به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) در همدان، استاد دانشگاه بوعلی‌سینا و حافظ‌شناس در این مراسم با بررسی رابطه فکری و ادبی حافظ و یوهان ولفگانگ فون گوته، بر ضرورت بازنگری در برداشت‌های رایج درباره تأثیرپذیری این شاعر و اندیشمند آلمانی از ادبیات فارسی تأکید و اظهار کرد: شناخت ما از رابطه حافظ و گوته کامل نیست و در نگاه عمومی، این تصور وجود دارد که گوته پیش از آشنایی با حافظ چهره‌ای چندان شناخته شده نبوده و پس از آشنایی با اشعار او به جایگاه ادبی برجسته‌ای دست یافته در حالی که این برداشت با واقعیت‌های زندگی و کارنامه ادبی گوته همخوانی ندارد.
سید مصطفی حسینی با اشاره به زندگی و جایگاه ادبی گوته اظهار کرد: گوته در سال ۱۷۴۹ میلادی متولد شد و در سال ۱۸۳۲ درگذشت و به دلیل جایگاه و تأثیرگذاری او در تاریخ ادبیات آلمان، دوره‌ای از تحولات ادبی این کشور با نام او شناخته می‌شود.
وی ادامه داد: گوته پیش از انتشار دیوان «شرقی غربی» در سال ۱۸۱۹ میلادی، به چهره‌ای برجسته در ادبیات آلمان تبدیل شده بود و در آن زمان حدود ۶۹ سال داشت، بنابراین نمی‌توان او را شاعری جوان دانست که در مواجهه با حافظ، یکسره تحت تأثیر قرار گرفته باشد یا هویت ادبی خود را از او کسب کرده باشد.
این استاد دانشگاه با اشاره به جایگاه آثار مختلف گوته در آلمان و ایران افزود: در آلمان نام گوته بیش از هر چیز با نمایشنامه «فاوست» پیوند خورده است؛ اثری که ریشه در روایت‌ها و اسطوره‌های اروپایی دارد و گوته بخش بزرگی از زندگی ادبی خود را صرف آن کرد. در مقابل، در ایران توجه به گوته عمدتاً با دیوان «شرقی غربی» گره خورده است، موضوعی که موجب شده بخش‌هایی از کارنامه گسترده ادبی او کمتر مورد توجه قرار گیرد. این در حالی است که گوته پیش از پرداختن به ادبیات شرق، با آثار مهم خود در اروپا به شهرت رسیده بود.
حسینی در ادامه با اشاره به نقش رمان «رنج‌های ورتر جوان» در شهرت گوته بیان کرد: نخستین‌بار زمانی نام گوته در اروپا طنین‌انداز شد که در ۲۴سالگی رمان «رنج‌های ورتر جوان» را منتشر کرد. این اثر چنان جایگاهی در ادبیات اروپا پیدا کرد که ناپلئون بناپارت آن را هفت بار خواند و گوته نیز تا پایان عمر به این اثر دوران جوانی خود می‌بالید.
وی بیان کرد: او در این رمان، شخصیتی را به تصویر کشید که خودکشی می‌کند و ورتر را می‌توان نمونه‌ای کلاسیک از شخصیت خودکشی‌گرا در ادبیات دانست؛ اثری که نقش مهمی در تثبیت جایگاه گوته به‌عنوان یکی از چهره‌های برجسته ادبیات اروپا داشت.
وی با اشاره به دیدگاه گوته درباره ادبیات جهانی تصریح کرد: گوته به نظریه ادبیات جهانی اعتقاد داشت و تلاش می‌کرد از طریق تعامل میان فرهنگ‌ها و ادبیات ملت‌های مختلف، زمینه شناخت متقابل و نزدیکی میان آنها را فراهم کند. از همین منظر، دیوان «شرقی غربی» را باید تلاشی آگاهانه برای برقراری ارتباط میان سنت ادبی شرق و غرب دانست.
حسینی با بیان اینکه این اثر برای چندین دهه در آلمان چندان شناخته شده نبود، درحالی‌که در ایران به یکی از مهم‌ترین محورهای شناخت گوته تبدیل شده است گفت: تفاوتی که نشان می‌دهد جایگاه یک اثر ادبی در فرهنگ‌های مختلف می‌تواند متفاوت باشد.
این حافظ‌شناس همچنین با اشاره به جنبه‌های کمتر شناخته شده مواجهه گوته با شعر فارسی گفت: یکی از نکات قابل توجه در نگاه گوته به حافظ توجه او به جنبه طنزآمیز بخش قابل توجهی از اشعار این شاعر ایرانی است.
به گفته وی، گوته از نخستین کسانی بود که بر وجود لایه‌های طنز در بخش مهمی از شعر حافظ تأکید کرد موضوعی که می‌تواند در فهم دقیق‌تر جهان فکری حافظ و شیوه بیان شاعرانه او اهمیت داشته باشد.
این استاد دانشگاه بوعلی‌سینا با اشاره به اینکه توجه به این جنبه از شعر حافظ نشان می‌دهد که مواجهه گوته با ادبیات فارسی صرفاً به تقلید از مضامین عاشقانه یا عرفانی محدود نبوده، بلکه با نوعی دریافت و تفسیر ادبی همراه بوده است، افزود: تصور تأثیرپذیری انحصاری گوته از حافظ نادرست است و دیگر اینکه یکی از برداشت‌های نادرست آن است که نباید گوته را صرفاً متأثر از حافظ بدانیم؛ درحالی‌که سعدی نیز در شکل‌گیری برخی از دیدگاه‌ها و آثار او نقش داشته است و می‌توان در حدود ۲۰ مورد از آثار گوته، نشانه‌هایی از الهام‌گیری از سعدی را بررسی کرد.
وی یادآور شد: افزون بر این، دیوان «شرقی غربی» با اشاره به سعدی به پایان می‌رسد که خود می‌تواند نشانه‌ای از گستردگی منابع الهام گوته در ادبیات فارسی باشد.
وی با اشاره به گستره مطالعات ایران‌شناسانه گوته ادامه داد: گوته حدود ۶۰ جستار مرتبط با ایران و فرهنگ ایرانی دارد که از نظر گستردگی و تنوع، مجموعه‌ای قابل توجه به شمار می‌رود و ابعاد مختلف علاقه او به شرق را نشان می‌دهد.
سخن تازه را باید از نسل‌های تازه انتظار داشت
یک حافظ شناس همدانی نیز با تأکید بر ضرورت بهره‌گیری از اندیشه‌های نسل‌های جدید، اظهار کرد: حقیقت این است که سخن تازه را باید از نسل‌های تازه انتظار داشت، چراکه انسان، هر اندازه انعطاف‌پذیر، روشنفکر، جوینده و پوینده باشد، به‌تدریج به افکار و دیدگاه‌های خود دلبستگی پیدا می‌کند و ممکن است در همان چارچوب فکری تثبیت شود. ازاین‌رو، هر نسل در فضای فکری و فرهنگی خاصی پرورش می‌یابد و عبور از چارچوب‌هایی که در طول سال‌ها شکل گرفته‌اند، دشوار خواهد بود.
حسین تهذیبی با اشاره به تأثیر تغییر نسل‌ها بر پویایی اندیشه و جریان‌های فکری افزود: یکی از روان‌شناسان معتقد بود که جریان‌های فکری در دانشگاه‌های جهان در گذشته پویایی بیشتری داشتند و یکی از دلایل این موضوع را می‌توان در میانگین طول عمر انسان‌ها جست‌وجو کرد. در دوره‌هایی که میانگین عمر انسان حدود ۵۰ سال بود، نسل‌ها با فاصله زمانی کمتری جای خود را به یکدیگر می‌دادند و با تغییر نسل، زمینه ورود دیدگاه‌ها و اندیشه‌های تازه نیز فراهم می‌شد.
تهذیبی ادامه داد: امروزه به مدد پیشرفت‌های پزشکی، میانگین طول عمر انسان افزایش یافته است و در محیط‌های دانشگاهی نیز استادان ممکن است سال‌های طولانی بر کرسی‌های علمی خود باقی بمانند و از دیدگاه‌هایی که به آنها باور دارند، دفاع و حراست کنند.
وی ادامه داد: تداوم این وضعیت، در صورت فراهم نبودن زمینه نقد و تحول فکری، می‌تواند بر پویایی فضای دانشگاهی اثر بگذارد و زمینه رکود فکری را در میان استادان و دانشجویان فراهم کند.
وی با اشاره به نقش فناوری‌های نوین در تحول اندیشه انسان خاطرنشان کرد: برخی هوش مصنوعی را نعمتی برای انسان می‌دانند؛ چراکه این فناوری در فضای فکری امروز می‌تواند زمینه‌های تازه‌ای برای پرسشگری، بازنگری در باورها و مواجهه با دیدگاه‌های متفاوت فراهم کند و انسان را به تفکر بیشتر وادارد.
تهذیبی تصریح کرد: بهره‌گیری درست از هوش مصنوعی می‌تواند به شکستن چارچوب‌های فکری تکرار شونده و گشودن مسیرهایی تازه برای اندیشیدن کمک کند.
اهمیت تحلیل در اندیشه حافظ
معاون فرهنگی اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی همدان نیز با بیان اینکه روز حافظ در نزد بزرگان و ادیبان روزی است که می‌توان مهر و دوستی را ترویج کرد اظهار کرد: حافظ هم زمینی و هم آسمانی است، شخصیتی است که در حوزه نقد و بررسی‌ها هم باید نسبیت‌ها را رعایت کنیم چون لازم است.
مجید فروتن با اشاره به اینکه حافظ را باید در بعد معنوی، انسانی و روحی دید افزود: حافظ صاحب فکر و اندیشه است، آغازگر و استمرار دهنده است و آنچه امروز نیاز ما به حافظ و امثال حافظ‌هاست اینکه باید به دنبال تحلیل اندیشه حافظ بود زیرا تحلیل اندیشه‌های حافظ و بزرگان لازم است تا در محافل علمی به آنها بپردازیم.
معاون فرهنگی اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی همدان ضمن تاکید بر اهمیت تحلیل در اندیشه حافظ بیان کرد: اگر در جامعه و به ویژه در محافل ادبی به این مهم برسیم، حرف تازه‌ای خواهیم داشت زیرا آنها نماد فرهنگی ما هستند.
وی با تاکید بر اینکه باید فکر نو داشته باشیم و از ابزارهای روز در معرفی و نقد و بررسی بزرگان استفاده کنیم گفت: اگر طرح و فکر نو داشته باشیم میتوانیم جذابیت ایجاد کنیم و همه را به حوزه کاری خودمان بکشانیم.
فروتن با تاکید بر اینکه باید در انجمن‌ها طرحی نو دراندازیم و خلق اثر داشته باشیم گفت: کسانی که برای سال آینده طرحی برای برنامه‌های بزرگان دارند، ارائه کنند تا بتوانیم با حرف نو به اقناع بپردازیم.
وی با تاکید بر اینکه باید همه آرای خود را ارائه داده و نقد و بررسی کنند افزود: حافظ را نماد شعر اعتدال می‌دانند و باید همگان در این مسیر با اعتدال نقد و بررسی کنند.
نظر شما