سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - محمدباقر انصاری، قائم مقام مرکز نشر دفتر تبلیغات اسلامی: کتاب «عالمان بیمرز؛ راویان اهل تسنن در منابع حدیثی شیعه، بررسی و تاریخگذاری روایات مشایخ اهل تسنن شیخ صدوق» تازهترین اثر پژوهشی فهیمه غلامینژاد، از استادان و پژوهشگران حوزه علوم قرآن و حدیث، به دست مؤسسه بوستان کتاب منتشر و روانه بازار نشر شد.
این کتاب که در ۲۰۰ صفحه و با رویکردی نوآورانه به نگارش درآمده، به یکی از پرسشهای اساسی در حوزه حدیثپژوهی پاسخ میدهد: راویان اهل تسنن چگونه و با چه نقشی در منابع حدیثی شیعه، به ویژه آثار شیخ صدوق، حضور یافتهاند؟ و آیا میتوان با بهکارگیری روشهای نوین تاریخگذاری احادیث، به اعتبار تاریخی این روایات پی برد؟
فهیمه غلامینژاد، دانشآموخته دکتری تخصصی علوم قرآن و حدیث از دانشگاه کاشان و مدرس دانشگاه فرهنگیان، از جمله پژوهشگرانی است که با تلفیق روشهای سنتی و نوین حدیثپژوهی، گامهای مؤثری در عرصه مطالعات اسلامی برداشته است. وی با انتشار مقالات متعدد در نشریات علمی معتبر، از جمله دوفصلنامه «دین و دنیای معاصر»، «تاریخ اسلام در آینه پژوهش»، «مجله تاریخ اهل بیت» و «پژوهشنامه علوم حدیث تطبیقی»، توانسته است جایگاه خود را با عنوان یکی از چهرههای حوزه روششناسی حدیث تثبیت کند.
انگیزه تألیف؛ پاسخی به یک ضرورت روششناختی در عصر چرخش فرهنگی
نویسنده در مقدمه کتاب، با اشاره به ظهور «چرخش فرهنگی» در دو دهه پایانی قرن بیستم، از تحولات گسترده در عرصههای فکری و علمی سخن میگوید که همزمان با آغاز مطالعات روشمند در فهم حدیث با استفاده از روش تحلیل اسناد-متن در غرب شکل گرفت. این تحولات، که احتمالاً تحت تأثیر مطالعات تاریخی-انتقادی مسیحیان درباره زندگی حضرت مسیح (ع) بود، بهتدریج به حوزه مطالعات اسلامی نیز راه یافت.
نویسنده تأکید دارد در اواخر قرن بیستم، دیدگاههای تاریخی اثباتگرا رونق یافتند و سوژه محوری تاریخنگاری در مطالعات حدیثی اهمیتی ویژه پیدا کرد. با بهکارگیری روش علمی تحلیلی اسناد-متن، پژوهشگران به مطالعه تاریخی احادیث پرداختند و کوشیدند با بررسی دقیق اسناد و متن، به هسته اولیه روایات دست یابند.
اما آنچه این کتاب را از بسیاری آثار همسو متمایز میسازد، رویکرد نقادانه و در عین حال منصفانه نویسنده است. او معتقد است روایات، بخشی از یک منظومه فکری هستند که در جریان نخستین سدههای تاریخ اسلام بسط و تکامل یافتهاند. ازاینرو، شایسته است پیش از آنکه پژوهشگران غیرمسلمان، روایات اسلامی را اعتبارسنجی تاریخی نمایند، عالمان مسلمان خود با بهرهگیری از روشها و رهیافتهای نوین پژوهشی، اعتبار تاریخی اسناد خود را بازنگری کنند.
ساختار کتاب؛ سفری روششناختی از مفاهیم تا تاریخگذاری روایات
کتاب «عالمان بیمرز» با ساختاری منظم و هدفمند، خواننده را گامبهگام با ابعاد مختلف روششناسی حدیث و تاریخگذاری روایات آشنا میسازد.
فصل اول؛ آشنایی با مفاهیم و روشهای تاریخگذاری احادیث: نویسنده در این فصل، ابتدا به تبیین مفاهیم کلیدی پژوهش پرداخته، سپس انواع تاریخگذاری روایات و روشهای آن را معرفی میکند. از جمله مباحث مهم این فصل، معرفی «حلقه مشترک اصلی»، «حلقه مشترک فرعی»، «حلقه مشترک ظاهری»، «حلقه مشترک معکوس» و «طریق منفرد» است. این اصطلاحات که ریشه در روششناسی خاورشناسانی چون شاخت و موتسکی دارد، برای نخستین بار در این کتاب به صورت نظاممند در حوزه مطالعات شیعی به کار گرفته شده است. نکته قابل توجه آنکه: این فصل به صورت پژوهشی مستقل در قالب مقالهای با عنوان «حدیثپژوهی از منظر روشهای معاصر: بررسی روشهای تاریخگذاری احادیث در میان خاورشناسان و اصطلاحات نوپدید آن»، پیشتر در دوفصلنامه علمی «دین و دنیای معاصر» منتشر شده است.
فصل دوم؛ گونهشناسی روایات مشایخ اهل تسنن شیخ صدوق: این فصل به شناسایی و دستهبندی روایاتی اختصاص دارد که شیخ صدوق (متوفای ۳۸۱ هـ) در دو کتاب ارزشمند خود، «عیون اخبار الرضا (ع)» و «خصال»، از راویان اهل تسنن نقل کرده است. نویسنده با بررسی دقیق این روایات، نشان میدهد چگونه یک محدث بزرگ شیعی از منابع اهل سنت برای تأیید و تثبیت فضایل اهل بیت (ع) بهره برده است.
فصل سوم؛ تاریخگذاری روایت «أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الشَّنَانِیُّ الرَّازِیُّ»: در این فصل، نویسنده با استفاده از روش تحلیل اسناد-متن، به بررسی یکی از روایات کتاب «خصال» پرداخته است. این فصل نیز به صورت مقالهای مستقل با عنوان «بررسی نقش شیخ صدوق در انتقال مناقب هجدهگانه علی (ع) به منابع شیعه با تکیه بر روش تحلیل اسناد-متن»، پیشتر در نشریه «تاریخ اسلام در آینه پژوهش» منتشر شده است.
فصل چهارم؛ تاریخگذاری روایت «هُمْ خَیْرُ مَنْ یَشْرَبُ صَوْبَ الْغَمَامِ»: این فصل به موضوع ولایتعهدی و مناقب امام رضا (ع) اختصاص دارد. نویسنده با بررسی روایت مذکور که در کتاب «عیون اخبار الرضا (ع)» از شیخ اهل سنت «أَبُو عَلِیٍّ الْحُسَیْنُ بْنُ أَحْمَدَ الْبَیْهَقِیُّ» نقل شده است، به تاریخگذاری دقیق این روایت پرداخته است. این فصل نیز پیشتر در مجله «تاریخ اهل بیت (ع)» منتشر شده است.
فصل پنجم؛ تاریخگذاری روایت «خَیْرُ نِساءِ الْجَنَّةِ»: در این فصل، نویسنده به بررسی روایتی از کتاب «خصال» پرداخته که از شیخ اهل سنت «أَبُو الْحَسَنِ عَلِیُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَصْبَهَانِیُّ الْأَسْوَارِیُّ» نقل شده است. این فصل هم پیشتر به صورت مقالهای به زبان انگلیسی در ژورنال مطالعات و تحقیقات حدیثی منتشر شده، نمودار سلسله اسناد آن به طور دقیق ترسیم شده است.
فصل ششم؛ تاریخگذاری روایت «إِنَّ أَحْسَنَ الْحَسَنِ الْخُلُقُ الْحَسَنُ»: این فصل به موضوع حسن خلق امام حسن (ع) اختصاص دارد. نویسنده با بررسی روایت مذکور که در کتاب «خصال» از شیخ اهل سنت «أَبُو الْقَاسِمِ سُلَیْمَانُ بْنُ أَحْمَدَ بْنُ أَیُّوبَ بْنُ مَطِیرٍ اللَّخْمِیُّ الشَّامِیُّ» نقل شده است، به تاریخگذاری این روایت پرداخته است. این فصل نیز پیشتر در «پژوهشنامه علوم حدیث تطبیقی» منتشر شده است.
زبان و سبک نوشتاری؛ علمی، روشمند و در عین حال روان
یکی از ویژگیهای این کتاب، زبان علمی و در عین حال روان آن است. نویسنده با وجود پرداختن به مباحث تخصصی روششناسی حدیث و تاریخگذاری روایات، از بهکارگیری اصطلاحات پیچیده و غیرضرور پرهیز کرده، مطالب را به گونهای بیان کرده است که برای پژوهشگران و دانشجویان حوزه علوم حدیث فهمپذیر باشد.
ساختار منظم کتاب، با استفاده از تیترهای مشخص، دستهبندی دقیق و ارجاعات علمی معتبر، به خواننده امکان میدهد بهراحتی به بخش مورد نظر خود دسترسی پیدا کند. همچنین ارائه نمودارهای سلسله اسناد در مقالات مرتبط با هر فصل، به درک بهتر شبکه راویان و روابط میان آنها کمک شایانی میکند.
آنچه «عالمان بیمرز» را از بسیاری آثار مشابه متمایز میسازد، رویکرد نوآورانه آن در تلفیق روشهای سنتی رجالشناسی و درایهالحدیث با روشهای نوین تاریخگذاری احادیث است. نویسنده با بهرهگیری از دستاوردهای خاورشناسانی چون شاخت، موتسکی و ینبل، و در عین حال نقد رویکردهای افراطی آنها، روشی ترکیبی را برای تاریخگذاری روایات به کار گرفته است.
نویسنده در عین حال که از روشهای نوین استقبال کرده، به تعمیمهای ناروا و رویکردهای افراطی در نقد احادیث هشدار داده است. او با اشاره به نقد موتسکی بر روششناسی ینبل، تأکید دارد به دلیل کمبود دسترسی به منابع کهن، نمیتوان بهسادگی به جعل گسترده احادیث حکم کرد.
این کتاب برای طیف گستردهای از مخاطبان طراحی و تدوین شده است، پژوهشگران و دانشجویان حوزه علوم قرآن و حدیث که به دنبال آشنایی با روشهای نوین تاریخگذاری احادیث هستند، استادان و مدرسان علوم اسلامی که به دنبال منابعی معتبر برای تدریس روششناسی حدیث میگردند، محققان حوزه مطالعات تطبیقی مذاهب اسلامی که به دنبال درک بهتر روابط حدیثی میان شیعه و اهل سنت هستند و خاورشناسان و اسلامشناسان که به دنبال آشنایی با رویکردهای نوین حدیثپژوهی در جهان اسلام هستند.
نوآوریهای کتاب
رویکرد میانمذهبی: بررسی نقش راویان اهل سنت در منابع حدیثی شیعه، نشاندهنده تعاملات علمی فراتر از مرزهای مذهبی در سدههای نخستین اسلامی است.
روششناسی نوین: بهکارگیری روش تحلیل اسناد-متن برای تاریخگذاری روایات، گامی نو در حدیثپژوهی شیعی محسوب میشود.
مستندسازی دقیق: هر یک از فصول کتاب، بر اساس مقالاتی مستقل که در نشریات علمی معتبر منتشر شدهاند، تدوین شده است.
نگاه نقادانه و منصفانه: نویسنده بدون جانبداری از یک رویکرد خاص، هم به دستاوردهای خاورشناسان توجه کرده و هم به نقدهای وارد بر آنها پرداخته است.
فرجام سخن
«عالمان بیمرز» بیش از آنکه یک کتاب حدیثی صرف باشد، دعوتی است به بازنگری در روشهای پژوهش حدیثی و گشودن دریچهای نو به روی مطالعات تطبیقی در حوزه میراث مشترک اسلامی. این اثر، به مخاطب نشان میدهد چگونه میتوان با بهرهگیری از روشهای نوین، به درکی عمیقتر از روایات دست یافت و مرزهای ساختگی میان مذاهب را در عرصه انتقال میراث حدیثی درنوردید.
کتاب «عالمان بیمرز؛ راویان اهل تسنن در منابع حدیثی شیعه» در قطع رقعی و جلد شومیز، به دست مؤسسه بوستان کتاب منتشر شده، در اختیار علاقهمندان قرار گرفته است.َ
نظر شما