به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در قم، در این آیین، از نخستین جلد مجموعۀ «مشاهیر کتاب» با عنوان «ابوالفضل عربزاده»، نوشته بنتالهدی موحدیمحب، نیز رونمایی شد. این مراسم با حضور جمعی از استادان، پژوهشگران، کتابداران، فهرستنگاران، مدیران کتابخانههای قم، اهالی کتاب و فرهنگ، خانواده استاد عربزاده و جمعی از دوستان و دوستداران او برگزار شد. محمدرضا سوقندی، مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان قم؛ محمد غفاری، مدیرکل کتابخانههای عمومی استان قم؛ حجتالاسلام نجف لکزایی، رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی؛ و حجتالاسلام مهدی مهریزی، رئیس کتابخانۀ تخصصی استان قم، حجت الاسلام هادی قبادی مدیر اسناد و کتابخانه ملّی استان از جمله حاضران این آیین بودند.
«مشاهیر کتاب»؛ روایت زندگی کتابندگان
مجموعۀ «مشاهیر کتاب» با هدف ثبت و روایت زندگی چهرههایی شکل گرفته است که بخش مهمی از عمر و فعالیت حرفهای خود را در خدمت کتاب و فرهنگ مکتوب گذراندهاند؛ از کتابداران و فهرستنگاران گرفته تا ناشران، کتابفروشان، چاپخانهداران، صحافان، مرمتگران، نسخهشناسان، کتابشناسان، ویراستاران و دیگر خادمان فرهنگ مکتوب.
در این مجموعه، این چهرهها «کتابندگان» نامیده میشوند؛ کسانی که کتاب برای آنان تنها موضوع مطالعه یا ابزار کار نیست، بلکه بخشی از هویت و شیوۀ زندگی آنان را تشکیل میدهد. انتخاب ابوالفضل عربزاده به عنوان نخستین چهرۀ این مجموعه نیز از همین منظر صورت گرفته است؛ شخصیتی که شصت سال از زندگی خود را در پیوند با کتابخانه، کتابداری، فهرستنگاری و خدمت به فرهنگ مکتوب گذرانده است.
از طلاسازی تا «کتابورزی»
اسماعیل راهنورد، دبیر مجمع کتابخانههای تخصصی استان قم (مکتا)، نخستین سخنران این آیین بود. او از تاد عربزاده به عنوان یکی از چهرههای شناختهشده و اثرگذار کتابداری در قم یاد کرد و به فعالیتهای او در کتابخانۀ آیتالله گلپایگانی و دارالتبلیغ اسلامی اشاره کرد.
راهنورد تأکید کرد: عربزاده صرفاً مدیر کتابخانه نبوده و در حوزههایی همچون فهرستنگاری نسخههای خطی و ایجاد و توسعۀ بخش صحافی و مرمت نیز شخصاً فعالیت داشته است.
در ادامه، مجید جلیسه، مدیر انتشارات وراقان و دبیر علمی مجموعۀ «مشاهیر کتاب»، با اشاره به جایگاه استاد عربزاده در تاریخ کتابداری قم، او را «از معماران کتابداری حوزوی در قم و ایران» دانست. او فعالیتهای عربزاده در سازماندهی کتابخانهها، توسعۀ خدمات کتابداری و توجه به آموزش کتابداری را بخشی از میراث حرفهای او توصیف کرد.
جلیسه همچنین درباره شکلگیری مجموعۀ «مشاهیر کتاب» توضیح داد و گفت: این مجموعه برای ثبت و روایت زندگی «کتابندگان» شکل گرفته است؛ افرادی که کتاب برای آنان نه صرفاً موضوع مطالعه یا ابزار کار، بلکه بخشی از هویت و شیوۀ زندگی است. او با قرائت مرامنامۀ مجموعۀ مشاهیر کتاب بیان داشت که: ما بر این باوریم که شناخت تاریخ کتاب، بدون شناخت کتابندگان آن، روایتی ناتمام خواهد بود. از همین رو، «مشاهیر کتاب» میکوشد حافظۀ انسانی فرهنگ مکتوب را پاس بدارد، تجربههای پیشگامان این عرصه را ثبت کند و میراث آنان را به نسلهای آینده بسپارد؛ زیرا کتابها ماندگار میشوند، چراکه کتابندگان، عمر خود را صرف ماندگاری آنها میکنند.
محمد اسفندیاری، پژوهشگر و کتابپژوه نیز در سخنان خود برای توصیف مسیر زندگی عربزاده از تعبیر «کتابورزی» بهره گرفت. او با اشاره به زندگی محمد بن زکریای رازی یادآور شد که رازی در آغاز به طلاسازی و زرگری اشتغال داشت، اما این حرفه را کنار گذاشت و به دانش و طب روی آورد؛ عربزاده نیز در ابتدای زندگی به طلاسازی مشغول بود و سپس این حرفه را رها کرد و مسیر زندگی خود را به سوی کتاب و کتابورزی تغییر داد.
اسفندیاری در ادامه، با اشاره به سنت دیرین معرفی و طبقهبندی گروههای مختلف اهل علم و فرهنگ در آثاری همچون «الفهرست» ابنندیم و آثار آقابزرگ تهرانی، از طیفهای گوناگون اصحاب کتاب و دانش سخن گفت. او یادآور شد که تاریخ فرهنگ اسلامی تنها به عالمان، نویسندگان و صاحبان آثار علمی محدود نمیشود، بلکه گروههایی چون ورّاقان، کتابشناسان، کتابداران و فهرستنگاران نیز در شکلگیری، تکثیر، حفظ، سازماندهی و انتقال میراث مکتوب نقشی اساسی داشتهاند.
از نگاه اسفندیاری، استاد عربزاده را نیز میتوان در شمار ورّاقان و خادمان کتاب قرار داد؛ کسانی که اگرچه الزاماً در جایگاه مؤلف و صاحب اثر قرار نمیگیرند، اما با کار خود امکان ماندگاری، دسترسی و انتقال دانش مکتوب را فراهم میکنند. این تلقی از جایگاه عربزاده، با مفهوم «کتابنده» در مجموعۀ «مشاهیر کتاب» نیز پیوندی مستقیم دارد.
وقتی دو حمال در بازار دربارۀ علم کلام بحث میکردند
اسفندیاری در بخش دیگری از سخنان خود به وضعیت کتاب و کتابخوانی در جامعه پرداخت و کاهش شمارگان کتاب و کمشدن استقبال از کتابخانهها و قرائتخانههای عمومی را مسئلهای فراتر از گرانی کتاب و مشکلات اقتصادی دانست. به گفتۀ او، باید در کنار شرایط معیشتی، سطح ارتباط عمومی جامعه با دانش و فرهنگ را نیز مورد توجه قرار داد.
او برای توضیح این موضوع به گزارشی از ابنحوقل، جغرافیدان بزرگ قرن چهارم هجری، از سفر او به خوزستان اشاره کرد. ابنحوقل در وصف مردم این منطقه، از رواج گفتوگوهای علمی و کلامی حتی در میان عامۀ مردم سخن میگوید و در نمونهای قابل توجه، از دو حمال یاد میکند که در حالی که بار بر دوش داشتند، در بازار با یکدیگر دربارۀ «تأویل و حقایق کلام» بحث میکردند.
اسفندیاری با نقل این روایت، بیان میکند که دشواریهای معیشتی مردم در ایران قرن چهارم مانع از آن نمیشد سطح دانش و فرهنگ عمومی آن جامعه افول پیدا کند؛ جامعهای که به تعبیر او در قرن چهارم، در اوج فرهنگ و تمدن اسلامی قرار داشت و گفتوگوی علمی در آن تنها به محافل عالمان و خواص محدود نمیشد، بلکه میتوانست در زندگی روزمرۀ مردم عادی نیز جریان داشته باشد.
او این تصویر را با وضعیت امروز مقایسه کرد و گفت مسئله کتاب و کتابخوانی را نمیتوان صرفاً با گرانی و مشکلات اقتصادی توضیح داد؛ کاهش پیوند عمومی جامعه با دانش، کتاب و فرهنگ نیز مسئلهای جدی است. اسفندیاری با اشاره به مفهوم «تعرّب بعد الهجره» در معنایی گسترده، هشدار داد که این تعبیر را میتوان درباره جامعهای نیز به کار برد که پس از دست یافتن به دانش و فرهنگ، به تدریج از آن فاصله میگیرد و آن را رها میکند.
اسفندیاری در ادامه، فضای مجازی را یکی از رقبای جدی کتاب دانست و با اشاره به ورود رسانههایی مانند دوربین عکاسی و تلویزیون، توضیح داد که رسانههای جدید لزوماً دشمن رسانههای پیشین نیستند، اما میتوانند در رقابت، جایگاه آنها را تضعیف کنند. او بر ضرورت شناخت این رقیب و تلاش بیشتر اهالی کتاب، مدیران کتابخانهها و فرهنگیان برای بازگرداندن کتاب به متن زندگی اجتماعی تأکید کرد.
کتابدار؛ راهنمای پژوهشگر در مسیر منابع
حجتالاسلام علیاکبر مهدیپور تبریزی، پژوهشگر مهدویت و از دوستان نزدیک و قدیمی استاد عربزاده، در ادامه با بیان خاطراتی از تجربههای خود در کتابخانههای ایران و خارج از کشور، بر اهمیت دسترسی پژوهشگران به منابع و نقش کتابداران در راهنمایی آنان تأکید کرد.
او با اشاره به تجربههای خود در کتابخانههای مکه، موزۀ بریتانیا و کتابخانه سلطنتی برلین، استاد عربزاده را کتابداری خوشبرخورد، خوشاخلاق و خوشفکر توصیف کرد که در کتابداری، کتابنویسی و تدوین کتاب نیز تجربه و توانایی قابل توجهی دارد.
حجتالاسلام صادق آزرم، مدیر کتابخانههای پژوهشگاه علوم اسلامی دفتر تبلیغات حوزۀ علمیه قم، نیز در سخنانی که به صورت مکتوب ارائه شد، جایگاه استاد عربزاده را از منظر خدمت به کتابخانه و فرهنگ مکتوب بررسی کرد.
آزرم خدمت عربزاده را در سه عنوان «خادم گنجینهها»، «فهرستنگار نسلها» و «آموزگار بیادعا» تبیین کرد و تأکید داشت که تلاش او در شناسایی و معرفی نسخهها، گنجینههای کتابخانهها را برای پژوهشگران امروز و نسلهای آینده دسترسپذیر کرده است. او همچنین با اشاره به نقش عربزاده در انتقال تجربه، وی را کتابداری دانست که بدون هیاهو و با تأثیری ماندگار، بخشی از میراث کتابداری و فرهنگ مکتوب را به نسلهای بعد منتقل کرده است.
«کتابخانهها گنجینههای معرفتاند»
ابوالفضل عربزاده، سخنران پایانی این آیین، ضمن قدردانی از برگزارکنندگان و حاضران، از مدیران و کتابداران و دیگر فعالان عرصۀ کتاب و کتابخانه سخن گفت و بر نقش کتابخانهها در گردآوری، حفظ و انتقال دانش تأکید کرد.
او کتاب را نشاندهندۀ هویت و فرهنگ یک ملت دانست و کتابخانهها را «گنجینههای معرفت» خواند. عربزاده همچنین تأکید کرد که مدیران و کتابداران، امانتداران و حافظان سرمایههای تاریخی و معنوی بشریتاند، نه مالکان کتاب.
در پایان این مراسم، ضمن تقدیر از ابوالفضل عربزاده، از نخستین جلد مجموعۀ «مشاهیر کتاب» با عنوان «ابوالفضل عربزاده»، نوشته بنتالهدی موحدیمحب، رونمایی شد.
نخستین جلد «مشاهیر کتاب» آغازگر مجموعهای است که قرار است زندگی و تجربههای نسلهایی از خادمان فرهنگ مکتوب را ثبت و ماندگار کند؛ چهرههایی که هر یک، به شیوهای متفاوت، در شکلگیری، حفظ، سازماندهی و انتقال میراث کتاب و دانش نقش داشتهاند.
نظر شما