سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - مرجانه حسین زاده: سالروز شهادت امام رضا (ع) فرصتی برای تأمل در ابعاد گوناگون زندگی و سیره ایشان است. دو نویسنده پژوهشگر برجسته حوزههای دینی با ارائه تحلیلی دقیق، بر وجود خلاءهای اساسی در آثار مکتوب رضوی تأکید کردند. این موضوع که از رویکرد صرفاً تکریمی و مناقبخوانی فراتر رفته و به کمبودهای ساختاری، استراتژیک، موضوعی و میانرشتهای میرسد، ضرورت بازنگری جدی در پژوهشها و رویکردهای موجود را گوشزد میکند.
علیجان سکندری، عضو هیئت علمی گروه انقلاب و تمدن نوین اسلامی بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی در خصوص خلأهای پژوهشی در حوزه رضوی در گفتوگو با خبرنگار ایبنا گفت: در خصوص سیره رضوی ما دو خلأ داریم اول ساختاری و دوم استراتژیک هستند.
وی افزود: در این حوزه ما با غلبه رویکرد تکریمی مواجه هستیم، یعنی در آثار چاپ شده تاکنون تمرکز بر «شرح مناقب» بوده بهجای «تحلیل تاریخی»، در این خصوص نیاز به گذر از توصیف به سمت تحلیل پدیدههای سیاسی و اقتصادی مانند ولایتعهدی هستیم.
عضو هیئت علمی گروه انقلاب و تمدن نوین اسلامی بنیاد پژوهشهای اسلامی با اشاره به ضعف در نقد متن، گفت: از سویی ما با کمبود پژوهشهای نظاممند در زمینه سنجش سندی، نسخهپژوهی و نقد درونی منابع اصلی هم مواجهیم همچنین در حوزه مطالعات میانرشتهای نیز با ضعف در بهرهگیری از علوم جامعهشناسی، انسانشناسی و اقتصاد تاریخی رو به رو هستیم.
این نویسنده گفت: در حوزه موضوع هم تاریخ اقتصادی آن دوره کمتر مورد توجه نویسندگان و پژوهشگران قرار گرفته است، بررسی تحولات تجاری، جاده ابریشم و شکلگیری «اقتصاد زیارت» در خراسان جای کارِ بسیاری دارد. همچنین تاریخ اجتماعی نهادها هم می تواند برای پژوهشگران دستمایه پژوهشی خوبی باشد تا ساختار تولیت، وقف و نقش اقشار فعال در حرم از صفویه تا قاجار را واکاوی کنند.
علیجان سکندی بیان کرد: پژوهشها و کتابها در خصوص مقایسه نهاد زیارت در مذاهب مختلف و مطالعه آداب، نذورات و زندگی روزمره زوار هم تاکنون بسیار اندک بودهاند.
چهار محور اصلی را برای پر کردن این خلأها
این پژوهشگر، چهار محور اصلی را برای پر کردن این خلأها پیشنهاد کرد و گفت: تاریخ انتقادی ولایتعهدی با تکیه بر منابع عباسی یعنی طبری و مسعودی، تحول مناسک زیارت و بررسی گذار از «متن مأثور» به «عرف زیارتی»، شبکههای حدیثی و واکاوی نقش اصحاب و راویان در انتقال میراث در خراسان قرن سوم و هویت و جغرافیا به معنی پیوند تشیع رضوی با تحولات سیاسی- فرهنگی خراسان موضوعاتی هستند که برای پر شدن این خلأ پیشنهاد میشود.
وضعیت کتابهای مرتبط با سیره رضوی
سکندری با اشاره به وضعیت کتابهای سیره رضوی که تاکنون به چاپ رسیدهاند، گفت: آثار فعلی در دو گروه کاملاً مجزا قرار دارند که میان آنها فاصله علمی وجود دارد، برخی قطب روایی یا سنتی دارند و بر نقل داستانها و زیارتها استوارند که بسیار برای ارتباط عاطفی با مردم مفید بوده اما فاقد تحلیل تاریخی هستند. برخی دیگر از آثار چاپی، قطب کلامی یا دفاعی دارند که بر مسائل سیاسی و ولایتعهدی تمرکز کردهاند و دارای ارزش علمی هستند اما با رویکرد آموزشی و مدافعانه و کمتر انتقادی هستند.
وی افزود: در کتابهای چاپ شده، جای خالی سه مورد به شدت احساس میشود، اول فقدان نگاه انتقادی و عدم استفاده کافی از منابع غیرامامی (مانند منابع عباسی) برای رسیدن به یک تاریخنگاری علمی و خنثی.
سکندری، کمبود مطالعات میانرشتهای را از دیگر خلأها در حوزه کتابهای امام رضایی دانست و تاکید کرد: در آثار فعلی از تحلیلهای جامعهشناختی، مناسک زیارت و جغرافیای سیاسی و نقش خراسان غفلت شده است و تمرکز به جای ساختار، بر رویداد است یعنی اکثر کتابها میگویند «چه شد»، اما تحلیل نمیکنند که «ساختارها چگونه تغییر کردند».
ضرورت حرکت از «روایتگری ساده» به سمت «تحلیل علمی و ساختاری»
این نویسنده و پژوهشگر ادامه داد: کتابهای موجود، «بستر عاطفی» را ساختهاند، اما در ایجاد «دانشگاهیت و تحلیل ساختاری» ناتوان هستند. مسیر آینده باید حرکت از «روایتگری ساده» به سمت «تحلیل علمی و ساختاری» باشد.
ما منابع بسیار غنی بسیاری در این خصوص داریم و اتفاقا در این حوزه حمایتهای نهادی هم وجود دارد، همچنین اینکه این موضوعات جذابیت موضوعی و پتانسیل بالایی برای جذب مخاطب از توده تا نخبگان دارند.
کرامات رضوی بیشترین موضوعی است که در کتابهای کنونی به آن پرداخته شده است
محمد باغستانی، نویسنده و پژوهشگر نیز در گفتگو با خبرنگار ایبنا، گفت: در میان آثار مرتبط با امام رضا (ع) بیشترین موضوعی که به آن پرداخته شده موضوع فضیلتها، مناقب و کرامات رضوی است که همیشه مورد توجه بوده است، قصه مردمی که شفا گرفتهاند یا مورد لطف امام مهربانیها واقع شدهاند.
وی افزود: در حوزه وقایع زندگی حضرت، مهاجرت و ولیعهدی ایشان نیز مسئله عدم پذیرش پیشنهادِ خلافت بارها دستمایه آثار نویسندگان بوده است اما هنوز کمتر تحلیل روشنی از این ماجرا شده، هم در حوزه رمان و هم کتابهای علمی، تحقیقی و پژوهشی و همین موضوع خلأ بزرگی در میان آثار امام رضایی است و موضوعی هم نیست که به سرعت بتوان به آن پرداخت چراکه نیاز به پژوهش دارد.
استادیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی بیان کرد: نتیجه مسئله این است که ما در خراسانِ قبل از آمدنِ امام رضا(ع) باقی ماندهایم چراکه اتفاقات این دوسال روشن نیست.
باغستانی ابراز کرد: مسئله غربت امام رضا (ع) همیشه ما را رنج میدهد، اما اینکه ایشان در بینِ دوستانشان همچنان غریب هستند هیچوقت ما را آزار نداده چراکه ما اهمیت این مکتب را به طور کامل درک نکردهایم.
این نویسنده گفت: امروزه به حرم که میرویم سخنرانیهای بیشماری میشنویم اما امام رضا (ع) تنها به کراماتشان ختم نمیشوند، بلکه سیره رضوی یک دستورالعمل کامل برای زندگی است که هیچگاه در این سخنرانیها به این دستورالعملها پرداخته نمیشود.
شهری که امامرضا(ع) در آن دفن است باید با دیگر شهرها فرق کند
وی با اشاره به مشهدالرضا(ع) گفت: شهری که امامرضا(ع) در آن دفن است باید با دیگر شهرها فرق کند، باید سیاست در این شهر به این سمت برود که آموزههای رضوی اساسِ کارها باشد، به عنوان مثال از امام مهربانیها شنیدهایم که در جایی گفتهاند «عرق کارگر تا خشک نشده اجرتش را بدهید» همین جمله میتواند در این شهر تحولِ تمدنی به وجود آورد. اما برعکس می بینیم در مشهد بسیاری از افراد، کارگرها، گروه ها، پیمانکاران و .. طلبکار هستند و بعضا هرگز به اجرتشان نمیرسند.
باید ادبیات مربوط به سیره رضوی تولید شود
محمد باغستانی بیان کرد: این جمله اگر باور مردم نشده یعنی هنوز ادبیات مربوط به این قصه تولید نشده، فیلم تئاتر، رمان و کتابهای مرتبط با این جمله ساخته نشده است. بنابراین این شهر، یک شهر پیشرفته بر اساس مکتب رضوی نیست و مسائلی در این شهر اتفاق می افتد که زیبنده این شهر هم نیستند.
این پژوهشگر و نویسنده اظهار کرد: ما هرساله در سالروز شهادت امام هشتم، ساعتها شاهد مراسم عزاداری و موکبها و ورود هیئات مذهبی هستیم، تمام اینها خوب است اما تمام این موکبها، نذریها و خدمات باید مقدمه آشنایی با مکتب رضوی باشند. ما سالانه شاهد حضور میلیونها زائر هستیم که به شوق زیارت امام رئوف به مشهد میآیند، اما تمام رویدادهایی که برای حضور این زائران در نظر گرفته میشود، تکراری است و سیره حضرت هنوز برای این خیل زائران ناشناخته است، هنوز کسی نمی داند امام رضا(ع) در تاریخ آینده ایران چه تاثیری گذاشتهاند.
وی افزود: در این ایام همه قصه شهادت ایشان را میگویند اما هیچکس در خصوص این موضوع نمیگوید که مامون میخواسته نهاد امامت را در نهاد خلافت ادغام کند، اما نتوانست و امام مامون را در زمین بازی خود کشاند، مامون دیده نمیتواند طرح خود را اجرا کند، لذا امام را دعوت کرد به مرو. مامون بدون اینکه خودش بداند دو تابلو درست میکند، یکی وضعیت زندگی خلیفه مسلمان که بسیار پر زرق و برق است و دیگری زندگی ولیعهد مسلمانان که بسیار ساده زیستانه است. خود این تابلو تاثیر بسیاری بر مردم میگذارد، یعنی امام با آمدنشان به اینجا یک تابلو مخالف زیست مامون را ایجاد کردند.
وی با ذکر مثالی گفت: روزی خبر آمد که مسلمانان به کابل رفتند و فتوحاتی داشتند، مامون خوشحال شد اما امام نه، مامون علت ناراحتی امام را پرسید، امام گفتند «در قیامت خدا از حاکم مسلمانان در خصوص عدالتش می پرسد اگر حاکم عادل باشد بعد دیگر تکالیفش مورد بررسی قرار میگیرد» و بعد امام به مردم فقیر در آن ایام اشاره کردند.
سیره رضوی باید توسط کتاب و فیلم گسترش یابد
محمد باغستانی اظهار کرد: مامون جلسات زیادی برای به چالش کشیدن امام برگزار کرد، اما نکات و موضوعات مهمی که در این جلسات توسط امام بیان شد، هنوز بین مردم گسترش پیدا نکرده است. این موضوعات باید به تمام کشور تسری پیدا کند. زائری که به حرم میآید باید تحول پیدا کند و شرایطی را در مشهد ببیند که این شهر برایش تبدیل به الگو شود و این مهم با استفاده از ظرفیت کتاب و فیلم امکان پذیر است.
وی افزود: کی باید سیره زندگی امام رضا(ع) و اهل بیت در زندگی ما جاری شود؟ ائمه راه حلهای زیادی را در مکتب شان به ما نشان داده اند، کی باید به آنها عمل کنیم؟
محمد باغستانی اظهار کرد: در کتاب «عیون اخبار الرضا(ع)» آمده که مامون قصد خاصی از مهاجرت امام داشته، اما آیا امام برای مهاجرت قصد خاصی نداشتهاند؟ ایشان، خودشان نماز خوانند و گفتند با دو هدف به خراسان میروم اول آنکه دین خدا را اقامه کنم و دوم آنکه سنت پیغمبر(ص) را اجرا کنم. مردم خراسان در آن زمان مسلمان بودند، اما در خراسان علم و عدالت نبود، حضرت به خراسان آمدند تا به مردم بگویند عدالت چقدر میتواند در زندگی تاثیرگذار باشد. کاش در ادبیات و کتابهای مرتبط با امام رضا(ع)، به این مسائل بپردازیم.
نظر شما