سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- نهصد و هفتاد و سومین شب از شب‌های بخارا به قنات‌های تهران اختصاص یافته است. این نشست در ساعت پنج بعدازظهر سه‌شنبه هفدهم شهریور ۱۴۰۵ با سخنرانی: مونا مسعودی آشتیانی، فاطمه خدادادی آق‌قلعه، علی‌اصغر سمسار یزدی، احمد مالکی، رضا شیرازیان، محمد حسن‌لی، علی دهباشی و مانیا شفاهی در شهر کتاب نیاوران برگزار خواهد شد.

در هزاره‌های گذشته، در فلات مرکزی ایران، جایی که رودخانه‌های پرآب و دائمی کمتر مجال شکل‌گیری سکونتگاه‌های بزرگ را می‌دادند، انسان ناگزیر بود راهی برای زندگی در کنار کم آبی پیدا کند. همین ضرورت، به تدریج یکی از شگفت‌انگیزترین فناوری‌های تاریخ ایران را پدید آورد: قنات. شبکه‌ای از آبراهه‌های زیرزمینی که بدون نیاز به پمپ و نیروی مکانیکی، آب را از سفره‌های زیرزمینی به سطح زمین می‌رساند و امکان شکل‌گیری روستاها، باغ ها، شهرها و تمدن را در سرزمینی کم آب فراهم می‌کرد. قنات فقط یک سازه برای انتقال آب نبود؛ شیوه‌ای از فهم زمین، شناخت شیب، خواندن لایه‌های خاک و سازگاری با اقلیم بود؛ دانشی که نسل به نسل منتقل شد و بعدها از مرزهای ایران عبور کرد و به دیگر سرزمین‌های خشک جهان راه یافت.

در واقع، بخش مهمی از تاریخ سکونت در ایران را می‌توان از مسیر آب دنبال کرد. شهرها نه لزوما در کنار رودخانه‌های بزرگ، بلکه در جایی شکل گرفتند که انسان توانسته بود آب را پیدا کند، به حرکت درآورد و با نظمی دقیق میان خانه‌ها، باغ‌ها، زمین‌های کشاورزی و فضاهای عمومی تقسیم کند. قنات در این میان، چیزی شبیه به رگ‌های پنهان یک پیکر بود؛ دیده نمی‌شد، اما زندگی روی زمین به جریان آن وابسته بود. دهانه قنات، مظهر آب، آب انبار، باغ و خانه، همه حلقه‌هایی از یک نظام پیچیده بودند که در آن آب نه یک کالای صرف، بلکه اساس شکل‌گیری زندگی اجتماعی و اقتصادی محسوب می‌شد.

تهران نیز پیش از آنکه به کلان شهر امروز تبدیل شود، در همین منطق آبی و کاریزی رشد کرد. شهری که پس از افول و ویرانی ری اهمیت بیشتری یافت، در دامنه جنوبی البرز و در سرزمینی میان کوه و دشت شکل گرفت؛ سرزمینی که اگرچه از بارش‌های کوهستانی بهره می‌برد، اما برای تامین آب پایدار سکونت، به شبکه‌ای گسترده از قنات‌ها نیاز داشت. قنات‌ها آب را از دامنه‌های البرز به بخش‌های مختلف شهر می‌رساندند و در طول مسیر، نه تنها نیاز خانه‌ها و ساکنان را تامین می‌کردند، بلکه باغ‌های تهران را نیز زنده نگه می‌داشتند. بسیاری از باغ‌ها، محله‌ها و سکونتگاه‌های قدیمی تهران در پیوند مستقیم با همین منابع آب شکل گرفتند و گسترش یافتند.

گفته شده است که تهران در دوره‌های مختلف تاریخی بیش از ۵۰۰ رشته قنات داشته است؛ شبکه‌ای گسترده و پیچیده که امروز بخش بزرگی از آن در زیر شهر مدرن تهران پنهان مانده است. تهران امروز بر روی شهری قدیمی تر بنا شده؛ شهری که بخشی از حافظه و حیات آن هنوز در زیر خیابان‌ها، ساختمان‌ها و محله‌های امروزی امتداد دارد. در زیر آسفالت و بتن، مسیرهایی وجود داشته که زمانی آب را به خانه‌ها، باغ‌ها و زمین‌ها می‌رسانده‌اند و زندگی شهر را ممکن می کرده‌اند.

با این حال، شاید شگفت‌آورترین بخش ماجرا این باشد که بسیاری از ساکنان تهران از وجود چنین شبکه‌ای در زیر پای خود بی خبرند. شهر امروز آن قدر بر سطح زمین متمرکز شده که رابطه‌اش با لایه‌های زیرین خود را تقریبا فراموش کرده است. آب از شیر خانه‌ها می‌آید، بی آنکه اغلب بدانیم پیش از شبکه‌های مدرن آب رسانی، چه دانش و چه نظام اجتماعی پیچیده‌ای برای رساندن آب به همین شهر وجود داشته است. قنات‌ها در حافظه تهران حضور دارند، اما کمتر دیده می‌شوند؛ درست مانند بسیاری از لایه‌های تاریخی شهر که زیر زندگی روزمره پنهان مانده‌اند.

شاید بازشناسی قنات‌های تهران فقط به معنای حفاظت از چند سازه تاریخی نباشد. قنات می‌تواند دریچه‌ای برای دوباره دیدن شهر باشد؛ برای فهم اینکه تهران چگونه در یک اقلیم کم آب شکل گرفت، چگونه باغ‌هایش پدید آمدند، محله‌هایش چگونه توسعه پیدا کردند و انسان چگونه پیش از فناوری‌های امروز با محدودیت‌های طبیعی کنار می‌آمد. قنات، در حقیقت، بخشی از داستان سازگاری ایرانیان با سرزمین است؛ داستانی که در آن کم آبی نه پایان زندگی، بلکه مسئله‌ای برای اندیشیدن، طراحی کردن و ساختن بوده است. شماره اخیر فصلنامه «صنوبر» به طور ویژه به موضوع قنات در ایران پرداخته است که در این جلسه رونمایی خواهد شد.

نشانی برنامه خیابان باهنر (نیاوران). روبه‌روی کامرانیه شمالی، شماره ۱۳۷ و ۱۳۵، شهر کتاب نیاوران است.