سرویس استان‌های خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - یدالله رحمتعلی: وقتی کتاب در زندگی روزمره جا باز کند، هم اینکه صندلی‌های خالی کتابخانه‌ها هم پر خواهد شد و هم مطالعه به صورت یک فرهنگ جدا نشدنی از جامعه بروز می‌کند و این عادت و فرهنگ در جامعه باید از کودکی و درون مدرسه شکل بگیرد و در طول زندگی تقویت شود. در همین راستا در گفت‌وگو با چند تن از نویسندگان و پژوهشگران استان مرکزی از نگاه و نظر آنها در حوزه کتاب ترویج مطالعه و جذب آنان به سمت فرهنگ مطالعه جویا شدیم.
یوسف نیک‌فام، نویسنده و پژوهشگر ادبی ترویج فرهنگ مطالعه و کتابخوانی را نیازمند مشارکت خانواده و مدارس و نهادهای فرهنگی دانست و با تأکید بر ضرورت گسترش فرهنگ مطالعه، مجموعه‌ای از راهکارهای عملی برای نهادینه‌کردن کتابخوانی در جامعه ارائه کرد و گفت: ترویج کتاب و کتابخوانی مسئولیتی فرهنگی و اجتماعی است که تحقق آن به همکاری خانواده‌ها، مدارس، کتابخانه‌ها، رسانه‌ها و نهادهای فرهنگی نیاز دارد.
نیک‌فام با اشاره به اهمیت کتاب و مطالعه در رشد فکری و فرهنگی جامعه اظهار کرد: اگر مطالعه به بخشی از زندگی روزمره افراد تبدیل شود، جامعه‌ای آگاه‌تر، خلاق‌تر و توانمندتر خواهیم داشت. کتاب، پنجره‌ای به سوی دانایی است و کتابخوانی، راهی برای ساختن آینده‌ای روشن‌تر و بهتر به شمار می‌رود.
نقش مدارس در نهادینه‌کردن عادت مطالعه
این پژوهشگر، با تشریح راهکارهای ترویج فرهنگ کتابخوانی، به نقش مدارس در شکل‌گیری عادت مطالعه در کودکان و نوجوانان اشاره کرد و افزود: باید از همان مقاطع ابتدایی به کتابخوانی در مدارس اهمیت داده شود و دانش‌آموزان فرصت پیدا کنند کتاب‌هایی را که مطالعه کرده‌اند، در کلاس درس به دیگران معرفی کنند.
وی، اختصاص زمانی مشخص برای مطالعه آزاد در کلاس‌های درس، برگزاری نمایشگاه‌های کتاب در مدارس و راه‌اندازی نشریات دیواری با مشارکت دانش‌آموزان کتاب‌خوان را از دیگر راهکارهای مؤثر در این زمینه دانست.
نیک‌فام ادامه داد: مدارس باید فضایی مناسب را به کتابخانه اختصاص دهند تا دانش‌آموزان بتوانند از کتاب‌ها استفاده کنند و امکان امانت گرفتن کتاب نیز برای آنان فراهم باشد. همچنین برگزاری مسابقات ماهانه کتابخوانی، اهدای کتاب به دانش‌آموزان و برنامه‌ریزی برای بازدیدهای گروهی آنان از کتابخانه‌های بزرگ کشور می‌تواند در ایجاد انگیزه و علاقه به مطالعه نقش مؤثری داشته باشد.
خانواده؛ نخستین بستر شکل‌گیری فرهنگ کتابخوانی
این پژوهشگر ادبی در بخش دیگری از سخنان خود، خانواده را یکی از مهم‌ترین عوامل در شکل‌گیری عادت کتابخوانی دانست و بیان کرد: پدر و مادر باید خود اهل مطالعه باشند و با رفتار و الگوی عملی، فرزندانشان را به کتابخوانی تشویق کنند تا مطالعه به عادتی روزانه در زندگی آنان تبدیل شود.
وی افزود: اختصاص بخشی از درآمد خانواده به خرید کتاب و تشویق فرزندان کتاب‌خوان در محیط خانواده، از جمله اقداماتی است که می‌تواند علاقه به مطالعه را در میان اعضای خانواده تقویت کند.
ضرورت تقویت برنامه‌های فرهنگی و کتابخانه‌ای
نیک‌فام همچنین با تأکید بر نقش نهادهای فرهنگی در گسترش کتابخوانی گفت: برگزاری فصلی نمایشگاه‌های کتاب در شهرستان‌ها با تخفیف‌های مناسب، می‌تواند فرصت دسترسی بیشتر مردم به کتاب را فراهم کند.
وی برگزاری سالانه جشنواره‌های رقابتی انتخاب کتاب برتر در سطح شهرستان‌ها و استان‌ها و همچنین برپایی منظم نشست‌های معرفی و نقد کتاب در کتابخانه‌های عمومی کشور در طول سال را از دیگر اقدامات ضروری برای ترویج فرهنگ مطالعه برشمرد.
رسانه‌ها و هنر در خدمت ترویج فرهنگ مطالعه
این پژوهشگر ادبی در ادامه، به اهمیت استفاده از ظرفیت رسانه‌ها و ابزارهای هنری در معرفی کتاب اشاره کرد و افزود: تولید فیلم‌های کوتاه با موضوع معرفی کتاب در رسانه‌ها و ساخت مجموعه‌های تلویزیونی و فیلم‌های سینمایی درباره زندگی و دستاوردهای دانشمندان و نویسندگان موفق، می‌تواند زمینه آشنایی بیشتر مردم با کتاب، مطالعه و چهره‌های علمی و فرهنگی را فراهم کند.
ترویج کتابخوانی؛ مسئولیتی همگانی و مستمر
وی در پایان تأکید کرد: ترویج کتاب و کتابخوانی نیازمند برنامه‌ریزی مستمر و همکاری همه بخش‌های جامعه است و نمی‌توان این مسئولیت را تنها بر عهده یک نهاد یا سازمان گذاشت. با مشارکت خانواده‌ها، مدارس، کتابخانه‌ها، رسانه‌ها و نهادهای فرهنگی می‌توان مطالعه را به بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی روزمره تبدیل کرد و در مسیر پرورش جامعه‌ای آگاه، خلاق و توانمند گام برداشت.
ترویج فرهنگ مطالعه نیازمند پیوند میراث هویتی، آموزش و فناوری است
در عین حال ابوالفضل عباسی بانی، نویسنده و پژوهشگر و مدیرعامل بنیاد اراک‌شناسی، با تأکید بر ضرورت بازنگری در شیوه‌های ترویج فرهنگ مطالعه در استان مرکزی، گفت: سخن گفتن از سرانه پایین مطالعه، نه‌تنها بیانگر یک آسیب فرهنگی، بلکه نشانه‌ای از نوعی گسست تمدنی از ریشه‌های درخشان این دیار است.
وی درباره راهکارهای ترویج فرهنگ مطالعه در استان مرکزی اظهار کرد: خطه‌ای که خاستگاه ۵۴ نویسنده و پژوهشگر تمدن‌ساز، ۱۴ چکاد بلند سخن و شعر فارسی، ۶۱ فقیه و مرجع عالی‌مقام و ۳۶ پدر و ۲ مادر علمی است، شایسته نیست در عرصه اطلاعات و تحولات شتابان، با پدیده تلخ قهر با کتاب روبه‌رو باشد.
وی افزود: مطالعه کتاب، خشت زیرین آگاهی انتقادی، خرد جمعی و مسئولیت‌پذیری مدنی است. برای عبور از این بن‌بست و تبدیل مطالبه کتابخوانی به جریانی فراگیر و عمومی در زیست‌بوم شهری و روستایی استان مرکزی، پیوند میان پژوهش‌های تاریخی، تشکل‌های مدنی و فناوری‌های روز ضروری است. بر همین اساس، راهکارهای اجرایی زیر با رویکرد «از ایده تا عمل» پیشنهاد می‌شود.
پیوند میراث مفاخر بومی با انگیزه کتابخوانی
این پژوهشگر با تأکید بر ضرورت پیوند میراث هویت‌محور مفاخر بومی با انگیزه مطالعه تصریح کرد: انسان تا زمانی که خویشتن تاریخی خود را نشناسد، انگیزه و عطشی برای خواندن و ژرف‌نگری نخواهد داشت.
وی ادامه داد: کتابخانه در دنیای معاصر نمی‌تواند تنها یک سالن مطالعه ساکت یا انبار امانت کتاب باشد؛ زیرا چنین مکان‌هایی برای نسل متصل به تصویر و رسانه‌های نوین، جاذبه اندکی دارند. از این‌رو، کتابخانه‌ها و اماکن فرهنگی استان باید به پاتوق‌های زنده میراث انسانی و اندیشه تبدیل شوند.
بانی خاطرنشان کرد: تجهیز فضاهای کتابخانه‌ای به سالن‌های گفت‌وگوی آزاد، نگارخانه‌های دائمی آثار مکتوب، پرده‌های نفیس نمایشگاهی از مفاخر علم و فرهنگ و بسترهای مواجهه دیداری، می‌تواند کتابخانه را به خانه دوم جوانان و مرکزی برای مباحثه، هم‌اندیشی و نقد کتاب تبدیل کند.
نقش صنایع و بنگاه‌های اقتصادی در توسعه کتابخوانی
مدیرعامل بنیاد اراک‌شناسی با یادآوری نقش بخش اقتصادی در ترویج فرهنگ مطالعه گفت: کارخانه‌ها، معادن و بنگاه‌های اقتصادی باید بخشی از منابع مسئولیت اجتماعی خود را به تجهیز کتابخانه‌های کارگری و مدارس و البته تأسیس کافه‌کتاب در کنار کارگاه‌های تولیدی و صنعتی اختصاص دهند.
نهادینه‌سازی فرهنگ مطالعه از دوران کودکی
وی با تأکید بر اینکه بذر علاقه به کتاب باید در دوران کودکی و نوجوانی کاشته شود، بیان کرد: نظام آموزشی متمرکز بر محفوظات و کتاب‌های درسی صرف، انگیزه کشف و پرسشگری را خشکانده است. آموزش‌وپرورش استان می‌تواند با الگوسازی از میراث تربیتی پیشگامانی همچون توران میرهادی، نظام آموزشی را به سمت پژوهش‌محوری سوق دهد.
بانی افزود: تجهیز بنیادین کتابخانه‌های کلاسی با تمرکز بر کتاب‌های شناخت تاریخ و کهن‌بوم استان، تعریف زنگ‌های مدون کتابخوانی و قصه‌گویی پیرامون زندگی مفاخر و اسطوره‌های دیار خورشید، پیوند مدارس با کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، تقدیر رسمی از معلمان مروج کتاب‌های بومی و برگزاری هدفمند اردوهای هویتی به نگین میراثی استان، باید در دستور کار و برنامه‌های آموزشی قرار گیرد.
بهره‌گیری از فناوری‌های نوین برای ترویج مطالعه
این پژوهشگر با اشاره به ضرورت همگامی فرهنگ مطالعه با تحولات فناوری خاطرنشان کرد: در عصر زیست مجازی و شتاب فناوری، محدود کردن کتاب به نسخه‌های کاغذی و بدون بهره‌برداری از ابزارهای هوشمند، رویکردی ناموفق خواهد بود.
تبدیل کتابخوانی به یک رویداد اجتماعی در فضاهای عمومی
وی همچنین بر ضرورت رویدادسازی‌های پیوسته و جذاب در فضاهای عمومی برای ترویج فرهنگ کتاب تأکید کرد و گفت: جریان کتاب و کتابخوانی باید به میان میدان‌ها، پارک‌ها، گذرگاه‌ها، بازار تاریخی اراک و مراکز تجاری بیاید تا مطالعه از انزوا خارج شود و به نشانه‌ای از افتخار و منزلت اجتماعی تبدیل شود.
ضرورت نگاه ملی و پرهیز از مرزبندی‌های سلیقه‌ای
عباسی بانی در پایان تأکید کرد: ترویج پایدار کتابخوانی در سرزمینی با غنای فکری و مدنی همچون استان مرکزی، تنها در سایه نگاه ملی، جامع‌نگری و فارغ از مرزبندی‌های جناحی و سلیقه‌ای امکان‌پذیر است.
محمد علمدار، نویسنده، شاعر و محقق زبان محلی، با اشاره به کاهش جایگاه مطالعه در سبد نیازهای خانواده‌ها، تنگناهای اقتصادی و معیشتی و گسترش فضای مجازی را از مهم‌ترین عوامل کاهش گرایش به کتابخوانی دانست و تأکید کرد: ترویج فرهنگ مطالعه نیازمند برنامه‌ریزی عمیق و مشارکت خانواده‌ها، مراکز آموزشی، رسانه‌ها، سازمان‌های دولتی و خصوصی و نهادهای فرهنگی است.
وی درباره راهکارهای ترویج فرهنگ مطالعه گفت: این روزها به دلایل متعدد، مطالعه و فرهنگ کتابخوانی، جز در موارد محدود و احتمالاً از سر اجبار، در سبد نیازهای افراد و خانواده‌ها قرار ندارد.
وی افزود: از جمله دلایل این وضعیت می‌توان به تنگناهای اقتصادی و معیشتی و همچنین رشد فزاینده فضای مجازی و جذابیت این فضا در مقایسه با فرهنگ مطالعه و کتابخوانی اشاره کرد.
این نویسنده و شاعر و محقق زبان محلی ادامه داد: در مقطعی از زندگی قرار داریم که مردم، به‌ویژه جوانان، به‌اصطلاح نگاهی فست‌فودی به تمام مسائل دارند و حوصله ورق زدن کتاب را ندارند.
علمدار با بیان اینکه ادامه این روند به پشتوانه فرهنگی جوامع بشری آسیب وارد می‌کند، گفت: این وضعیت تاکنون نیز آسیب‌های قابل توجهی به جامعه وارد کرده است. اگر واقع‌بین باشیم و نخواهیم واقعیت‌ها را نادیده بگیریم، می‌توانیم پسرفت اخلاقی و کاهش سطح سواد، به معنای درست زندگی کردن، را در جامعه و متن زندگی بسیاری از مردم مشاهده کنیم.
وی تأکید کرد: بنابراین، ترویج فرهنگ مطالعه یکی از مهم‌ترین راه‌های رشد جامعه از نظر فکری، فرهنگی و اجتماعی است؛ البته اینکه چگونه و از سوی چه کسانی باید در این زمینه فرهنگ‌سازی شود، خود مقوله مهم دیگری است که به بررسی و اقدامات عمیق و اساسی نیاز دارد.
خانواده؛ نخستین کانون ترویج کتابخوانی
این شاعر و محقق زبان محلی در تشریح راهکارهای ترویج فرهنگ مطالعه اظهار کرد: برای خالی نبودن عریضه، به‌طور اجمالی و خلاصه، برخی مطالب و پیشنهادهایی را که به ذهنم می‌رسد و می‌تواند در رشد و ترویج فرهنگ کتابخوانی مؤثر باشد، مطرح می‌کنم.
وی با اشاره به نقش خانواده به‌عنوان نخستین کانون ترویج مطالعه گفت: وظیفه ترویج مطالعه در گام نخست بر عهده خانواده است. اگر والدین بخشی از اوقات فراغت خود را در خانه به مطالعه اختصاص دهند، فرزندان نیز خواه‌ناخواه از آنها الگوبرداری کرده و به این سمت گرایش پیدا می‌کنند؛ هرچند الزاماً همه فرزندانی که والدین کتاب‌خوان دارند، خودشان نیز کتاب‌خوان نمی‌شوند.
علمدار افزود: قصه‌خوانی و قصه‌گویی برای کودکان، آن هم از روی کتاب‌های مصور، تأثیر عمیقی بر شکل‌گیری طرز فکر آنها دارد و نقشی مثبت و غیرقابل انکار در ترویج فرهنگ کتابخوانی در جامعه و استان ایفا می‌کند.
وی ایجاد کتابخانه شخصی در خانه را نیز از دیگر راهکارهای مؤثر دانست و گفت: وجود یک کتابخانه شخصی در منزل می‌تواند اعضای خانواده را به سمت مطالعه و کتابخوانی سوق دهد.
مدارس و مراکز آموزشی؛ زمینه‌ساز شکل‌گیری نسل کتاب‌خوان
این نویسنده با تأکید بر نقش مراکز آموزشی، به‌ویژه مدارس ابتدایی، در نهادینه‌کردن فرهنگ مطالعه بیان کرد: مراکز آموزشی و در رأس آنها دبستان‌ها، نقشی کلیدی و برجسته در این زمینه دارند. اگر تمهیداتی اندیشیده شود تا در قالب فعالیت‌های فوق‌برنامه، دانش‌آموزان به کتابخوانی و مطالعه تشویق شوند، بی‌گمان در آینده آمار افراد کتاب‌خوان افزایش خواهد یافت.
وی ادامه داد: برای تحقق این هدف می‌توان از ابزارهای جذاب و تشویقی، مانند برگزاری مسابقات کتابخوانی و اهدای جایزه به افراد برتر، استفاده کرد. کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان نیز می‌تواند در این مسیر بسیار یاری‌گر باشد.
علمدار با اشاره به یکی از برنامه‌های فرهنگی موفق در استان مرکزی گفت: چندی پیش به همت کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان استان مرکزی، یک دوره مسابقه مشاعره برای نوجوانان دختر و پسر برگزار شد که با استقبال بسیار خوبی روبه‌رو شد.
وی در ادامه به تجربه‌ای جالب از ترویج مطالعه در سطح شهر اراک اشاره کرد و افزود: تا همین اواخر، نانوایی‌ای در اراک وجود داشت که یک قفسه بزرگ کتاب را در دسترس مردم قرار داده بود تا مشتریان هنگام انتظار برای دریافت نان، در همان فضای نانوایی چند دقیقه‌ای مطالعه کنند. انصافاً اقدام بسیار زیبا و ارزشمندی بود؛ اما افسوس که با درگذشت صاحب نانوایی، آن قفسه و کتاب‌هایش نیز به خاطرات پیوستند.
رسانه‌ها و مطبوعات؛ ظرفیتی مغفول در ترویج مطالعه
این شاعر و پژوهشگر، صداوسیما، نشریات و فضای مجازی را از دیگر ظرفیت‌های مهم ترویج فرهنگ مطالعه برشمرد و گفت: این رسانه‌ها نقشی اساسی و پررنگ در گسترش فرهنگ کتابخوانی دارند و قابلیت آنها بر کسی پوشیده نیست.
مطالعه باید به بخشی از زندگی روزمره مردم تبدیل شود
سیمین مردادخواه، نویسنده و مدیر انجمن داستان‌نویسان استان مرکزی، با اشاره به ضرورت ترویج مستمر فرهنگ مطالعه، دسترسی دشوار و هزینه بالای تهیه کتاب، کمبود آثار تازه در کتابخانه‌های عمومی و محدودیت فضاهای برگزاری نشست‌های کتابخوانی را از جمله موانع گسترش کتابخوانی دانست و گفت: برای نهادینه کردن فرهنگ مطالعه باید زمینه دسترسی آسان مردم به کتاب، آشنایی با آثار تازه و برگزاری نشست‌های معرفی کتاب در محله‌های مختلف شهر فراهم شود.
وی به مناسبت هفته کتاب، درباره راهکارهای ترویج فرهنگ مطالعه و چگونگی گسترش کتابخوانی در جامعه اظهار کرد: ترویج کتابخوانی نباید به هفته کتاب محدود شود. کتاب باید در تمام روزهای سال در دسترس مردم باشد و مطالعه به بخشی از زندگی روزمره جامعه تبدیل شود.
گرانی کتاب
وی با اشاره به دشواری دسترسی به کتاب به‌عنوان یکی از موانع جدی گسترش فرهنگ مطالعه افزود: امروز کتاب به کالایی نسبتاً گران و در مواردی لوکس تبدیل شده است، در حالی که دسترسی به کتاب نباید امتیازی ویژه برای گروهی خاص باشد، بلکه باید برای تمام اقشار جامعه امکان‌پذیر باشد.
این نویسنده با بیان اینکه حتی در کتابخانه‌های عمومی نیز امکان دسترسی به آثار تازه منتشرشده وجود ندارد، ادامه داد: مخاطبی که می‌خواهد با آثار جدید آشنا شود، برای یافتن کتاب موردنظر خود با دشواری روبه‌روست. بنابراین، به‌روزرسانی منابع کتابخانه‌ها و فراهم کردن امکان دسترسی به تازه‌های نشر باید یکی از اولویت‌های ترویج کتابخوانی باشد.
نشست‌های کتابخوانی؛ فرصتی برای آشنایی با آثار تازه
مردادخواه با تأکید بر اینکه دسترسی به کتاب به‌تنهایی برای گسترش فرهنگ مطالعه کافی نیست، بیان کرد: مردم باید با کتاب‌ها آشنا شوند، درباره آنها بشنوند و فرصت گفت‌وگو و تبادل نظر داشته باشند. از این منظر، نشست‌های کتابخوانی، معرفی کتاب و راهنمایی مخاطبان برای انتخاب آثار متناسب با سلیقه و نیازشان، از مؤثرترین شیوه‌های ترویج مطالعه است.
محدودیت فضاهای فرهنگی برای برگزاری نشست‌های کتابخوانی در اراک
وی در ادامه با اشاره به محدودیت‌های موجود برای برگزاری نشست‌های کتابخوانی در شهر اراک گفت: شهر اراک با یک محدودیت جدی روبه‌روست. برگزاری نشست‌های کتابخوانی در این شهر با موانع و دشواری‌های متعددی همراه است و عملاً امکان برگزاری چنین جلساتی به دو یا سه نقطه محدود شده است.
این نویسنده خاطرنشان کرد: برای گسترش فرهنگ مطالعه، باید امکان برگزاری نشست‌های کتابخوانی در محله‌های مختلف شهر فراهم باشد و از ظرفیت فضاهای فرهنگی، سالن‌های بلااستفاده، مراکز اجتماعی و دیگر فضاهای مناسب شهر برای این منظور استفاده کرد.
ضرورت حمایت از انجمن‌ها و گروه‌های فرهنگی
مسئول انجمن داستان‌نویسان استان مرکزی پیشنهاد کرد با همکاری نهادهای مسئول، امکان استفاده مستمر و آسان انجمن‌ها و گروه‌های فرهنگی از فضاهای موجود شهر فراهم شود تا نشست‌های کتابخوانی از انحصار چند مرکز خارج شوند و در دسترس همه شهروندان قرار بگیرند.
وی همچنین ایجاد شبکه‌ای از نشست‌های معرفی کتاب در نقاط مختلف شهر را راهکاری برای آشنایی مردم با آثار گوناگون دانست و افزود: وقتی کتاب معرفی شود، درباره آن گفت‌وگو صورت بگیرد و مخاطب با محتوای آثار آشنا شود، امکان انتخاب آگاهانه برای او فراهم می‌شود. هر فرد می‌تواند بر اساس علاقه، نیاز و سلیقه خود کتابی را برگزیند و همین انتخاب آزادانه، انگیزه مطالعه را افزایش می‌دهد.
ترویج کتابخوانی نیازمند یک جریان فرهنگی مستمر است
این نویسنده در جمع‌بندی دیدگاه‌های خود تأکید کرد: ترویج کتابخوانی تنها با توصیه و سفارش به مطالعه محقق نمی‌شود. کتاب باید در دسترس باشد، فرصت آشنایی با آن فراهم شود و فضاهایی برای گفت‌وگو درباره آن وجود داشته باشد.
مردادخواه در پایان گفت: کتابخوانی با یک هفته و چند برنامه مناسبتی گسترش نمی‌یابد، بلکه به جریانی فرهنگی و مستمر نیاز دارد؛ جریانی که در تمام روزهای سال ادامه داشته باشد و کتاب را از قفسه‌ها به متن زندگی مردم بیاورد.
نظر شما