سرویس استان‌های خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): فرهنگ، تمدن و مشاهیر هر ملت، شناسنامه‌ای تاریخی از سرگذشت آن ملت و بیانگر شناخت اوضاع و احوال پیشینیان است؛ شناختی که چراغ عبرت را از افق‌های دور و نزدیک فراروی ما می‌افروزد.
شناخت تاریخ و فرهنگ ایران، به ویژه تاریخ مناطق گوناگون آن، سهل و ممتنع است، اگرچه در این زمینه تلاش‌های بسیاری صورت گرفته و از دیرباز مراکز فعال و آثار ارزشمندی در برخی مناطق، از جمله همدان، پدید آمده است، اما این کوشش‌ها همچنان کافی نبوده و پاسخگوی نیازها، علایق و مصالح جامعه و مخاطبان امروز نیست.
همدان، شهرت یافته به «دارالمؤمنین» و «پایتخت تاریخ و تمدن ایران»، سابقه‌ای دیرین در فرهنگ و تمدن ایران و جهان دارد، ظرفیت‌های این کهن سرزمین در حوزه‌های جغرافیای انسانی و طبیعی، جغرافیای تاریخی و سیاسی، شخصیت‌های تأثیرگذار علمی، ادبی و فلسفی، مردم‌شناسی، هنرهای سنتی، آیین‌ها، زبان‌ها و گویش‌ها، بناهای تاریخی، جاذبه‌های گردشگری، مشاهیر و جنبش‌های اجتماعی و سیاسی، بسیار فراوان است.
بر این اساس، «مرکز همدان‌شناسی»، با پشتوانه آثار و فعالیت دوازده ساله دانشنامه استان و با یاد و خاطره اعضای درگذشته شورای علمی دانشنامه، زنده‌یاد علیرضا ذکاوتی‌قراگزلو و زنده‌یاد پرویز اذکایی، به صورت رسمی و با عمق و گستره‌ای افزون‌تر، چشم‌انداز و برنامه‌های خود را در قالب ساختاری تازه اعلام کرد.
سید محمدباقر حسینی‌سیر، مدیر مرکز همدان‌شناسی که تالیف دانشنامه استان همدان نیز توسط این مرکز انجام می‌شود، به سئوالات خبرنگار ایبنا در همدان پاسخ داد.
در مورد دانشنامه همدان و ضرورت‌های تدوین آن بگویید.
دانشنامە فرهنگ، تمدن و مشاهیر استان همدان، مجموعه‌ای کامل برای شناخت و معرفی پیشینە فرهنگی و تاریخی همدان در گسترە جغرافیایی استان همدان از قدیم تاکنون و تمام مناطق قومی و فرهنگی سطح استان است و شامل بیش از ۳۰۰ جلد کتاب و تعداد زیادی محصولات دیگر، در دو بخش است.
بخش اصلی مدخل‌های الفبایی است که پیش‌بینی ۱۲ جلد فیروزه‌ای در قطع رحلی است که شامل مشاهیر، شهرها، روستاها، فضاها و اماکن، خوراک و پوشاک، آداب و رسوم، هنرهای صناعی، اصطلاحات عامیانه و ... است. بخش پیوست نیز شامل شناخت‌نامه در قالب کتاب‌هایی در عناوین و موضوعات گوناگون با پیش‌بینی بیش از ۲۵۰ جلد و هر کتاب در دو قطع وزیری است.
به علاوه شامل پیوست‌های هنری و ادبی مانند فیلم، آلبوم موسیقی، عکس و مجموعه آثار هنرمندان در قالب کتاب‌های ضمیمه در قطع‌های مختلف به رنگ قهوه‌ای در موضوعات یاد شده و آثارِ ویژە کودکان و نوجوانان، همچنین نرم افزار چندرسانه‌ای است.
به طور خلاصه، تولید آثار دانشنامە استان همدان شامل پژوهش‌های مدخلی و موضوعی؛ همراه با تولید آثار مکتوب، دیجیتال (مجازی) و محصولات فرهنگی، هنری و ادبی در دو گسترە شامل ۴۲ اثر منتشره تاکنون، ۳۸ اثر در مراحل آماده‌سازی برای چاپ و ۳۰۰ اثر در سایر مراحل است.
دانشنامه، در گستره مناطق قدیم و جدید استان همدان، دوره‌های زمانی قبل از اسلام (دوران باستان)، دوران اسلامی و دوران معاصر را در برمی‌گیرد و در محورهای ۹گانه و زیرمجموعه‌های هر یک در سطح استان شامل کلیات همدان‌شناسی، طبیعت و جغرافیا، اقتصاد (صنعت، معدن، بازرگانی، کشاورزی، گردشگری و خدمات)، و تاریخ سیاسی، بافت اجتماعی، فرهنگ، ادب و هنر، دین، عرفان و ادبیات عربی، سیمای تاریخی، معماری و شهرسازی و مدیریت است.
دانشنامه چه تاثیری در ارتقای فرهنگ عمومی و شناخت بیشتر استان دارد؟
به طور قطع دانشنامه در ارتقای فرهنگ عمومی تاثیر دارد، با توجه به گسلی که بین نسل‌ها اتفاق افتاد و فاصله تاسف باری که شکل گرفته، تلاش داریم که با شناخت از گذشته و ایجاد هویت پر شود. همچنین با برخی مفاخر ارتباط گرفتیم تا مجدد از تهران و شهرهای مختلف به همدان مهاجرت معکوس صورت گیرد. در این راستا در آثاری که تولید می‌کنیم، فرآورده‌هایی نیز برای نوجوانان و جوانان پیش‌بینی کرده‌ایم که در قالب کلیپ و اپلیکیشن و .... یا از طریق هوش مصنوعی بتوانیم در برنامه‌ها داشته باشیم هرچند بستگی به این دارد که چه کسانی مشارکت می‌کنند و تا چه حد کمک‌کننده باشد.
دانشنامه چه تاثیراتی می‌تواند در شناخت نظام‌مند از هویت و فرهنگ استان داشته باشد؟
با توجه به اینکه فعالیت دانشنامه در محورهای گوناگون در ۹ کارگروه و ۹ محور اصلی از جمله در سیمای شهری، معماری، اقتصاد، گردشگری، ادب و مشاهیر و... کار می‌شود، همه اینها خود نظمی برای برای فرهنگ همدان در آینده بوده و راهی است که بتواند کارها را نظام‌مند کند و توسعه فرهنگی همدان را در پی داشته باشد و در نهایت به توسعۀ متوازن کمک کند زیرا توسعه متوازن عامل پیشرفت همدان است و این کار پازلی است که می‌تواند این مسیر را هموار کند.
برای دیجیتال سازی و آنلاین شدن دانشنامه چه برنامه‌ای دارید؟
در بازدید از چند استان متوجه شدیم که برخی استان‌ها به امر دیجیتالی کردن دانشنامه شهرشان هم پرداخته‌اند که در همدان نیز این موضوع با ایجاد یک سایت مجزا شروع شده است. برای این کار به صورت الفبایی و مدخلی شروع می‌کنیم و با همکاری و تلاش مسئول سایت، پس از انجام کارهای مقدماتی بارگذاری خواهد شد.
آثار منتشر شده دانشنامه در چه موضوعاتی است؟
این آثار که شامل: ۴۲ کتاب، ۸ آلبوم موسیقی و فیلم مستند است، در عناوین زیر منتشر شده است.
کتابشناسی همدان، جلد یک اثر پرویز اذکائی،
کتابشناسی همدان جلد دو اثر فاطمه امینی و ولی‌الله قیطرانی، با اشراف پرویز اذکایی
فرهنگ اصطلاحات عامیانە همدانی جلد یک شامل ضرب‌المثل‌ها، کنایات و ... اثر محمدعلی نوریون
فرهنگ اصطلاحات عامیانە همدانی جلد دو شامل ضرب‌المثل‌ها، کنایات و ... اثر محمدعلی نوریون
فرهنگ اصطلاحات عامیانە همدانی شامل ضرب‌المثل‌ها، کنایات و ... اثر محمدعلی نوریون
واژه‌نامە همدانی اثر هادی گروسین، فرهنگ نامجاهای همدان (تا سال ۱۳۵۴)جلد یک اثر میرهاشم میری
شیرسنگی همدان (شیر دربان اکباتان) اثر خلیل‌الله بیک‌محمدی و رضا رضالو
قهوه‌خانه در همدان اثر علی‌اصغر حمدیه
پزشکی مردمانه در همدان اثر عباس فیضی
موسیقی ترکی همدان(بر دستان الوند) همراه لوح فشرده اثر قادر شهسواری
تعزیه در استان همدان (مجلسنامە غم) اثر اسماعیل مجللی و حسین معصومی
فرهنگ مردم بهار (بهارنامه) اثر جواد نوری
مطبوعات استان همدان اثر مجید فروتن
تاریخ معاصر همدان جلد دو تحلیل عصر مظفری و مشروطه اثر شهرام غفوری
جدال متشرعه و متصوفه همدان اثر محمود عالمی
انقلاب اسلامی در نهاوند (خروش گاماسیاب) اثر علی جعفری و فرشید جعفری
زندگی و مبارزات شهید آیت‌الله حیدری اثر محمدرضا عطایی
طنز در شعر شاعران همدان(شعله‌های سردسیری) از قرن سوم تا دورە معاصر اثر جواد نوری
عکاسی در همدان اثر سمیرا سبزی
سفالگری و سفال در ایران و همدان(دورە اسلامی) اثر فرهاد امینی
جولان معماری محلە جولان همدان اثر محمدابراهیم زارعی، سعید علی‌تاجر، محمدرضا عراقچیان، محمد پیله‌ور)اعضای هیأت علمی دانشگاه بوعلی‌سینا
خانه‌های قدیمی همدان جلد یک اثر محمد ابراهیم زارعی، صاحب محمدیان‌منصور، فائزه حاتمی‌مجد
خانه‌های قدیمی همدان، جلد دو اثر محمد ابراهیم زارعی، صاحب محمدیان‌منصور و فائزه حاتمی‌مجد
مساجد تاریخی همدان اثر زهرا پورشعبانیان
خانە اربابی بهاءالملک زندگینامه و موقوفات علیرضا قراگزلو همدانی(کوی اعتمادیه همدان) اثر خسرو محمدی
بدیع‌الزمان همدانی و مقامات‌نویسی اثر علیرضا ذکاوتی قراگزلو
صفاءالحق همدانی؛ شرح احوال و گزیدە آثار علیرضا ذکاوتی قراگزلو
گفت‌وگو با استاد علیرضا ذکاوتی قراگزلو، جلد یک (در روشنای دانش) سرشناسه: علیرضا ذکاوتی قراگزلو؛ گفت‌وگو توسط سعید پورعظیمی با اصلاح و موضوع بندی محمد قنبری
یکی از هزاران؛ رمان تاریخی- دهە ۱۰ خورشیدی در همدان اثر علیرضا ذکاوتی قراگزلو
تاریخ غیرت رمان تاریخی دوره صفویه
آقاشیخ موسی نثری همدانی دستجردی اثر کوشش مهدی به‌خیال
با من از برف بگو؛ مجموعه عکس زمستان قدیم همدان اثر محمدمهدی استعدادی
پیشگامان نقاشی همدان، زندگینامه و تحلیل آثار حسین اردلانی و همکاری احمد فتوت
حسین دستخوش همدانی؛ آثار و احوال حسین دستخوش همدانی نقاشی قهوه‌خانه‌ای(قلندر نقاش)
گوزل داغلار(کوه‌های زیبا)آلبوم موسیقی اقوام ترکی
هونیا(آواز) آلبوم موسیقی اقوام کردی
سِیلی نَکِردی؛ آلبوم موسیقی اقوام لری
هِمِدان؛ آلبوم موسیقی اقوام گویش همدانی یک
هِمِدان؛ آلبوم موسیقی اقوام گویش همدانی دو
روزهای خاکستری (عکاسان و عکاسی قدیم در همدان) فیلم مستند
لانه خرگوش (شهر زیرزمینی ارزانفود و سامن) فیلم مستند
سید جواد (درباره شخصیت مبارز و انقلابی) فیلم مستند، علی آقامحمدی
آثار آمادە انتشار یا در حال آماده‌سازی شامل جه عناوینی است؟
این آثار نیز مشتمل بر ۳۸ کتاب است که هفت کتاب آمادە و نهایی برای چاپ، ۱۵ کتاب در حال کارشناسی و ۱۶ کتاب در حال تألیف نهایی است که شامل:
پیشه‌های قدیمی همدان اثر بابک رضاپور در حال ویراستاری و صفحه‌آرایی
همدان در قحطی بزرگ اثر اسماعیل قدکچیان در حال ویراستاری و صفحه‌آرایی
نمایندگان همدان در مجلس؛ از مشروطه تا انقلاب اسلامی اثر فاطمه رضایی‌رادفر در حال ویراستاری و صفحه‌آرایی
تاریخ پیشاهنگی در همدان اثر علی جهانپور در نوبت ویراستاری و صفحه‌آرایی
کتابخانه‌های استان همدان اثر مولود ولدی در نوبت ویراستاری و صفحه‌آرایی
آموزش و پرورش در استان همدان جلد یک اثر محمود عالمی در نوبت ویراستاری و صفحه‌آرایی
امامزاده‌ها و آرامگاه‌های استان همدان، جلد یک اثر رضا نظری‌ارشد در نوبت ویراستاری و صفحه‌آرایی
مشاهیر همدان جلد یک اثر بابک رضاپور تألیف نهایی شده در نوبت کارشناسی
روزشمار تاریخ همدان جلد یک و دو و سه اثر فرهاد فرزانه تألیف نهایی شده در نوبت کارشناسی
حیات تاریخی دژ- شهر اکباتان (هگمتانه) اثر یعقوب محمدی‌فر و ... تألیف نهایی شده در نوبت کارشناسی
بازار و کاروانسراهای همدان اثر رضا نظری‌ارشد تألیف نهایی شده در نوبت کارشناسی
جغرافیا و فرهنگ مردم مریانج، عبدالله مظاهری تألیف نهایی شده در نوبت کارشناسی،
باغ‌ها و پردیس‌های همدان اثر سمیه هاتفی تألیف نهایی شده در نوبت کارشناسی
نیایشگاه‌های تاریخی همدان اثر سمیه هاتفی تألیف نهایی شده در نوبت کارشناسی
گزیده‌هایی از تاریخ معاصر همدان از تولد تا مرگ هادی گروسین تألیف نهایی شده در نوبت کارشناسی
معماری شهر زیرزمینی ارزانفود(روزگار پنهان) اثر علی خاکسار تألیف نهایی شده در نوبت کارشناسی
ارامنە شهر همدان اثر هویک میناسیان(با همکاری میراث فرهنگی) تألیف نهایی شده در نوبت کارشناسی
کلیمیان همدان اثر محمد سپهری فرهادی و حسن قریشی تألیف نهایی شده در نوبت کارشناسی
همدان در سفرنامه‌ها اثر بابک رضاپور تألیف نهایی شده در نوبت کارشناسی
فرهنگ واژگان و اصطلاحات مالیری اثر فریدون محمودی در حال تألیف
گزیدە مشاهیر همدان اثر محمدحسین یزدانی در حال تألیف
موسیقی همدان اثر فرهاد کریمی و قادر شهسواری در حال تألیف
تاریخ معاصر همدان جلد سه دورە پهلوی اول اثر شهرام غفوری در حال تألیف
عالمان همدانی اثر شاعر جواد محقق در حال تألیف
خانه‌های قدیمی همدان جلد سه اثر محمدابراهیم زارعی و صاحب محمدیان‌منصور، دانشسرای تربیت معلم همدان اثر شهرام غفوری در حال تألیف
وقف در استان همدان جلد یک دورە صفویه خسرو محمدی(بازنشر در قالب دانشنامه همراه با جلد دو)
وقف در استان همدان جلد دو دورە قاجاریه اثر خسرو محمدی در حال تألیف
تاریخ معاصر همدان جلد یک عصر ناصری اثر شهرام غفوری در حال تألیف
فرهنگ اصطلاحات عامیانە همدانی یک جلدی ویژە همدان اثر محمدعلی نوریون در حال تألیف
فرهنگ واژگان و اصطلاحات نهاوندی اثر محمدرضا عطایی در حال تألیف
تجارت و اقتصاد در استان همدان اثر محمدحسین یزدانی در حال تألیف
مرکز همدان‌شناسی با تکیه بر تجربه دوازده‌ساله تدوین دانشنامه استان همدان، درصدد است با گردآوری و انتشار آثار پژوهشی در حوزه‌های مختلف تاریخی، فرهنگی، اجتماعی و هنری، تصویری جامع و مستند از هویت این کهن‌سرزمین ارائه دهد. انتشار آثار مکتوب و چندرسانه‌ای، تدوین پژوهش‌های تخصصی و حرکت به سوی دیجیتالی‌سازی دانشنامه، از جمله اقداماتی است که می‌تواند دسترسی نسل امروز و آینده را به میراث فرهنگی همدان تسهیل کند. تحقق این چشم‌انداز، در کنار استمرار فعالیت‌های پژوهشی، نیازمند مشارکت پژوهشگران، صاحب‌نظران و نهادهای فرهنگی است تا همدان‌شناسی از محدوده آثار تخصصی فراتر رود و به بستری برای تقویت هویت بومی، انتقال میراث تاریخی و شناخت ظرفیت‌های توسعه فرهنگی استان تبدیل شود.
نظر شما