سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- آناهید خزیر: جلد سوم کتاب «درباره مرمت» به خاک، خشت، معماری خاکی پرداخته است. این کتاب به قلم رسول وطن‌دوست و با همکاری پریسا عبداللهی نوشته شده و از سوی نشر دادکین منتشر شده است. سلسله کتاب‌های درباره مرمت به پاسداشت آثار فرهنگی هنری می‌پردازد، از شناخت و درک این آثار گرفته تا مستندسازی، استحکام‌بخشی، درمان، تعمیر، مرمت و کارهای بسیار دیگری که بسته به نوع و وضعیت اثر پیش می‌رود.

۱۰ هزار سال پیش ایرانیان خاک را کیمیا کردند. آنچه امروز در بسیاری از بافت‌های تاریخی منحصربه‌فرد ایران می‌بینیم نتیجه این کیمیاگری است. حالا پس از سالیان دراز، در این روزهای پر فراز و نشیب به کوشش رسول وطن‌دوست از پیشکسوتان حفاظت و مرمت آثار تاریخی و با همت پریسا عبدالهی مجموعه مقالاتی درباره خاک، خشت و معماری خاکی ایران در جلد سوم مجموعه کتاب‌های «درباره‌ی مرمت» از سوی انتشارات دادکین به چاپ رسیده است.

مصالح خشتی در ایران بیش از ۱۰ هزارسال قدمت دارد

این کتاب مجموعه مقالات کارشناسان و پژوهشگران عرصه مرمت و معماری است درباره «خاک، خشت، معماری خاکی» ایران است. استفاده از مصالح خشتی در ایران بیش از ۱۰ هزارسال قدمت دارد و استفاده از آن به دلیل بومی بودن، اقتصادی‌بودن و تناسب با زیست‌بوم ایران است. معماری گلی، یا به تعبیری دیگر، خشتی یا خاکی، یکی از کهن‌ترین و پایدارترین شیوه‌های ساختمانی در ایران است. این کتاب نه تنها پاسداشت این پدیده معماری کم نظیر در دنیاست بلکه از منظرهای تاریخی، طبیعی، هنری، فلسفی و بررسی نمونه‌های برجسته در سراسر این سرزمین به آن پرداخته است.

این معماری یکی از برجسته‌ترین نمودهای پیوند انسان با طبیعت است؛ معماری‌ای که با ساده‌ترین عناصر موجود در محیط‌ـ خاک، آب، کاه و نورخورشیدـ پدید آمده و طی هزاران سال در بسیاری از مناطق جهان، به ویژه در سرزمین‌های خشک و نیمه خشک، به حیات خود ادامه داده است. ایران، که به معنایی کهن‌ترین سرزمین جهان بوده و به بیان دیگر به قدمت تاریخ است. سرچشمه بروز بسیاری از فنون و هنرها بوده و در این بابت هم سرآمد است.

میراث خاکی با تهدیدهای متعددی روبه‌رو هستند

ایران عمدتاً به شکل مرمت‌های دوره‌ای سنتی انجام می‌گرفت. جوامع محلی بر اساس دانش بومی به صورت مستمر دیوارها را اندود می‌کردند، پشت‌بندها را تقویت و بام‌ها را با لایه‌های گل تازه می‌پوشاندند. این فرایندها بخشی از زندگی روزمره بود و نه اقدامی استثنایی. همین استمرار راز ماندگاری بسیاری از بناهای خشتی طی قرن‌ها است. در حال حاضر هم در روستاهای ایران چنین است. در جهان نیز می‌توان مردمان شهر کوچک جنه در کشور مالی را مثال زد که برای حفاظت از مسجد جامع خود که یکی از بزرگترین بناهای خشتی جهان محسوب می‌شود، همه ساله در اقدامی مشترک در آیینی سنتی دور هم جمع می‌شوند تا دیوارهای این مسجد را با لایه تازه‌ای از گل اندود کنند، این رویداد هم جنبه حفاظتی دارد و هم به جشنی اجتماعی و فرهنگی تبدیل شده است. این مسجد همراه با شهر تاریخی جنه در سال ۱۹۸۸ میلادی در فهرست میراث جهانی قرار گرفت.

بناهای خشتی و به طور کلی میراث خاکی با تهدیدهای متعددی روبه‌رو هستند که می‌توان آن‌ها را در دو دسته کلی عوامل طبیعی، مانند رطوبت و بارندگی، زلزله، فرسایش باد و تغییرات دما و عوامل انسانی شامل بی‌توجهی به دانش بومی، ورود مصالح جدید ناسازگار با محیط‌زیست و مهاجرت روستاییان و خالی شدن شهرهای تاریخی از سکنه طبقه‌بندی کرد. حفاظت از معماری خاکی فقط مسئله‌ای فنی نیست بلکه افزون بر این امر مهم باید به ابعاد اجتماعی، فرهنگی اقتصادی و حتی سیاسی آن هم توجه داشت.

برای جلب توجه مردم و مسئولان به خاک و معماری خاکی باید در عمل نشان داد که این نوع معماری هم می‌تواند نیازهای امروزین را برآورده کند. باید نشان داد که معماری خاکی محیطی امن برای زندگی فراهم می‌کند و افزون بر این‌ها از نظر فرهنگی اجتماعی و اقتصادی هم کارکرد دارد. این مقوله به این معنا نیست که باید معماری خاکی را تماماً جایگزین معماری به اصطلاح مدرن این زمانه کرد، بلکه به این مفهوم است که باید کوشید و نشان داد این معماری که هویت فرهنگی اجتماعی و حتی عقیدتی نسل‌های گذشته را به دنبال دارد، شانه به شانه معماری امروزین و نه رقیب آن در برابر عوامل آسیب‌زای محیطی و انسانی دوام می‌آورد. این کار از راه پژوهش‌های همه‌جانبه، به روز رسانی رویکردها، ترویج فرهنگی و شاید از همه مهمتر نمایش تجربه‌های موفق و واقعی میسر است. توجه به معماری خاکی نه فقط ضرورتی علمی و فنی بلکه ضرورتی فرهنگی و اجتماعی است آموزش نسل‌های تازه و انتقال دانش سنتی و تقویت اقتصاد محلی و گردشگری فرهنگی دستیابی به این هدف را تسهیل خواهد کرد.

میراث معماری خاکی در خطر است

وطن‌دوست چنین نوشته است: میراث معماری خاکی در خطر است. خطر نه فقط از بابت عوامل متعدد تهدید کننده این سنت فرهنگی و فنی مبارک و ضرورت حفظ و نگاهداری آنچه از گذشته باقی مانده است که به تعبیر زیبای ملا محمد رفیع (واعظ) قزوینی وظیفه همه ما است، بلکه از این منظر که نسل‌های جدید روز به روز با این میراث گرانبها که هویت همگان است بیگانه‌تر می‌شوند، باید تلاش کرد تا جامعه تخصصی کشور با ظرفیت‌ها و ارزش‌های این سنت فرهنگی بیشتر آشنا شوند. اگر این گام مهم به درستی برداشته شود، گام بعدی، یعنی آشنایی نسل‌های امروزین و نسل‌های آتی با این ارزش‌ها دست‌یافتنی‌تر خواهد شد.

یکی از کارهای مهم تدوین رهنمون‌های اجرایی برای محافظت از این معماری و ترویج آن است. البته تاکنون هم در ایران و هم در جهان کوشش‌هایی چند در این خصوص صورت گرفته است. از جمله شورای بین‌المللی حفاظت از میراث معماری خاکی (ISCEAH) در راه تدوین منشور حفاظت و مرمت میراث معماری خاکی به سر می‌برد ولی ما نیازمند منشوری بومی برای حفاظت نگاهداری و مرمت این دست ساخته‌های بشری هستیم امری که هم برای معماری خاکی لازم است و هم باید برای دیگر آثار منقول و نامنقول کشور نیز انجام شود.

خشت که از ترکیب خاک رس ماسه آب و در مواردی گاه به دست می‌آید پس از خشک شدن در آفتاب همچون مصالح ساختمانی به کار می‌رود. این ماده به ظاهر ابتدایی دارای ویژگی‌های منحصر به فردی است که آن را به یکی از کارآمدترین مصالح در اقلیم‌های خشک و نیمه‌خشک بدل می‌کند. این ویژگی‌های منحصر به فرد را می‌توان در ظرفیت حرارتی زیاد دسترس‌پذیری مصالح، تنوع در شکل‌پذیری و پیوندهای فرهنگی و نمادین خلاصه کرد. طراحی و بهره‌برداری ماهرانه و تجربیات به دست آمده هزاران ساله امکان ایجاد بناهایی با کارکردهای متنوع مانند مساجد خانه‌های اعیانی، کاروانسراها، قلعه‌ها و حصار شهرها را فراهم کرده است.

معماری خشتی محدود به ایران نیست

البته معماری خشتی محدود به ایران نیست و در بسیاری از نقاط جهان بخش مهمی از میراث فرهنگی و هویت محلی شناخته می‌شود. کشورهایی مانند یمن، مراکش و سرزمین‌های آمریکای لاتین به ویژه کشور پرو، مصر، چین و بیشتر کشورهای آفریقایی به خصوص کشور مالی دارای چنین خصوصیت‌هایی‌اند. به عنوان مثال می‌توان شهر تاریخی صنعا با برج‌های خشتی چند طبقه آن در یمن شهرهای خشتی مراکش که در فهرست میراث جهانی نیز ثبت شده‌اند بقایای شهر چان‌چان در کشور پرو، خانه‌های روستایی در دو سوی رودخانه نیل در مصر و مسجد جامع جنه ( Djenne) در کشور مالی را که آن هم در فهرست میراث جهانی قرار گرفته است، مثال زد.

با این حال بناهای خاکی در ایران و جهان به دلیل اثرات عوامل طبیعی تغییرات اجتماعی و اقتصادی و ورود مصالح صنعتی در دهه‌های اخیر آسیب‌پذیر شده‌اند. حفاظت نگاهداری و مرمت این معماری و به ویژه ترویج آن ضرورتی فرهنگی و تاریخی است و فرصت ارزشمندی برای الگوبرداری از شیوه‌های پایدار و سازگار با محیط زیست در معماری معاصر را فراهم می‌کند. به همین خاطر مرکز بین‌المللی مطالعه حفاظت و مرمت گنجینه‌های فرهنگی (ایکروم) و دیگر نهادهای جهانی برنامه‌های آموزشی و اجرایی گسترده‌ای را در این مورد در کشورهای جهان به ویژه قاره آفریقا برنامه‌ریزی کرده و به اجرا درآورده و همچنان در این حوزه فعالیت می‌کنند.

معماری خشتی یکی از کهن‌ترین شیوه‌های ساختمانی در ایران و جهان

در ایران هم در طی شصت سال گذشته می‌توان به فعالیت‌های موفق بسیاری مانند برگزاری دو همایش نخست معماری خشتی در پیش از انقلاب اسلامی و اجرای برنامه‌های فراملی متعددی پس از انقلاب اسلامی، مانند طرح جهانی حفاظت بنای میراث جهانی، چغازنبیل حفاظت و مرمت ارگ بم و دیگر آثار شهر تاریخی بم که آن نیز در فهرست میراث جهانی قرار دارد اشاره کرد. افزون بر این‌ها از برگزاری نشست‌ها، همایش‌ها و کارگاه‌های متعدد آموزشی در این حوزه در نقاط مختلف کشور نیز می‌توان یاد کرد. در این مورد خاص باید از برگزاری «نخستین کارگاه بین‌المللی معماری خشتی شهر میراث جهانی یزد: سنت‌های زنده و توسعه شهری» که از ۲۰ تا ۲۶ بهمن ۱۳۹۷ در یزد برگزار شد نام برد. این کارگاه جهانی به دست گروه حفاظت ایکوم ایران و با کمک جمع کثیری از نهادهای داخلی و خارجی و با حضور تعداد قابل توجهی از شرکت‌کنندگان ایرانی و غیرایرانی با موفقیت سازماندهی و به اجرا درآمد.

در طول تاریخ و به ویژه در دوره‌های پیش از اسلام و سده‌های نخست اسلامی حفاظت از بناهای خشتی در معماری گلی یا به تعبیر دیگر خشتی یا خاکی یکی از کهن‌ترین و پایدارترین شیوه‌های ساختمانی در ایران و جهان است. این معماری یکی از برجسته‌ترین نمودهای پیوند انسان با طبیعت است؛ معماری‌ای که با ساده‌ترین عناصر موجود در محیط – خاک، آب، کاه و نور خورشید - پدید آمده و طی هزاران سال در بسیاری از مناطق جهان به ویژه در سرزمین‌های خشک و نیمه خشک به حیات خود ادامه داده است. ایران که به معنایی کهن‌ترین سرزمین جهان بوده و به بیان دیگر به قدمت تاریخ است سرچشمه بروز بسیاری از فنون و هنرها بوده و از این بابت هم سرآمد است. ایران به دلیل گستردگی جغرافیایی و تنوع اقلیمی یکی از مهم‌ترین مراکز شکل‌گیری و گسترش معماری خشتی در جهان است از دوران باستان گرفته دوران اسلامی و تا همین چند دهه پیش معماری خاکی به مثابه ساختاری، اقتصادی زیست محیطی و فرهنگی در مرکز توجهات مردمان ایران قرار داشت.

بناهای خاکی جلوه‌گاه هویت فرهنگی، باورهای دینی و هنر معماری

در ایران بناهای خاکی نه تنها بستر زیست روزمره مردم بوده‌اند بلکه جلوه‌گاه هویت فرهنگی، باورهای دینی و هنر معماری نیز محسوب می‌شوند. شهرهایی همچون یزد، نائین، کاشان، طبس، اصفهان و صدها شهر و روستای تاریخی هنوز حامل این سنت کهن‌اند و بناهایی چون ارگ بم، مسجد جامع نائین، اردستان، زواره، اشترجان و خانه‌های تاریخی یزد و کاشان نمونه‌های شاخصی از تبلور توانایی‌های این ماده ساده در خلق فضاهای پیچیده و باشکوه‌اند. مصوبات نخستین و دومین همایش معماری خشتی در سال‌های ۱۳۵۱ و ۱۳۵۴ در یزد دلیلی بر این مدعاست. آن زمان تصمیم گرفتند و پیشنهاد کردند در یزد به منزله یکی از مهمترین مراکز معماری خشتی در جهان مرکزی پژوهشی مختص این معماری ارزشمند به وجود آید تا از طریق آن بتوان ضمن جست‌وجو در خصوص رموز این فن و هنر به توسعه و تحول آن در منطقه و جهان پرداخت.

در بخشی از مقدمه کتاب آمده است: کتاب حاضر سومین جلد از مجموعه درباره مرمت است. مجموعه‌ای که تلاش دارد تا سهم و وظیفه خود را در حفاظت و معرفی میراث گرانبهای ایران زمین انجام داده و از این راه به بخش‌هایی از میراث کهن کشور پرداخته و این باقی مانده‌های ارزشمند فرهنگی و تاریخی را معرفی و تحلیل و حفاظت کند. این بار مجموعه مقالات پیش رو درباره معماری خاکی است که خود حاصل برگزاری نخستین همایش معماری و شهرسازی خاکی و نقش آن در توسعه پایدار معماری معاصر ایران است. این گردهمایی از سوی کارگروه معماری و شهرسازی خاکی گروه حفاظت ایکوم ایران با همکاری و مساعدت معاونت محترم میراث فرهنگی وزارت میراث فرهنگی گردشگری و صنایع دستی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری و موزه ملی ایران و کمیته ملی موزه‌های ایران (ایکوم) در تاریخ ۲۴ و ۲۵ مهر ماه ۱۴۰۳ در این موزه برگزار شد. در اندیشه برگزاری رویدادهای بیشتر در این حوزه هستیم که به موقع دوستان و همکاران از آنها باخبر خواهند شد. انتشار این سلسله کتاب‌ها کار راحتی نیست و دشواری‌های فراوان دارد. ولی با همه این سختی‌ها کنار آمده و تلاش می‌کنیم راهی که آغاز کرده‌ایم ادامه داشته باشد.