سرویس دین و اندیشه خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- محسن آزموده؛ نیمه دوم سال گذشته کتابی منتشر شد، نوشته جویا جهانبخش با عنوان «بوستان به مثابه سیاست‌نامه» (پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، اصفهان). من که از پیش و از طریق کانال تالار آینه می‌دانستم که این کتاب نوشته شده و قرار است به زودی منتشر شود، به محض انتشار خبر انتشار، با نویسنده فرهیخته‌اش آقای جویا جهانبخش تماس گرفتم و خواهش کردم که لطف کنند و یک نسخه از کتاب را برای معرفی در مطبوعات برای ما ارسال کنند. استاد جهانبخش هم مثل همیشه لطف خود را از من دریغ نکرد و یک نسخه از این کتاب را برایم فرستاد. حرف اصلی نویسنده در این کتاب این است که بوستان سعدی رساله‌ای سیاسی و بلکه مهم‌ترین نوشتار سیاسی سعدی است و در آن کوشیده نشان دهد که این اثر ماندگار و جاودانه سعدی، مشابه سیرالملوک‌ها و نصیحت‌الملوک‌ها و سیاست‌نامه‌ها و آثاری است که ذیل عنوان آینه پادشاهان قرار می‌گیرند. شیوه سیاست‌ورزی مطلوب سعدی نیز مصلحت‌اندیشی، واقع‌بینی و واقع‌گرایی، ناسوت‌اندیشی، نوعی محافظه‌کاری ممدوح و گونه‌ای عمل‌گرایی است.

سعدی یکی از مناقشه‌برانگیزترین شاعران و اندیشمندان بزرگ فارسی است، شخصیتی که راجع به او بسیار بحث و گفت‌وگو شده و موافق و مخالف کم ندارد. برای آشنایی با برخی از این مباحث داغ و مناقشه‌برانگیز می‌توان به کتاب خواندنی و خوب «جدال با سعدی در عصر تجدد» نوشته کامیار عابدی (دانشنامه فارس، بنیاد سعدی‌شناسی، شیراز) مراجعه کرد. از قضا این کتاب را هم به لطف نویسنده خواندم. کار ارزشمند نگارنده کتاب گردآوری دیدگاه‌های متفاوت و متقابل و متضاد معاصران درباره سعدی است، هم آنها که سعدی را بزرگ‌ترین سخنور فارسی و مهم‌ترین ادیب و شاعر ایرانی می‌خوانند و هم آنها که معتقدند سعدی مصلحت اندیشی نان به نرخ روز خور بود که منشی ماکیاولیستی را توصیه می‌کرد و به دروغ مصلحت‌آمیز فرا می‌خواند.

محمدعلی فروغی، سیاستمدار فرهیخته و دانشمند معاصر از مهم‌ترین پژوهشگرانی است که سعدی را به فارسی‌زبانان معاصر معرفی کرد. او از نخستین چهره‌هایی است که تصحیحی جامع و انتقادی و دانشورانه از کلیات سعدی ارایه کرد، به‌گونه‌ای که بیشتر فارسی‌زبانان آثار سعدی اعم از غزلیات و گلستان و بوستان را با تصحیح او خوانده‌اند یا در خانه دارند. همین الان سایت پرمخاطب گنجور از تصحیح محمدعلی فروغی استفاده کرده است و بنابراین همه کسانی که سعدی را در گنجور می‌خوانند، به نحوی از انحاء مدیون تلاش فروغی هستند.

جالب آنکه همان‌قدر که نگاه به میراث سعدی در عصر جدید جدل‌آمیز و پرهیاهوست، کارنامه محمدعلی فروغی نیز مورد ارزیابی‌های متفاوتی قرار گرفته است. ایرانیان از گروه‌ها و فرقه‌ها و جریان‌های مختلف و متفاوت سیاسی و عقیدتی و ایدئولوژیک، ارزیابی‌های گوناگونی از کار و کردار سیاسی فروغی دارند، برخی او را سیاست‌ورزی خردمند و فرهیخته و خادم و عاشق ایران می‌خوانند و شماری معتقدند که خدمتکار گوش به فرمان و مطیع رضاشاه بوده و حتی برخی به او انگ خدمت به بیگانگان می‌زنند یا او را فراماسونری مرموز با اهدافی نامشخص قلمداد می‌کنند. این نگاه‌های منفی هم صرفا از جانب طرفداران افراطی حاکمیت فعلی ترویج نمی‌شود، حتی برخی پژوهشگران تاریخ معاصر هم داوری‌های تند و افراطی راجع به فروغی دارند.

برای مثال می‌توان به کتاب «سیرت فروغی» نوشته ناصرالدین پروین (انتشارات ماهریس) اشاره کرد. نویسنده این کتاب تمام تلاش خود را کرده تا با کاوش در زیر و بم زندگی فروغی، نقاطی تیره و تاریک پیدا کند و او را همدست اقدامات غلط و اشتباهات رضاشاه قلمداد سازد. نکته جالب آنکه به‌رغم همه تلاش‌های این نویسنده، آنچه از نقاط ضعف فروغی برمی‌شمارد، در مقایسه با تقریبا غالب سیاستمداران معاصر ایران بسیار ناچیز و قابل اغماض است. این سخن به معنای نقدناپذیری فروغی یا بدون خطا و اشتباه بودن او نیست. مساله بر سر پیمودن طریق انصاف به ویژه در امر تحقیق و پژوهش است، وگرنه در ادعانامه‌های سیاسی به راحتی می‌توان فروغی را تا عرش اعلا بالا برد یا او را مسوول همه یا بخشی از بدبختی‌های زمانه خودش و پس از آن تلقی کرد.

مطابق درک نگارنده این یادداشت، محمدعلی فروغی سیاستمداری در قالب و چارچوب‌های مطلوب سیاست‌ورزی سعدی بود و هست. یعنی اگر در روزگار ما تنها یک سیاستمدار مطابق الگوهایی که سعدی در آثارش نوشته، محقق شود، آن سیاستمدار بدون شک محمدعلی فروغی است. فروغی سیاستمداری مصلحت‌اندیش، واقع‌بین و عمل‌گرا بود. بی‌دلیل نیست که همان انتقادهایی که به سعدی می‌شود، به فروغی نیز می‌شود. او اهل مماشات و مذاکره بود و جایی که می‌دید کار با گفت‌وگو و مصالحه پیش نمی‌رود، تن به تسلیم و رضا می‌داد. روشن است که چنین شخصیتی، چندان مطلوب جوانان انقلابی یا حتی پیران اصولگرا و ایدئولوژیک نباشد. اینکه برخی با گرایش‌های خاص فروغی را بپسندند یا خیر، چه اهمیتی دارد. مهم این است که نام سعدی و فروغی، بر تارک فرهنگ و زبان فارسی حک شده است، نویسندگانی چیره دست و فرهیخته که آثاری جاودانه در گنجینه ادب و فرهنگ فارسی پدید آوردند و ماندگار شدند.