به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، نشست «جاعلان علیه کتاب: نشست تخصصی بررسی چالش های قاچاق جعل کپیکاری و فروش غیرمجاز کتاب» که با حضور ناشران، نماینده تشکلها و انجمنهای نشر و کسب و کارهای اینترنتی، سهشنبه (۳ شهریورماه) در خانه هنر «نیماژ» برگزار شد.
در این نشست حلقههای مختلف صنعت نشر شامل ناشر، کتابفروش و تعدادی از نمایندگان پلتفرمهای دیجیتال گرد هم آمده بودند تا درباره یکی از جدیترین آسیبهای بازار کتاب، یعنی جعل و کپی آثار، گفتوگو کنند، حاضران در این نشست، مسئله جعل کتاب را از منظرهای حقوقی، اقتصادی، صنفی و توزیعی بررسی کردند؛ موضوعی که از انتخاب کتابهای پُرفروش ناشران برای کپیبرداری آغاز میشود و تا عرضه نسخههای جعلی در بازار و پلتفرمهای فروش ادامه پیدا میکند.
در ابتدای این نشست، سهاب محبعلی، فعال فرهنگی و برگزار کننده نشست در سخنانی با اشاره به ضرورت برگزاری این نشست درباره تعاریف مختلف کتابسازی، قاچاق کتاب و جعل کتاب، عنوان کرد: هرکدام از این عناوین، بحثهای مستقل از یکدیگر هستند و معنای جداگانهای دارند؛ در ابتدا به بساطیهای کنار خیابان، قاچاقچی کتاب میگفتیم؛ درحالی که به صورت عملی کتابسازی را شاهد بودیم، اما به مرور این موضوع از کتابسازی فراتر رفت و کتابها عملاً جعل شدند.
وی ادامه داد: در این رویه، کتاب ناشران، بدون هزینههایی که ناشران مثلا حق تألیف، حروفچینی و طرح جلد، دارند، منتشر میشد و با تخفیف بیشتر عرضه میکردند.
نیاز به همکاری برای محدود کردن بستر برخط
در ادامه علی محمدپور، نماینده ناشران الکترونیک، در سخنانی به روند کپی کتابها اشاره کرد و گفت: برخی از آثار در قالب برخط و آفلاین کپی میشوند، به تناسب این موضوع نیز نوع برخورد با هر یک از آنها متفاوت است. در بسیاری از موارد، برای ناشران فقط ۲۰ درصد کتابهایشان سودآور است و حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد کتابها ممکن است برای ناشران ضررده باشند.
وی با بیان اینکه معمولا جاعلان کتابهای پُرفروش ناشران را انتخاب و کپی میکنند و مسیرهای قانونی برای اقدام حقوقی علیه آنها طولانی و دشوار است؛ ادامه داد: بنابراین برای جلوگیری از این روند، نیاز به همکاری برای محدود کردن آن وجود دارد، پیش از این برخی از فروشگاههای برخط گروهی تشکیل داده بودند تا کتابها را بررسی کنند و در با اثبات جعلی بودن، از فروش آنها جلوگیری شود.
بهگفته محمدپور، برای اینکه ناشر بتواند در بازار دوام بیاورد و حوزه فرهنگ نحیفتر نشود، به همکاری پلتفرمها و ناشران نیاز داریم، موضوعی که وجود دارد این است که همیشه ناشران و پلتفرمها دعوا داشتند و به همین دلیل معتقدم که نیازمند بحث و گفتوگوی بیشتر برای رسیدن به یک راه حل مشترک هستیم.
پیدا کردن جاعل کتاب سخت نیست
وی با بیان اینکه پیدا کردن جاعلان سخت نیست، افزود: مطلع هستم که یکی از پلتفرمها «آزمایشگاه کتاب» ایجاد کرده بود و کتابهایی را که تخفیف بیشتری داشتند را میخرید و آزمایش میکرد تا ببیند جعلی است یا نه؟ اگر کتاب جعلی بود، به فروشنده تذکر داده و بعد از چند تذکر آن کاربر را مسدود میکرد.
باید به قوانین جدید مراجعه کنیم
سیدعباس حسینینیک، مدیرمسئول انتشارات حقوقی مجد، ناشر دیگری بود که در این نشست حضور داشت، او صحبتهای خود را با پرداختن به کنوانسیون برن آغاز کرد و نپیوستن ایران به آن آغاز کرد و گفت: ایران عضو کنوانسیون نیست که این مسئله دلایلی دارد؛ دلایل قبل و بعد از انقلاب برای نپیوستن ایران به این کنوانسیون یکسان نیست؛ پیش از انقلاب، ایران به این دلیل که آمریکا در آن زمان به این کنوانسیون نپیوسته بود، عضو نشد، بنابراین مقابل کشورهای اروپایی قرار گرفت که قانونی برای این موضوع داشتند.
وی با بیان اینکه ایران به کنوانسیون برن نپیوسته است، درحالی که از سال ۱۳۴۸ قانون حمایت از مصنفان، مولفان و هنرمندان در ایران تصویب شده است، ادامه داد: قوانین مرتبط با مالکیت فکری در ایران قدیمی است، سال ۱۳۰۴ چهار ماده از قانون مجازات عمومی برای مالکیت فکری در نظر گرفته شد، سال ۱۳۴۸ قانون حمایت از حقوق مولفان و مصنفان، سال ۱۳۵۲ قانون ترجمه و تکثیر کتب و نشریات و آثار صوتی و سال ۱۳۷۹ نیز قانون حمایت از حقوق پدیدآورندگان نرمافزارهای رایانهای تصویب شد.
حسینینیک، با اشاره به قدمت ۵۰ ساله قوانین مالکیت فکری در ایران، افزود: معتقدم که با توجه به اقتضائات روز، باید به قوانین جدید مراجعه کنیم، پیشگیری از جرم به دو شکل انجام میشود که یکی از آنها اصلاح قوانین است. وقتی عضو کپیرایت نیستیم، حقوق مادی آثاری که نخستینبار خارج از ایران منتشر میشوند، رعایت نمیشود، البته باید حقوق معنوی هر اثر رعایت شود؛ یعنی اگر به ترجمه چیزی اضافه شود، نویسنده خارجی میتواند این مسئله را پیگیری کند.
به گفته وی، براساس ماده ۲۲ قانون حمایت از مولفان و مصنفان، آثاری قابل حمایت هستند که نخستینبار در ایران چاپ شده باشند. در این قانون، صلاحیت شخصی مطرح نیست و مسئله سرزمینی است؛ ملیّت اهمیت ندارد. اگر یک ایرانی کتابش را خارج از کشور منتشر کند، ایرانیها در ایران میتوانند آن را چاپ و منتشر کنند.
بیزاری مخاطب از کتاب؛ نتیجه کتاب بیمحتوا
یکی دیگر از سخنرانان این نشست، محمدعلی جعفریه، مدیر انتشارات ثالث بود، او صحبتهای خود را با تمرکز بر کتابفروشان آغاز کرد و گفت: کتاب زنجیرهای از مولف، صاحب فکر، ناشر، موزع و کتابفروش دارد، سعی ما این است که کتابفروش را حفظ کنیم. ما ناشران میتوانیم سایت داشته باشیم و کتاب را با تخفیف بفروشیم، اما برای حفاظت از کتابفروش این کار را نمیکنیم.
وی با اشاره به فعالیت خود در کمیته صیانت در اتحادیه ناشران و کتابفروشان، ادامه داد: قاچاقچیان کتاب با پلتفرمها همدست هستند، یک انتشارات بزرگ در سال، ۲۰۰ عنوان کتاب منتشر میکند که ممکن است، فقط پنج عنوان آن پُرفروش شود، من نمیدانم چگونه ممکن است کتابی ۸۰ درصد سود داشته باشد و اگر من کتابی را به یک پلتفرم نمیدهم، آن پلتفرم حق ندارد نسخه قاچاق آن را بفروشد.
جعفریه همچنین افزود: فعالیت جاعلان و قاچاقچیان در نهایت به یک نقطه میرسد، مراجعهکننده غیرحرفهای میبیند کتابی با نام انتشارات ثالث در یک پلتفرم عرضه شده که کتاب را با تخفیف بیشتری میفروشد، در صورتی که کیفیت آن کتاب پایین است.
وی با بیان اینکه نباید اجازه داده شود کتاب بیمحتوا و ناسالم نیز به دست مردم برسد، تاکید کرد: نتیجه این موضوع میتواند بیزاری مخاطب از کتاب باشد، بزرگترین وظیفه ارشاد این است که به کتاب سالم مجوز بدهد و ما در پلتفرمها فعالیت نمیکنیم تا به آنها مشروعیت ندهیم.
جذب مشتری با کپی کتاب ناشران معتبر
در ادامه شهروز مهدیپور، نماینده نشر چشمه صحبتهای خود را با موضوع رعایت حق مالکیت فکری آغاز کرد، او با بیان اینکه ناشران تلاش میکنند حقوق معنوی اثر را رعایت کنند، البته نمیتوانند این روند را مانند دیگر کشورها انجام دهند، گفت: آنها در این مسیر به صاحبان حق مالکیت فکری توضیح میدهند که توان محدودی دارند، به عنوان مثال نشر چشمه کتابهای اورهان پاموک را با رعایت حق کپیرایت ترجمه و منتشر میکند.
او ادامه داد: ممکن است یک ناشر راضی به فروش کتابش در یک پلتفرم نباشد. هر کسی که کالایی تولید میکند، آیا حق دارد بگوید کالای او در یک پلتفرم یا در یک شهر به فروش برسد یا نه؟ شاید یک ناشر نخواهد کتابش در یک پلتفرم به فروش برسد.
مهدیپور همچنین درباره عرضه کتابهای جعلی در پلتفرمها اشاره کرد و گفت: روزی از یکی از پلتفرمها کتاب «مرگ ایوان ایلیچ» نوشته لئو تولستوی را که چشمه ترجمه و منتشر کرده، خریدم و متوجه شدم کتاب پرینت گرفته شده است.
به گفته وی، پیش از این پلتفرمها با ارائه کتابهای ناشران معتبر برای دیگر کالاهای خود مشتری جذب میکردند، در حالی که ناشران تن به شکایت نمیدهند، زیرا فکر میکنند این بازی است و شکایت نتیجهای نخواهد داشت. گاهی کتابهای پرفروش ناشران به شکلی انتخاب و تکثیر میشوند که به نظر میرسد گروهی این کار را با هدف ضربه زدن به ناشر انجام میدهند.
انحصار فروش باید به ناشر سپرده شود
همچنین زهره حسینزادگان، نماینده انتشارات ققنوس، در سخنانی گفت: پیش از این قانونی وجود داشت که پیش از این مانع فروش کتابهای جعلی در پلتفرمها بود و براساس این قانون، میتوانستند کتاب را بررسی کنند و اگر ۷۰ درصد کتاب یکسان بود، اعلام کنند که کتاب جعل شده است.
وی با بیان اینکه باید در اتحادیه ناشران و کتابفروشان کارگروهی وجود داشته باشد تا کتابهای جعلی را از غیرجعلی تشخیص دهد، افزود: کتابهای نشر ما جعل میشود، آنها کتاب را در قطع متفاوت و حتی با تعداد صفحات کمتر چاپ میکنند و در پلتفرمها به فروش میرسانند. باید شرایطی وجود داشته باشد تا انحصار فروش به ناشر سپرده شود و ناشر باید بتواند اعلام کند که کتابهایش را خودش میفروشد.
با کنترل سرچشمهها میتوان بازار را کنترل کرد
در ادامه این نشست، مهدی محسنی، معاون اقتصاد و فرهنگ موسسه خانه کتاب و ادبیات ایران، در سخنانی گفت: میخواهم درباره کپی عین کتاب صحبت کنم؛ اینکه چگونه تشخیص داده شود کتاب اصل است یا کپی، قیمت کتاب معیار تشخیص اصل یا کپی بودن آن نیست.
وی ادامه داد: دومین مسئله کیفیت کتاب است که آن هم لزوماً معیار کافی نیست، زیرا ناشران میتوانند چاپ براساس تقاضا داشته باشند و همچنین چاپ دیجیتال نیز وجود دارد.
محسنی، با بیان اینکه ممکن است فردی کتاب جعلی را با قیمتی نزدیک به قیمت ناشر بفروشد و ممکن است فرد جاعل گستره بیشتری در فروش داشته باشد، گفت: حوزه توزیع باید ردیابی شود، زیرا بازار نشر بزرگ نیست و همچنین امکان ردیابی تولید و چاپخانه نیز وجود دارد.
به گفته معاون اقتصاد و فرهنگ خانه کتاب، برای جلوگیری از جعل کتاب در معاونت فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برنامهریزی میشود، برنامهها در خانه کتاب اجرا خواهد شد، این برنامهها در حوزه تولید و توزیع محدود هستند و با کنترل سرچشمههای محدود آنها میتوان بازار را کنترل کرد.
وی افزود: ما میتوانیم در طول سال جشنواره صنعت نشر داشته باشیم و نگاه اقتصاد نشر را در آن بررسی کنیم، میتوان تصدیگری دولتی را به حداقل رساند و زیرساختها را برای فعالیت ناشران فراهم کرد. به نظر من، دولت صلاحیت تصدیگری کپی کتاب را ندارد.
در ادامه نیز جمعی از ناشران به طرح نظرات و دیدگاههای خود پرداختند، میلاد محمدی بازرس اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران با اشاره به روشهای جلوگیری از جعل کتاب، توضیح داد: دریکی از روشها تقاضا داشتیم اسم فروشنده با اسم جوازی که از اتحادیه میگیرند یکسان باشد و همکاری ما به این شکل شروع شد، مساله این است که قاچاق اژدهای هفتسر است و اقدامات در این حوزه باید همزمان باشد.
مجید شمسالدین، ناشر نیز تخفیف ۸۰ درصد برای فروش کتاب را یک نشانه دانست و ادامه داد: بسیاری از مخاطبام میتوانند با درنظر گرفتن این نشانه کتابهای جعلی را شناسایی کنند.
مهدی قدیانی مدیر کتابفروشی بنفشه نیز به تجربه همکاری با فروشگاههای دیجیتال در گذشته اشاره کرد و گفت: ما در روند همکاری صدمه دیدیم و برای همین ترجیح دادیم که این روند را متوقف کنیم.
ناشران اصلی با ما همکاری کنند
همچنین علیرضا رضایی، مدیر بازاریابی یک پلتفرم دیجیتال که در این نشست حضور داشت به روند همکاری با ناشران اشاره کرد و گفت: در پلتفرم خود یک میلیون و ۲۰۰ محصول دارم و نیازی ندارم که ناشر حضور داشته باشد، برخی از ناشران همراهی نکردند میخواستیم با صاحبان اصلی اثر کار کنیم، برای ۲۰۰ ناشر نامه مکتوب ارسال کردیم اما هیچ اتفاقی نیفتاد.
او ادامه داد: به عنوان پلتفرم بر اساس قانون تجارت الکترونیک، هرکس با کدملی میتواند به عنوان فروشنده وارد شود و نیاز به جوز فروش ندارد، اگر ناشرانِ صاحب اثر نیایند، فرد دیگری جای او را پر میکند. برای ما مهم نیست یک محصول را پایین بیاورم، زیرا اگر محصول را پایین بیاورم، ترافیک آن روی کتاب محصول دیگر میرود، ما میتوانیم کتابهای جعلی را پایین بکشیم، در صورتی که ناشر اصلی با ما همکاری کند.
سروش فتحیجو نماینده یک پلتفرم دیجیتال دیگر نیز با اشاره به هماهنگی انجام شده با اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران گفت: قرارشد اگر فروشندهای بیش از سه کتاب جعلی در درگاه (پنل) خود داشته باشد، آن را ببندیم، فروشندگان باید مجوز نشر یا مجوز پخش را داشته باشند تا فعالیت آنها را بپذیریم.
مقابله با جعل؛ مسئولیتی مشترک در زنجیره نشر
به گزارش ایبنا، نشست «جاعلان علیه کتاب» نشان داد که جعل و کپیسازی غیرقانونی کتاب، مسئلهای محدود به یک ناشر یا یک حلقه از صنعت نشر نیست. جاعلان از ظرفیت اقتصادی کتابهای پرفروش استفاده میکنند، ناشران در مسیرهای حقوقی با دشواری مواجهاند، پلتفرمهای فروش به یکی از محلهای مناقشه در زمینه عرضه آثار تبدیل شدهاند و قوانین موجود نیز به باور بخشی از فعالان این حوزه، پاسخگوی شرایط امروز نیستند.
با این حال، مجموعه دیدگاههای مطرحشده در این نشست بر چند محور مشترک استوار بود؛ ضرورت بازنگری در قوانین مالکیت فکری، ایجاد سازوکاری تخصصی برای تشخیص کتابهای اصل و جعلی، ردیابی مسیر تولید و توزیع و افزایش همکاری میان ناشران، کتابفروشان، پلتفرمها و نهادهای مسئول.
آنچه از این گفتوگوها برمیآید، این است که مقابله با جعل کتاب تنها با حذف یک نسخه تقلبی از بازار یا پیگیری یک پرونده قضایی پایان نمییابد. حفاظت از اقتصاد نشر و حقوق پدیدآورندگان، نیازمند سازوکاری هماهنگ است؛ سازوکاری که بتواند هم سرچشمه تولید آثار جعلی را شناسایی کند و هم مسیر عرضه آنها را مسدود سازد. در این میان، تعیین حدود مسئولیت هر یک از بازیگران زنجیره نشر و فراهم کردن زیرساختهای قانونی و صنفی، میتواند گام نخست برای تبدیل دغدغه مشترک ناشران به راهحلی عملی باشد.
نظر شما