاوت از نام علمی و شناخته شده دارد. من برای یافتن اطلاعاتی درباره این گیاه از هوش مصنوعی استفاده کردم یا وقتی در ترجمه یک متن با اسم اردوگاهی فلسطینی در عراق روبهرو شدم که این نام برای ساکنان سایر مناطق عراق ناشناخته است هم از هوش مصنوعی استفاده کردم. همچنین گاهی پیش میآید که جای فاعل و مفعول در یک جمله مشخص نیست بنابراین هوش مصنوعی میتواند یک ترجمه تحت لفظی بدهد و من خودم با کمک احساس و قریحه ادبی آن را به متنی مناسب تبدیل میکنم. هوش مصنوعی میتواند در قالب یک دستیار به مترجم ادبی کمک کند و هرچه تسلط مترجم بر زبان مبدا و مقصد بیشتر باشد هوش مصنوعی دستیار بهتری خواهد بود.

به نظر شما اتکای بیش از اندازه به هوش مصنوعی چه آسیبهایی میتواند به کیفیت ترجمهی ادبی وارد کند؟ مترجم برای استفادهی درست از این ابزار چه میزان تسلط بر زبان مبدأ و مقصد و دانش ادبی نیاز دارد؟
ممکن است یک مترجم تکیه اصلی خود را روی استفاده از هوش مصنوعی بگذارد که متاسفانه شاهد افزایش این رویه نادرست هستیم. میبینیم مترجمی که خود تسلط چندانی بر زبان مبدا و مقصد ندارد وقتی از هوش مصنوعی استفاده میکند ترجمهاش بیربط و ناهماهنگ از سایر بخشهای ترجمهاش میشود و وقتی متن ترجمه شده چنین مترجمی را میخوانیم متوجه میشویم در هر صفحه چندین اشتباه دارد که گواهی میدهد در این صفحات و بخشهااز هوش مصنوعی به طورناکارآمد استفاده کرده است؛ فقط یک مترجم ماهر و چیرهدست که با ادبیات و زبان مبدا و مقصد آشنایی کافی دارد میتواند بهخوبی و درست از هوش مصنوعی به عنوان یک دستیار خوب و حرفهای بهره ببرد.

با گسترش استفاده از هوش مصنوعی، آیا نگران کاهش فرصتهای شغلی مترجمان هستید؟ به نظر شما این ابزار تا چه اندازه میتواند جایگزین مترجم انسانی، بهویژه در حوزهی ترجمهی ادبی، شود؟
در ادبیات اصلا و در رشتههای دیگر مانند فیزیک و شیمی و ریاضی هم با اینکه بسیار موثر است و میتواند اطلاعات را پردازش کند و کلمات را با ساختار درست کنار هم قرار دهد نمیتواند کار مترجم ماهری را که تنظیمکننده و پایه اصلی متن است کساد کند.
آیندهی هوش مصنوعی در ترجمهی ادبی را چگونه ارزیابی میکنید؟ نقش دانش زبانی، تجربه و قریحهی انسانی مترجم در تعیین کیفیت ترجمههای ادبی در سالهای آینده چه خواهد بود؟
اگر هوش مصنوعی در ترجمه ادبی توسط مترجمان ماهر و خبره استفاده شود میتواند به بهبود وضعیت ترجمه کمک کند ولی اگر ابزاری در دست مترجمان غیرماهر با توان و دانش ادبی کم و بیاطلاع از ظرافتهای خاص زابن مبدا و مقصد باشد شاهد پرشدن بازار از آثاری میشویم که عاری از احساسات انسانی و کامل خشک با ساختار تحت لفظی هستند. چشمانداز و آینده استفاده از این ابزار در ترجمه به خود مترجمان بستگی دارد که آن را متخصص و همهکاره بدانند یا صرفا یک دستیار برای پیدا کردن معادل برخی نامها و دریافت معنی اصطلاحات؛ ادبیات با روح و عاطفه انسان ارتباط دارد و برای انتقال آن هیچ ابزاری جز احساس یک انسان توانمند نیست.
نظر شما