سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)- خدیجه سلمانی سولا: مطالعه تاریخ اردبیل نشان میدهد، در زیر پوستههای عمیق این شهر عرفاناندود، ادبیات نهفته است، از دیرباز اینجا دیار شعر و طریقت بوده و روایتها به صورت شفاهی قرنها در قالب بایاتی، قصه، مرثیهسرایی و روایتهای محلی، داستانپردازی به زبان شعر و موسیقی توسط آشیقها نقل شده است.
جغرافیا و رخدادهای گوناگون تاریخی، نهال نثرنویسی را در اردبیل کاشته است؛ اما داستاننویسی به شکل رسمی در این استان به دلیل گرایشهای سنتی و مذهبی و مسائل سیاسی در روزگار گذشته نامعلوم است و نیز سبب شده نوشتههای نویسندگان بدون انتشار در برگههای کاهی در خانه نویسنده یا نزد دوستان و آشنایان او محصور بماند.
اگرچه پیشینه این شهر در چاپ اثری که عنوان کتاب داستان و رمان بگیرد، چندان چشمگیر نیست؛ ولی داستانهای پر قدرتی به زبان محلی نوشته شده که کمتر کسی نام نویسنده و عنوان اثر را میداند.
«الف نورانلی» اولین داستاننویس اردبیلی
یکی از این نویسندهها احمد صادقی اشرافی معروف به «الف نورانلی» است. به عقیده فعالان ادبیات استان اردبیل، این فرد اولین داستاننویس معاصر اردبیلی در سطح استان است. او سال ۱۳۱۳ در اردبیل متولد شد و سال ۱۳۶۳ دار فانی را وداع گفت. این نویسنده زمانی در جمع ادبا شناخته شد که تشکیل انجمن نویسندگان آذری مقیم تهران را در سومین روز درگذشت «بولود قاراچلو» ملقب به «سهند» برعهده گرفت.
زندهیاد فرهاد ابراهیمی از شعرای شناخته شده اردبیلی در مقدمه نخستین کتاب الف نورانلی در اینباره گفته است: پیش از انقلاب اسلامی با حضور محمدعلی فرزانه، غلامحسین ساعدی، گنجعلی صباحی، رضا براهنی، فرهاد ابراهیمی، عزیز محسنی، محمود دستپیش و علینقی کاتبی، نخستین جلسات ادبی شعر و داستان ما آذریها در محل کار نورانلی یعنی شرکت تجاریاش در قالب انجمن نویسندگان تشکیل شد. ما، احمد صادقی اشرافی را «فرمان» صدا میزدیم و نوشتههایمان را برای هم خوانده و نقد میکردیم.
مدتی بعد در خیابان دمشق، بین خیابانهای فلسطین و ولیعصر، دفتری در اختیار اعضای شعرا و نویسندگان آذربایجانی مقیم تهران قرار گرفت. این محفل ادبی به مدت سه سال دوام یافت و با چاپ فصلنامه ادبی «گونش»که در این مدت منتشر میشد، یکی از مهمترین رویدادهای ادبی در کشور رقم خورد.
یکی از نویسندگان اردبیلی در گفتوگو با خبرنگار ایبنا درباره این نویسنده گفت: از بین نویسندگان، نورانلی به زبان مادری خود یعنی ترکی مینوشت و به دلیل فضای تاریک حکومت پهلوی در دهه ۴۰، این نویسنده نتوانست اثری از خود چاپ کند. طوری که تمامی نوشتههایش در این مدت تا زمان پیروزی انقلاب اسلامی به صورت پراکنده در محافل ادبی دوستانه خوانده شده و محصور ماند.
رضا کاظمی اضافه کرد: تنها تعدادی از آثار او توسط رفیق دیرینه او یعنی فرهاد ابراهیمی حفظ شده بود که بعد از نیم قرن با تلاش صالح عطایی و اینجانب در سال ۱۳۹۲، مجموعه داستانهای وی در کتابی با عنوان « قیزیل آتیم و باشقا اؤیکولر» چاپ شد و در اختیار علاقهمندان ادبیات داستانی قرار گرفت.
وی در مورد کتاب نورانلی بیان کرد: داستانهای نورانلی در خطه استان اردبیل اتفاق میافتد و حکایت رازهای زندگی و گنجینه معنوی مردمی است. اصطلاحات و لغات اصیل و محلی بکار رفته در این مجموعه که امروزه در اذهان عمومی فراموش شده، این کتاب را از دیگر آثار داستانی متمایز کرده است. داستانهای این نویسنده با بهرهگیری از فولکلور و فرهنگ شفاهی خاص اردبیل با شخصیتپردازی قوی، لحن خاص و دیالوگهای صمیمی خلق شده که برای بسیاری از نویسندگان آموزنده است.
رئیس بنیاد ایرانشناسی اردبیل نیز در گفتوگو با خبرنگار ایبنا از نویسنده دیگری از خطه استان اردبیل نام میبرد که نامش جلوتر از همه میدرخشد. او « نادعلی همدانی» است.
اولین رمان یک اردبیلی در سال ۱۳۳۰چاپ شد
محمود محمد هدایتی اظهار کرد: رمان «ولگرد» نوشته نادعلی همدانی اولین رمان چاپی در سال ۱۳۳۰ است که اتفاقات این رمان در شهر اردبیل افتاده است. این کتاب نخستین اثر این نویسنده در سال ۱۳۳۰ توسط انتشارات علمی منتشر شد. در اصل این اثر آغاز فعالیت حرفهای همدانی در عرصه داستان و نمایشنامهنویسی است. مجموعه داستان «قصه زادگاهم» و رمان «فرشته ساوالان» دیگر آثار این نویسنده است که با شیوه داستان اقلیمی نگاشته شده و رویدادهای داستانها در شهر اردبیل روی میدهد.
وی با بیان اینکه بیشتر داستاننویسان اردبیلی بعد از طی دورهای از زندگی خود به شهرهای بزرگ بویژه مرکز کشور مهاجرت کردند، بیان کرد: این مهاجرت بهویژه بعد از پیروزی انقلاب اسلامی سبب شده نویسندگان با کسب تجربه و آموزش و دسترسی به کتابهای مختلف داستانی به قدرت قلمشان افزوده شود و اکنون نویسندگان معروف در سطح کشور هستند.
رئیس بنیاد ایران شناسی اردبیل ادامه داد: مرحوم امیرحسین فردی، محمدرضا بایرامی، داود غفارزادگان از دیگر نویسندگان شناخته شده اردبیلی هستند که آثار متعددی از آنان چاپ و در اختیار علاقهمندان قرار گرفته است.
در این استان نمیتوان کسی را پیدا کرد که حرفه اصلیاش نویسندگی باشد، همه آنان در کنار دغدغههای زندگی و کاری خود به کار نوشتن روی آوردهاند و برای تربیت نسل جدید در عرصه ادبیات گام برداشتهاند.
روند داستان نویسی بعد از انقلاب در اردبیل
رضا کاظمی، نویسنده اردبیلی با اشاره به روند داستاننویسی خود و دیگر نویسندگان اردبیلی گفت: اوایل دهه هفتاد که نوشتن داستان را به صورت جدی آغاز کرده بودم به همراه دوستم وحید علیرضایی نوشتههای خود را به دست صالح عطایی در اردبیل و غفارزادگان در تهران برای نقد میرساندیم. آن دهه سوار اتوبوس میشدیم و میرفتیم تهران تا نوشتههایمان توسط نویسندگان معروف نقد شود. آن دهه نویسندگان دیگری چون مظاهر شهامت، حسن فیضی و محمود مهدوی نیز بودند که زیاد کتاب خوانده و داستان مینوشتند.
وی ادامه داد: برای اینکه همه نویسندگان اردبیل را گردهم آورده و از همدیگر یاد بگیریم، ابتدا در زیرزمین خانه علیرضایی جمع شدیم بعد به پیشنهاد یکی از دوستان، کارگاه داستاننویسی اردبیل را به شکل رسمی در «سینما سبز» راه راه انداختیم. از آن کارگاه نویسندگان خوبی در شهر حتی از بانوان تربیت شدند که برخی کتاب داستان و رمان خوبی به بازار عرضه کردند.
کاظمی بیان کرد: سال ۷۹ تصمیم گرفتیم کارگاه داستاننویسی در اردبیل از شکل خصوصی به عمومی گسترش یابد. محمود مهدوی از نویسندگان پرکار آن دهه مسئولیت کارگاه را در حوزه هنری اردبیل برعهده گرفت. هر چند آن دهه یک دوره داستاننویسی کوتاهمدت در فرهنگسرای سوم خرداد با مدیریت «توران قربانی صادق» برگزار میشد، ولی این کارگاه در ساعت معین و روزهای دوشنبه بدون وقفه و تعطیلی در حوزه هنری دایر شد. ساسان ناطق و بنده نیز مدتی این کارگاه را اداره کردیم. اکنون این کارگاه با عنوان باشگاه داستاننویسی اردبیل با مدیریت مهدوی و خانم خانی در محل حوزه هنری برگزار میشود.
آینده خوبی در انتظار داستان نویسی اردبیل است
به گفته این نویسنده، اردبیل در حوزه داستاننویسی نوپاست هر چند نویسندگان معروف و موفقی در کشور دارد، ولی در این شهر امکانات آموزشی در رشته داستاننویسی خیلی دیر شکل گرفت، بیشتر نویسندگان از روی مطالعاتی که داشتند، داستان خلق میکردند و جایی برای نقد و ارزیابی آثارشان وجود نداشت؛ اما به همت حوزه هنری به تعداد نویسندگان اردبیلی بویژه بانوان اضافه شده و آثاری که خلق کردند، نشان میدهد آینده خوبی در انتظار بخش داستان در این خطه است.
به عقیده وی، داستان بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در این شهر زاده شد و دلیل آن هم به زبان برمی گردد، قبل از انقلاب در خطه آذربایجان راههای نرفته را افرادی چون غلامحسین ساعدی، رضا براهنی و الف نورانلی طی کردند؛ ولی اگر به نشر زبان مادریمان بها و اجازه داده میشد، بدون شک داستاننویسان بیشتری از این خطه بیرون میآمد.
کاظمی بیان کرد: امروز آثار مهم نویسندگان اردبیلی چون صالح عطایی، سعید فیوضات، محمود مهدوی، غفور امامی خیاوی، توران قربانی و پری آخته و حتی اینجانب به زبان ترکی خلق شدهاند و به زبان فارسی نیز آثار فاخری توسط نویسندگان فعالی چون؛ یعسوب محسنی، الهام سیدحسینی، حافظ خیاوی، ابراهیم دارابی، ابراهیم عادلنیا، یوسف یزدانی، ساسان ناطق، مرحوم لطفاله شیرینزبان، محمد سیمزاری، آذر بشیرزاده، فرانک انصاری و خیلیهای دیگر که نامشان در خاطرم نیست، نوشته شده است.
وی اضافه کرد: از آن گذشته داستان برای انسان مدرن است در جامعهای که سنت گرایی غالب است؛ باید به حدی از توسعه و مدرن بودن دست پیدا کرده باشد که بتوان در آن خطه از داستان حرف زد.
اردبیل شهر داستان و سوژه است
این نویسنده خواستار حمایت از نویسندگان اردبیلی شد و گفت: بافت و تاریخ این شهر پر از سوژه داستانی است و روح نوشتن در این شهر قدم میزند و نویسندگان جوان نیز با بهره گیری از این مزیت، روز به روز به تعداشان افزوده میشود؛ اما تنها چیزی که برای شکوفا شدن نیاز است، اهمیت دادن به قلم آنها و ایجاد کارگاههای متعدد نقد اثر است. چه اشکالی دارد که در یک شهر چندین انجمن و کارگاه نویسندگی دور از هر نوع اختلاف و حس رقابت دایر باشد.
نویسنده دیگری نیز در گفتوگو با ایبنا، آینده نویسندگی در این شهر را روشن ارزیابی کرد و گفت: اردبیل در هنر داستان نویسی نسبت به استانهای همجوار، موفق عمل کرده است و دلیل آن، داشتن نویسندگان معروفی چون؛ مرحوم امیرحسین فردی پدر ادبیات داستانی انقلاب، داوود غفارزادگان، محمدرضا بایرامی و نویسندگان دیگری است که موقعیت خود را مدیون قلم و تلاش خود بودهاند اما در این جغرافیا رشد کردهاند.
ساسان ناطق اضافه کرد: سطح قبولی داستانهای اردبیل بالاتر است و نتیجه آن را در جشنوارهها میتوان دید که نشان از مسیر درست و ساختار قدرتمند دارد. این بدان معنا نیست که هر چه به دست ما برسد، تأیید میکنیم بلکه به دنبال کیفیت هستیم. در کل، داستاننویسی در این استان رو به اوج است و از افول گریزان است و برای قدرتمندتر شدن آن، نیاز به آموزههای درست، استقرار و استمرار است.
نظر شما