سرویس ادبیات خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) – مرضیه نگهبان مروی: مجموعه داستان «پنج نشانهی آشفتگی و داستانهای دیگر»، اثر لیدیا دیویس، تجربهای متفاوت از روایت است که بهتازگی توسط انتشارات نیلوفر به زبان فارسی منتشر شده است. این کتاب، فراتر از یک مجموعه داستان ساده، سفری است به دلِ «آشفتگیهای زیرپوستی» زندگی؛ جایی که نویسنده با بهرهگیری از سبک مینیمال، بهجای هیاهو، با استفاده از سکوت، مکث و دقتِ ریاضی در کلمات، حقیقت را از میان جزئیات ناچیز بیرون میکشد.
لیدیا دیویس، نویسنده و مترجم برجستهی آمریکایی که جایزهی معتبر «من بوکر» را نیز در کارنامه دارد، با نگاهی آهنگین (برآمده از پیشینهی نوازندگیاش) کلمات را در جای خود گذاشته است. او که در ترجمهی آثار بزرگی چون پروست و فلوبر به مهارت رسیده، در داستانهای کوتاهش نیز با حذفِ نامها و محدود کردنِ گفتوگوها، مرزهای روایت را گسترش میدهد تا نشان دهد گاه آنچه «گفته نمیشود»، از خودِ کلام مهمتر است.
در این اثر، آزیتا حقیقیجو، شاعر و مترجم صاحبسبک، مسئولیت دشوارِ انتقال این جهانِ صیقلخورده را بر عهده داشته است. او در ترجمهی این مجموعه، تلاش کرده تا آن صدای دقیق و حساسِ دیویس را بدون افزودن کلمات اضافی، به زبان فارسی بازگرداند؛ پلی میان دقتِ فنیِ مترجم و ظرافتهای موسیقاییِ متن اصلی.
برای واکاوی فضای ترجمه این اثر، به سراغ آزیتا حقیقیجو رفتهایم و از چالشهای این مسیر پرسیدهایم.
در آثار لیدیا دیویس، «حذف کردن» و «مکثها» به اندازه کلمات اهمیت دارند؛ در فرآیند ترجمه، چگونه توانستید آن دقتِ ریاضی و سبک مینیمال را بدون اضافه کردنِ کلماتِ اضافی، در زبان فارسی حفظ کنید؟
پیش از هر چیز، ممنونم که این دقت و ظرافت را در نسخهی فارسی اثر دیدهاید. اگر توانسته باشم این ویژگی را در روند ترجمه حفظ کنم، برای من خبر بسیار خوبی است. فکر میکنم یکی از دلایلی که با داستانهای لیدیا دیویس ارتباط برقرار کردم، نوع نگاه مشترکمان به زبان است. من از سالهای دور، بهواسطهی علاقهام به مطالعه و نوشتن شعر، با کلمات مأنوس بودهام و همیشه برای وزنی که کلمات میتوانند داشته باشند، اهمیت زیادی قائل بودهام. اما به نظرم زبان فقط از کلمات ساخته نمیشود؛ سکوتها، مکثها، فاصلهها و حتی غیاب کلمات و آنچه گفته نمیشود نیز در شکلگیری معنای یک متن نقش دارند. این همان چیزی بود که در نخستین داستانهایی که از دیویس خواندم، توجهم را جلب کرد و یکی از دلایل اصلی انتخاب این مجموعه برای ترجمه شد. در فرایند ترجمه تلاش کردم به این ویژگی وفادار بمانم و تا جای ممکن از افزودن توضیحاتی که نویسنده عمداً از متن حذف کرده است، پرهیز کنم. برای مثال، در داستان «دو خواهر»، در پایان داستان میخوانیم: «گاهی با یکدیگر مهربان میشوند چون فراموش میکنند.» نویسنده هیچ توضیحی دربارهی این فراموشی یا ریشهی واقعی نفرت طولانی میان دو خواهر نمیدهد. فقط دو گزاره را کنار هم قرار میدهد و فاصلهای میان آنها باقی میگذارد که خواننده باید خودش آن را پر کند. این فاصله تا جایی ادامه مییابد که داستان، بهجای هرگونه توضیح یا نتیجهگیری، با همان تلخی تمام میشود. به نظرم اگر مترجم بخواهد این فاصلهها را با توضیحات خودش پر کند، بخشی از قدرت و ظرافت اثر را از بین میبرد. به همین دلیل، حتی در مواردی که احتمال میدادم مخاطب فارسیزبان در مواجههی نخست بهسادگی به معنای مورد نظر نرسد، ترجیح دادم به متن وفادار بمانم. فکر میکنم در برخی قسمتهای داستانهای مینیمال، گاهی آنچه نویسنده نمیگوید، به همان اندازه ــ یا حتی گاهی بیشتر از ــ آنچه میگوید اهمیت دارد.
یکی از امضاهای دیویس، تضاد میان «لحن خونسردِ راوی» و «شدتِ اضطرابِ درونی شخصیتها» است؛ این تضادِ معنایی، چالش اصلی شما در انتخاب واژگان بود؟
من معتقدم این تضاد پیش از آنکه چالشی مستقل در انتخاب واژگان باشد، یکی از ویژگیهای روایت و سبک اثر است. راوی در جایگاه مشاهدهگر و قصهگو، لزوماً همان آشفتگی و اضطرابی را که شخصیتها با آن درگیرند، تجربه نمیکند و اتفاقاً حفظ همین فاصله میان لحن روایت و وضعیت عاطفی شخصیتهاست که به متن کیفیتی منحصربهفرد میبخشد. رسالت مترجم خلق چیزی مستقل از آنچه نویسنده آفریده نیست، بلکه انتقال هرچه دقیقتر آن به زبان مقصد است. مترجم در واقع پیامرسانی است که باید تا حد امکان با جهان نویسنده، شیوهی روایت و ظرافتهای زبانی او آشنا باشد تا بتواند پیام اثر را بهدرستی منتقل کند. طبیعتاً این آشنایی از طریق مطالعه، پژوهش و شناخت مجموعهی آثار و جهان فکری نویسنده اتفاق میافتد. بنابراین، انتخاب واژگان بیشتر به معنای یافتن نزدیکترین و مناسبترین معادلها برای حفظ معنای مورد نظر نویسنده، لحن و فضای کلی داستان است. البته همین انتخابها میتوانند ظرافتها و دشواریهای خاص خودشان را داشته باشند؛ چون مترجم، با وجود آزادی در انتخاب میان معادلهای ممکن، نمیتواند از محدودهی معنا و سبکی که نویسنده از پیش تعیین کرده است، فراتر برود.
با توجه به اینکه دیویس خود مترجم بزرگی از آثار کلاسیک (مانند پروست و فلوبر) است، آیا در حین کار بر روی این کتاب، تأثیرِ تسلطِ زبانی و نگاهِ ساختارمند او را در نوشتههای کوتاهش حس کردید؟
به عقیدهی من، برای شناخت جهان ادبی لیدیا دیویس، باید بیش از هر چیز به زیست ادبی و فرهنگی او توجه کرد. او در خانوادهای با پیشینهی ادبی و دانشگاهی بزرگ شده است؛ پدرش استاد دانشگاه و مادرش نویسنده بودهاند و از کودکی در محیطی زندگی میکرده که ادبیات، مطالعه و گفتوگوهای ادبی بخش مهمی از زندگی روزمرهاش بودهاند. این پیشینه، در کنار مطالعات گسترده و حساسیتهای زبانی خودش، بیتردید در شکلگیری شخصیت ادبی او نقش داشته و بر کیفیت، قدرت و سبک نوشتاریاش تأثیر چشمگیری گذاشته است. دیویس مترجم آثار مهمی از ادبیات فرانسه، از جمله آثار پروست و فلوبر، نیز هست. البته من به ترجمههای او از آثار این نویسندگان دسترسی نداشتهام و نمیتوانم دربارهی تأثیر مستقیم آن ترجمهها بر نثر داستانیاش اظهارنظر دقیقی بکنم. اما فکر میکنم همان پشتوانهی ادبی و حساسیت زبانی که در داستانهایش میبینیم، در کار ترجمهی او نیز نقش مهمی داشته است. به نظرم نمیتوان بهسادگی میان ترجمههای او و داستاننویسیاش رابطهای مستقیم و یکسویه برقرار کرد. با این حال، اگر قرار باشد میان این دو فعالیت ادبی رابطهای از حیث تأثیرگذاری در نظر بگیریم، شاید بتوان گفت بیش از آنکه تجربهی ترجمهی آثار کلاسیک در شکلگیری نثر داستانی دیویس مؤثر بوده باشد، دانش ادبی، شناخت عمیق او از زبان و ادبیات و حساسیتهایی که در بستر زیست ادبیاش پرورش یافتهاند، به او امکان دادهاند که در مقام مترجم نیز آثار ارزشمندی خلق کند.

در داستانهای بسیار کوتاه، یک علامتِ نگارشی یا یک کلمه میتواند کلِ معنا را تغییر دهد؛ کدام بخش یا کدام داستان از این مجموعه، از نظر شما از نظر فنی و انتخاب واژه، چالشبرانگیزترین بخش بود؟
پس از اتمام این پروژه، فکر میکنید خواننده فارسیزبان با خواندن این داستانها، چه نوع نگاهِ جدیدی به «جزئیاتِ ناچیز و آشفتگیهای روزمره» در زندگی خود پیدا خواهد کرد؟
فکر میکنم یکی از مهمترین ویژگیهای داستانهای دیویس این است که به چیزهایی توجه میکند که در زندگی روزمره معمولاً از کنارشان عبور میکنیم؛ لحظهها، مکالمهها، رفتارها و حتی آشفتگیهای ظاهراً بیاهمیتی که شاید در نگاه اول ارزش تأمل نداشته باشند. او در جایی از گفتوگویش دربارهی آموزش داستاننویسی تأکید میکند که چیزی به نام «بیش از حد معمولی» یا «بیش از حد پیشپاافتاده» وجود ندارد. از نگاه او، هر لحظه از زندگی میتواند ظرفیت تبدیل شدن به یک داستان را داشته باشد؛ فقط باید یاد بگیریم چگونه ببینیم و چگونه بنویسیم (و من اضافه میکنم: چگونه بخوانیم).
به نظرم این نگاه در داستانهای او بهخوبی نمود پیدا کرده است. دیویس در بسیاری از مواقع، بهجای روایت یک اتفاق بزرگ، از یک موقعیت ساده، یک مکالمهی کوتاه یا حتی فکری گذرا شروع میکند و از دل همان موقعیت به لایههایی از تجربهی انسانی میرسد که شاید پیش از آن چندان به آنها توجه نکرده باشیم. در واقع، او به ما یادآوری میکند که گاهی اهمیت یک لحظه نهفته در خود اتفاق، بلکه در نوع نگاه ما به آن است. برای پاسخ دقیقتر به سؤال شما، به داستان «قرابت» اشاره میکنم. دیویس در این داستان به دلایل احساس نزدیکی ما به یک متفکر میپردازد؛ اینکه گاهی با متفکری خاص احساس قرابت میکنیم، چون چیزی را بیان میکند که خودمان از پیش به آن فکر کردهایم، یا با خواندن اثر او، اندیشهای که در ذهنمان مبهم بوده، واضحتر و ملموستر میشود. گاهی هم ذهن ما را بهسوی فکری میبرد که شاید از پیش در حال شکلگیری بوده، اما اگر آن متن را نمیخواندیم، ممکن بود هرگز شکل نگیرد. فکر میکنم رابطهی خواننده با یک اثر ادبی نیز میتواند چنین کیفیتی داشته باشد؛ گاهی در متن، افکار و تجربههای خودمان را بازمیشناسیم و گاهی با چیزی روبهرو میشویم که افق تازهای پیش روی ما میگشاید.
البته نمیتوانم از پیش تعیین کنم که هر خواننده چه برداشتی از این داستانها خواهد داشت یا این مواجهه چه تغییری در نگاه او ایجاد خواهد کرد. تجربهی من از خواندن و ترجمهی این مجموعه این است که داستانهای دیویس میتوانند توجه ما را به جزئیاتی جلب کنند که در جریان عادی زندگی معمولاً نادیده میگیریم. امیدوارم خواننده در مواجهه با این داستانها فرصت پیدا کند با دقت بیشتری به لحظهها، افکار و تجربههای روزمرهی خود نگاه کند و شاید حتی در بعضی از آنها معنا یا اهمیتی تازه کشف کند.
نظر شما