به گزارش خبرنگار خبرگزار ی کتاب ایران (ایبنا) در این آیین که شامگاه هشتم مهر به میزبانی خانه هنر نیماژ و همرمان با روز جهانی ترجمه به مناسبت رونمایی از کتاب‌های «دوراهی جوجه‌تیغی» اثر هاکان آکدوغان، ترجمه فرهاد سخا، «یادداشت‌های سوزان» نوشته آیفر تونچ با ترجمه فرهاد سخا، «ماهی‌هایی که نمی‌میرند» از مقدر گمیجی، «پرنده تکبال» از یاشار کمال ترجمه فرهاد سخا، «قلم‌ها»ی یاشار کمال با ترجمه مژگان دولت‌آبادی و «افسانه‌های کوه آرارات» ترجمه یاسمن پوری و دو کتاب دیگر از یاشار کمال و با ترجمه سولماز حسن‌زاده به نام‌های «نگاه کن فرات پر از خون است» و «آب نوشیدن مورچه» برگزار شد.
گوکهان چتین‌کایا مترجم ادبی و کاردار فرهنگی ترکیه در ایران با تأکید بر پیشینه‌ی تاریخی و فرهنگی روابط ادبی ایران و ترکیه گفت ترجمه‌ی ادبی، فراتر از انتقال کلمات میان دو زبان، راهی برای انتقال احساسات، خاطرات، تصاویر و شیوه‌ی درک جوامع از جهان است.
گوکهان چتین‌کایا، کاردار فرهنگی ترکیه در ایران، در سخنرانی خود در مراسم معرفی ترجمه‌ی فارسی چهار اثر از یاشار کمال، نویسنده‌ی ترک، با اشاره به پیوند دیرپای ادبیات فارسی و ترکی گفت: «ترجمه، در ساده‌ترین تعریف خود، انتقال آنچه در یک زبان گفته شده به زبانی دیگر است. اما همه‌ی ما می‌دانیم که وقتی پای ادبیات به میان می‌آید، این تعریف کافی نیست؛ زیرا آنچه در یک متن ادبی ترجمه می‌شود، کلمات نیستند. همراه با کلمات، احساسات، خاطرات، تصاویر، اصطلاحات، باورها و شیوه‌ی درک یک جامعه از جهان نیز به زبانی دیگر منتقل می‌شود.»
او با اشاره به دیدگاه جمیل مریچ درباره‌ی ترجمه ادامه داد: «به تعبیر بسیار زیبای جمیل مریچ، ترجمه یک فتح و پیروزی است؛ فتحی که دنیای پیچیده‌ی اندیشه و ظرافت را نیز غنی می‌سازد.»
چتین‌کایا تأکید کرد که موضوع ترجمه، برتری یک زبان بر زبان دیگر نیست و توضیح داد: «به برکت ترجمه، دنیای اندیشه و احساس ما با امکانات فرهنگی دیگری گسترش می‌یابد. مریچ این را نیز چنین بیان می‌کند: ترجمه قوی‌ترین هنر است؛ زنده‌شدن اندیشه‌ای که در اقلیمی دیگر و در عصری دیگر زاده شده، در خاک خودمان. از این جهت، هر ترجمه در عین حال یک رویارویی تازه نیز هست.»
حافظه‌ی ادبی مشترک ایران و ترکیه
کاردار فرهنگی ترکیه در ایران با اشاره به پیشینه‌ی روابط فرهنگی دو کشور گفت: «وقتی صحبت از ترکیه و ایران به میان می‌آید، آشکار است که این مواجهه پیشینه‌ای بسیار کهن دارد. به همین دلیل، نگریستن به فعالیت‌های ترجمه میان ترکی و فارسی از دریچه‌ی امروز، کاستی بزرگی به همراه خواهد داشت؛ زیرا گذشته‌ی این رابطه بسیار عمیق‌تر است.»
او افزود: «ترکان و ایرانیان قرن‌ها در یک جغرافیای فرهنگی و تمدنی گسترده و مشترک زیسته‌اند و زبان و ادبیات آنها همواره در تعامل با یکدیگر بوده است. فارسی که در طول تاریخ در جغرافیایی مشترک با ترکی در تأثیر و تأثر متقابل بوده، در فرهنگ و ادبیات ما جایگاهی مهم دارد.»
به گفته‌ی چتین‌کایا، هم‌جواری جغرافیایی به‌تنهایی نمی‌تواند گستردگی پیوندهای زبان فارسی و ترکی را توضیح دهد. او در این‌باره گفت: «آموزش عربی و فارسی به‌عنوان زبان دوم در مدرسه‌ها و اینکه شاعران و ادیبان این سرزمین آثار بسیاری را به هر دو زبان ترکی و فارسی در موضوعات گوناگون نگاشته‌اند، از دیگر دلایل مهم درآمیختگی این دو زبان با یکدیگر است.»
او با اشاره به جایگاه ادبیات فارسی در آناتولی اظهار کرد: «در آناتولی، جایی که مولانا بخش مهمی از آثار خود را به فارسی نگاشت، نام‌های بزرگی چون فردوسی، سعدی، حافظ، عطار و جامی خوانده و شرح شده‌اند و ادبیات ما را عمیقاً تحت تأثیر قرار داده‌اند. بسیاری از شاعران و ادیبان ترک، حتی پادشاهان، آثاری به فارسی نگاشته‌اند.»
چتین‌کایا سپس به نمونه‌هایی از حضور واژه‌های فارسی در زبان ترکی و واژه‌های ترکی در زبان فارسی اشاره کرد و گفت: «این رابطه تنها به شاعران و آثار بزرگ محدود نمی‌ماند. تماس طولانی میان این دو زبان تا دل زندگی روزمره نیز راه یافته است. امروزه واژه‌هایی چون دوست، دشمن، بهار، پنجره، چاره، جان، جهان، رنگ و بازار در ترکی، و واژه‌هایی چون اوجاق، قاشق، اوتاق، ییلاق و قشلاق در فارسی، ردپاهای زنده‌ی همین پیوند تاریخی‌اند.»
او ادامه داد: «اما این تعامل متقابل به کلمات محدود نمی‌شود. گاهی می‌بینیم که یک اصطلاح در دو زبان بر پایه‌ی همان استعاره ساخته شده است. «gözden düşmek» در ترکی و «از چشم افتادن» در فارسی یکی از نمونه‌های زیبای همین موضوع است. در هر دو زبان، از رهگذر «چشم» و «افتادن»، از دست‌دادن ارزش یا آبروی شخص بیان می‌شود.»
به گفته‌ی او، شباهت‌های ادبی و زبانی ایران و ترکیه در سنت‌های روایت نیز دیده می‌شود: «گاهی این شباهت پا را فراتر می‌گذارد و به‌صورت یک سنت روایی در برابر ما ظاهر می‌شود. همه‌ی ما از کودکی آن جمله‌ای را می‌شناسیم که در ترکی درِ قصه‌ها را می‌گشاید: «Bir varmış, bir yokmuş». درِ قصه‌های فارسی نیز با این عبارت آغاز می‌شود: «یکی بود، یکی نبود.»»
چتین‌کایا این شباهت را نشانه‌ای از نزدیکی سنت‌های داستان‌گویی دو کشور دانست و گفت: «دو زبان متفاوت، اما هنگام ورود به دنیای قصه، تقریباً از یک در وارد می‌شوند. این مثال اهمیت دارد؛ زیرا در اینجا از یک کلمه‌ی مشترک سخن نمی‌گوییم، از یک شیوه‌ی روایت، یک سنت داستان‌گویی و یک شیوه‌ی ساختن جهان سخن می‌گوییم.»
او با گذر به ادبیات کلاسیک افزود: «از اینجا که به ادبیات کلاسیک می‌رسیم، بار دیگر با اشتراکی مشابه روبه‌رو می‌شویم: گل و بلبل، شمع و پروانه، عاشق و معشوق، باغ و بستان، فرهاد و شیرین، لیلی و مجنون. این‌ها بخش‌هایی از یک واژگان ادبی مشترک‌اند که برای خواننده‌ی ادبیات کلاسیک فارسی و ترک هر دو آشناست.»
او برای توضیح معنای این تصاویر در ادبیات کلاسیک گفت: «گل تنها یک گل نیست؛ می‌تواند نماد معشوق و زیبایی باشد. بلبل تنها یک پرنده نیست؛ عاشقی است که در برابر گل ناله سر می‌دهد. پروانه از موجودی که گرد شمع می‌چرخد فراتر می‌رود و به نماد عاشقی بدل می‌شود که خود را در راه عشق نابود می‌کند.»
کاردار فرهنگی ترکیه در ایران با تأکید بر ضرورت نگاه دوسویه به تاریخ ادبیات دو کشور اظهار کرد: «از این رو، رابطه‌ی میان دو ادبیات را نباید تنها به‌صورت رابطه‌ای یک‌طرفه، یعنی «تأثیر ادبیات فارسی بر ادبیات ترک»، در نظر گرفت. این دو ادبیات که قرن‌ها در یک جغرافیا رشد کرده‌اند، از یکدیگر تأثیر پذیرفته‌اند، از یکدیگر کلمات، قالب‌ها، تصاویر و امکانات بیانی گرفته‌اند و یکدیگر را تغذیه کرده‌اند. به همین دلیل می‌توان از یک حافظه‌ی ادبی مشترک میان ادبیات ترک و ایران سخن گفت.»
تفاوت به‌اندازه‌ی شباهت اهمیت دارد
چتین‌کایا در ادامه‌ی سخنانش، به تفاوت‌های دو ادبیات نیز پرداخت و گفت: «داشتن یک جهان تاریخی و فرهنگی مشترک، به این معنا نیست که دو ادبیات عین یکدیگرند. زیبایی ترجمه‌ی ادبی تا حدی درست همین‌جا آشکار می‌شود. ترجمه هم شباهت‌های ما را نشان می‌دهد و هم تفاوت‌هایمان را.»
او با اشاره به دشواری‌های ترجمه‌ی متون ادبی توضیح داد: «گاهی در متنی که از فارسی به ترکی یا از ترکی به فارسی ترجمه شده، با عبارتی به‌طرز شگفت‌انگیزی آشنا روبه‌رو می‌شویم. اما همین نزدیکی گاه می‌تواند فریبنده نیز باشد. عباراتی که در ظاهر عین یکدیگرند، ممکن است در طول زمان معناهای متفاوتی یافته باشند.»
به گفته‌ی او، در چنین شرایطی نقش مترجم اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند: «مترجم تنها کسی نیست که دو زبان را می‌داند؛ باید فرهنگ، تاریخ و حافظه‌ی ادبیِ پشتِ این دو زبان را نیز بشناسد. زیرا فرهنگ لغت می‌تواند معادل کلمه را بدهد، اما همیشه نمی‌تواند تمام بار معنایی کلمه را در یک متن ادبی منتقل کند.»
چتین‌کایا برای روشن‌کردن این موضوع، به رمان «افسانه‌ی کوه آغری» نوشته‌ی یاشار کمال اشاره کرد و گفت: «برای مثال، یافتن معادل فارسی کلمه‌ی «dağ» کار ساده‌ای است: کوه. اما وقتی پای «افسانه‌ی کوه آغری» اثر یاشار کمال به میان می‌آید، کلمه‌ی «کوه» به‌تنهایی مسئله‌ی ترجمه نیست. باید هیبت آن کوه، افسانه‌ای که پیرامونش شکل گرفته، عشق، ترس و پیوندی را که مردم با آن جغرافیا برقرار کرده‌اند نیز به زبانی دیگر منتقل کرد.»
او در جمع‌بندی این بخش گفت: «شاید جوهر ترجمه‌ی ادبی درست همین‌جا نهفته باشد: فرهنگ لغت معادل کلمه را می‌دهد؛ اما مترجم به‌دنبال معادلی برای جهانی است که آن کلمه با خود حمل می‌کند.»
ترجمه؛ راهی برای شناخت جامعه‌ی معاصر
کاردار فرهنگی ترکیه در ایران با اشاره به تحولات ادبی دو کشور در دوران مدرن اظهار کرد: «با آغاز نوگرایی، شکل رابطه‌ی میان ادبیات ترک و ایران نیز دگرگون شد. در کنار جهان ادبی مشترک دوره‌ی کلاسیک، رمان، داستان کوتاه و شعر نو پدید آمد و بدین‌سان یکی از راه‌های تازه‌ی شناخت یکدیگر، ترجمه‌ی ادبی مستقیم شد.»
او ادامه داد: «این‌بار از طریق ترجمه، میراث ادبی مشترک گذشته و انسان و جامعه‌ی معاصر یکدیگر را نیز شناختیم. خواننده‌ای در ترکیه وقتی صادق هدایت، فروغ فرخزاد یا سهراب سپهری را به ترکی می‌خواند، ایران را از دریچه‌ای دیگر می‌بیند. به همین ترتیب، خواننده‌ای ایرانی نیز وقتی رمانی ترک را به فارسی می‌خواند، می‌تواند به محله‌ای در استانبول، روستایی در آناتولی، دشتی در چوکوروا یا شهرکی در اژه قدم بگذارد.»
چتین‌کایا برای توضیح ظرفیت ادبیات ترکی در معرفی جغرافیا و تاریخ این کشور به خوانندگان ایرانی، به سه اثر اشاره کرد و گفت: «برای نمونه، خواننده‌ای ایرانی هنگام خواندن «اطلس قاره‌های مه‌آلود» اثر احسان اکتای آنار، با استانبولی دیگر روبه‌رو می‌شود که در آن خیال و واقعیت در هم تنیده‌اند؛ در کتاب «آرامش» اثر احمد حمدی تانپینار به گشت‌زنی نوستالژیک در استانبول می‌رود؛ و در «خاطره‌ی استانبول» اثر احمد اُمیت، در میان لایه‌های تاریخ شهر، استانبولی کاملاً متفاوت کشف می‌کند.»
او با تأکید بر ظرفیت شناختی ادبیات گفت: «ادبیات در اینجا آشنایی‌ای به ما می‌بخشد که به‌سختی می‌توان آن را با ابزارهای دیگر به دست آورد. زیرا یک رمان یا شعر، چگونگی زیستن یک جامعه را بیان می‌کند و از آنچه دوست می‌دارد، از آنچه می‌ترسد، از آنچه در حسرتش هست و از اینکه گذشته‌اش را چگونه به یاد می‌آورد نیز سخن می‌گوید.»
سرگذشت ادبیات ترکی در ایران
چتین‌کایا یکی از ابعاد مهم پیوند ادبی دو کشور را سرگذشت ادبیات ترکی در ایران دانست و گفت: «ترجمه‌ی ادبیات مدرن ترکی به فارسی، به‌ویژه در قرن بیستم، شتابی چشمگیر یافت. نویسندگان و شاعرانی چون عزیز نسین، ناظم حکمت و یاشار کمال از همان دوره‌های نخست با خوانندگان ایرانی آشنا شدند؛ در سال‌های بعد نیز آثار شمار زیادی از نویسندگان نسل‌های گوناگون ادبیات ترکی به فارسی برگردانده شد.»
او با اشاره به وضعیت امروز ترجمه‌ی ادبیات ترکی در ایران افزود: «امروز در کتاب‌فروشی‌های ایران می‌توان آثار نویسندگانی را یافت که به دوره‌ها و رویکردهای ادبی متفاوتی تعلق دارند.»
به گفته‌ی کاردار فرهنگی ترکیه در ایران، تحقق این روند به همکاری عوامل مختلفی وابسته است: «در تحقق این امر، افزون بر نویسندگان ما، بازیگران مهم دیگری نیز نقش دارند: مترجمان و ناشران. برای آنکه اثری در کشوری دیگر زندگی تازه‌ای آغاز کند، به ناشری نیاز است که آن را برگزیند، به مترجمی که آن را به زبانی دیگر منتقل کند و به خواننده‌ای که آن را در جهان فرهنگی خود پذیرا شود. از این رو، ترجمه را شاید بتوان یکی از مهم‌ترین حامل‌های پیوند میان دو ادبیات دانست.»
یاشار کمال؛ حلقه‌ای تازه در پیوند ادبی ایران و ترکیه
چتین‌کایا در بخش دیگری از سخنانش، به مراسم معرفی چهار اثر یاشار کمال اشاره کرد و گفت: «حضور امشب ما در اینجا نیز نمونه‌ی زیبایی از ادامه‌ی این سفر طولانی ادبی در روزگار ماست. امشب شاهد آن هستیم که آثار یاشار کمال، یعنی «افسانه‌ی کوه آغری»، «قلم‌ها»، «پرنده‌ای تکبال» و «حکایت یک جزیره»، با ترجمه‌ی فارسی دوباره با خوانندگان ایرانی دیدار می‌کنند.»
او درباره‌ی نقش ترجمه در بازآفرینی جهان داستانی این نویسنده افزود: «به مدد این آثار، جهان یک نویسنده‌ی ترک در زبانی دیگر از نو ساخته می‌شود. جغرافیا، مردم، افسانه‌ها، کوچ‌ها، خاطرات و حکایت‌های آناتولی در زبان فارسی به خوانندگان تازه‌ای می‌رسد.»
کاردار فرهنگی ترکیه در ایران با اشاره به اهمیت این رویداد در چارچوب روابط تاریخی دو ادبیات اظهار کرد: «با این حال، به گمان من نباید این رویداد را صرفاً معرفی یاشار کمال یا ادبیات ترکی دانست. این یکی از حلقه‌های امروزین یک دادوستد ادبی است که سده‌هاست ادامه دارد.»
او در توضیح تداوم این ارتباط گفت: «روزگاری آثار حافظ، سعدی و عطار در آناتولی خوانندگان تازه‌ای یافتند. امروز نیز آثار ادبیات ترکی در تهران، شیراز و اصفهان به فارسی خوانده می‌شود. زبان‌ها دگرگون می‌شوند، آثار دگرگون می‌شوند، خوانندگان دگرگون می‌شوند؛ اما پلی که ادبیات میان انسان‌ها و جامعه‌ها می‌سازد همچنان زنده است.»
همدلی؛ فراتر از همزبانی
چتین‌کایا در پایان سخنانش، با اشاره به ارزش شناخت متقابل از طریق ادبیات گفت: «میهمانان گرامی، شاید ارزشمندترین امکانی که ادبیات در اختیار ما می‌گذارد، این است که یکدیگر را از خلال حکایت‌های یکدیگر بشناسیم، بی‌آن‌که شناخت ما به روایت دیگران محدود بماند.»
او برای توضیح این دیدگاه، به سخنان مولانا و یونس امره اشاره کرد و گفت: «می‌خواهم این آشنایی را با سخنان یونس امره و مولانا مثال بزنم.»
چتین‌کایا سپس ابیات مولانا از مثنوی را به فارسی خواند:
«ای بسا هندو و تُرک همزبان
ای بسا دو تُرک چون بیگانگان
پس زبان محرمی خود دیگر است،
همدلی از همزبانی بهترست»
او در ادامه، ترجمه‌ی ترکی این ابیات را نیز بیان کرد:
«Nice Hintli ile Türk vardır ki aynı dili konuşur;
nice iki Türk vardır ki birbirine yabancıdır.
Gönüldaşlık, aynı dili konuşmaktan daha değerlidir;
gönül ehlinin dili ise bambaşka bir dildir.»
چتین‌کایا سپس به سخن یونس امره اشاره کرد و ابیات او را به زبان ترکی خواند:
«Gelin tanış olalım
İşi kolay kılalım
Sevelim sevilelim
Dünya kimseye kalmaz»
او با اشاره به کنار هم قرار گرفتن این دو سخن از دو سنت ادبی متفاوت گفت: «این دو سخن، یکی به فارسی و دیگری به ترکی، وقتی پس از سده‌ها در کنار هم قرار می‌گیرند، گویی یکدیگر را کامل می‌کنند.»
کاردار فرهنگی ترکیه در ایران در توضیح معنای این ابیات افزود: «مولانا به ما یادآوری می‌کند که همزبانی همیشه به معنای همدلی و تفاهم نیست. یونس امره نیز راه گذر از فاصله‌ی میان انسان‌ها را در «آشنا شدن» (تانیش اولماق) می‌یابد.»
چتین‌کایا در پایان ابراز امیدواری کرد که ارتباط ادبی ایران و ترکیه در سال‌های آینده نیز ادامه یابد و گفت: «آرزو می‌کنم این سفر ادبی دیرپا میان ترکی و فارسی، با نویسندگان تازه، آثار تازه و ترجمه‌های شایسته ادامه یابد. امیدوارم آثاری که امروز معرفی می‌کنیم نیز حلقه‌ای تازه به این سفر بیفزایند.»
او در پایان سخنانش از دست‌اندرکاران این رویداد قدردانی کرد و گفت: «از مترجمان ارجمندی که این آثار را به فارسی درآورده‌اند، از ناشران و از همه‌ی کسانی که در برگزاری این دیدار ادبی سهمی داشته‌اند سپاسگزارم و با احترام به همه‌ی شما درود می‌فرستم.»
در ادامه، موسی رحیمی، نویسنده و سیاستمدار به بیان توضیحاتی در باب ادبیات ترکیه از حیث واژه و بازتاب هویت در ادبیات این کشور پرداخت و با بیان اینکه ادبیات تلاشی انسانی برای فهم خود و شناخت گذشته‌مان است، عنوان کرد: هر اثر ادبی راوی روزگار خود و حافظه جمعی است و می‌توان این پرسش را مطرح کرد که یک جامعه چگونه گذشته خود را به یاد می‌آورد و نقش ادبیات در این میان چیست. گاه یک اثر ادبی حافظه چند ملت را حفظ می‌کند و زبان تنها وسیله ارتباط نیست آرشیو حافظه است. ادبیات ترکیه بارها با این پرسش بنیادذین روبه‌کو شده که ما که هستیم و از کجا آمده‌ایم و پاسخ این پرسش مستقیم یا غیر مستقیم در ادبیات جاری است. تماس عثمانیان با جهان غرب ادبیات را وارد عرصه اندیشیدن به انسان و جامعه کرد و مفاهیم خرد، جامعه،هویت و تجدد مورد توجه فقرار گرفت. در دوران جمهوری ادبیات محور گفت‌وگو شد به مثابه آنچه تنها نقل داستان نمی‌کند و هویت می‌سازد. انسان امروز معناباخته است و به قول هایدگر شاید با ادبیات بتوانیم به هویت خود دست یابیم.
وی در ادامه به ارائه مثال‌هایی از نمود هویت در ادبیات ترکیه از جمله در آثار اورهان پاموک پرداخت که در آثارش استانبول تنها یک مکان جغرافیایی نیست و بخشی از هویت و معنای انسانی است. حافظه یک ملت تنها در آرشیو تاریخ نیست و در زبان و ادبیات جاری است.
همچنین در این مراسم پخش از پخش کیلیپی درباره زندگی و آثار یاشار کمال و نیز پیام‌هایی به زبان ترکی از نویسندگان ترکیه، سولماز حسن‌زاده، از مترجمان ادبیات ترکیه نشر نیماژ در سخنانی به معرفی ترجمه خود از کتاب رمان چهارگانه یاشارکمال پرداخت و علیرضا اسدی،مدیر انتشارات نیماژ نیز با اشاره به برنامه‌ریزی این دفتر نشر برای توسعه فعالیت خود در ترجمه ادبیات ترکیه گفت: این فضا تاکنون مغفول مانده بود و جای کار دارد.
وی با اشاره به چالش عدم رعایت کپی رایت در ایران اظهار امیدواری کرد که با برطرف شدن مشکلات موجود شاهد گسترش فعالیت در ترجمه آثار ادبی دو کشور باشیم.
نظر شما