سرویس تاریخ و سیاست خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، طاهره مهری- کودکان و نوجوانان از بزرگترین و خاصترین گروههای مخاطبان فعالیتهای رسانهای به شمار میآیند. نه تنها از منظر کمی و کثرت این گروه عظیمترین خیل مخاطبان رسانهها و فعالیتهای فرهنگی هستند، بلکه به دلیل ماندگاری و عمق تاثیر ارتباطی، پیامرسانی به این طیف از مخاطبان اهمیت مضاعف مییابد. ارتباط با این گروه سنی به دلیل ویژگیهای خاص فیزیکی، روحی و روانی، قدرت مطالعه محدود، دایره واژگان محدود، پیچیدگی ذهنی و منطقی خاص، محدودیت پسزمینههای اطلاعاتی و پیشنیازهای درک و تحلیل، ملاحظات تربیتی و بهداشت جسمی و روحی و... اقتضائات و قواعد خاصی را میطلبد و به همین دلیل پیشینه فعالیتهای فرهنگی و رسانهای برای این گروه سنی را به موضوعی نیازمند پژوهش و تحلیل جدی بدل میسازد.
در این راستا سیدعلی کاشفی خوانساری در کتاب «از باب قرائت اطفال» به این مهم پرداخته است. کتاب «از باب قرائت اطفال» تالیف سیدعلی کاشفی خوانساری نخستین بار در سال ۱۳۸۲ از سوی انتشارات قدیانی به بازار کتاب آمد. سپس در سال ۱۴۰۳ ویراست دوم این کتاب با تغییراتی در متن از سوی انتشارات فراهم منتشر شد.
در ویراست دوم بخش زیادی از مطالب چاپ اول از این ویراست حذف شده و در مقابل، بخشهایی تازه به کتاب افزوده شده است. به بیان دقیقتر، کاشفی خوانساری در ویراست دوم، علاوه بر اصلاح برخی نواقص و خطاها، بسیاری از مطبوعات دیگری را که بعدتر بررسی کرده، به محتوای کتاب افزوده است. در مجموع، کتاب از سه فصل در ویراست اول به هفت فصل در ویراست دوم رسیده است.
کتاب «از باب قرائت اطفال» به بررسی پیشینه توجه به مخاطبان کودک و نوجوان در تاریخ مطبوعات ایران، طی سالهای پیش از فرمان مشروطیت، پرداخته است.
کاشفی خوانساری در مقدمه به این نکته اشاره میکند که «میخواهیم بدانیم برای اولین بار کجا به کودکان اشاره شد و از چه زمانی آنان مخاطب مطالب نشریات شدهاند. میخواهیم بدانیم کدام نشریات برای نخستین بار هدف خود را به طور خاص ارتباط با کودکان و نوجوانان تعیین کردهاند.»
برای دستیابی به این هدف کتاب «از باب قرائت اطفال» در هفت فصل به «بستر اجتماعی-فرهنگی برای شکلگیری مطبوعات کودک»، «کودکان در نشریات فارسی پیش از دوره ناصری»، «زاهریرادی باهرا، نشریهای مدرسهای»، «کودکان در روزنامه وقایع اتفاقیه»، «چند نخستین دیگر مرتبط با کودکان»، «چند نشریه مرتبط با دانشآموزان در دوره ناصری» و «نشریات مرتبط در دوره مظفری» میپردازد.
کاشفی خوانساری در فصل نخست ذیل آموزش عمومی، انتشار مطبوعات کودک و نوجوان را پیامد عمومیت یافتن آموزش و رواج مدارس جدید میداند. «تا زمانی که تعداد کودکانی که توانایی مطالعه دارند قابل ملاحظه نباشد، انتشار مطبوعات کودک و نوجوان بیمعنی خواهد بود. از این رو، میبینیم که شکلگیری ادبیات کودک در معنای جدید و انتشار نشریاتی برای بچهها به دنبال نهضت عمومی آموزش بروز مییابد.
آموزش سنتی در ایران بر مبنای مکتبخانه بود و در کنار آن برخی اعیان برای آموزش فرزندان خود از «معلم سرِخانه» استفاده میکردند. بچهها عموما از حدود پنج سالگی پا به مکتبخانه میگذاشتند. در مکتبخانه آموزش روخوانی قرآن، الفبا، خواندن و نوشتن فارسی، حساب، مقدمات صرف و نحو، برخی احکام و شرعیات و برخی حکایتها و نکات اخلاقی شرح داده میشد. بچهها پس از ورود به نوجوانی و طی مقدمات در مکتبخانه، در صورت نیاز به ادامه تحصیل، وارد حوزههای علمیه میشدند و در آنجا به تحصیل صرف و نحو عربی، منطق، احکام فقهی و... میپرداختند. تقریبا تمام مشاغل و دروس موردنیاز جامعه، اعم از ادبیات، فلسفه، طب، ریاضیات، هیئت، نجوم، تفسیر، فقه، تاریخ، قضا و... در حوزهها آموخته میشد. این نظام آموزشی تقریبا از دوره صفوی متداول شده بود، هر چند که پیش از آن در طی سالهای پس از اسلام تقریبا همین قاعده جاری بود. پیش از اسلام نیز گرچه آموزش عمومیت نداشت و خاص طبقات بالای نظام اجتماعی بود، آموزش مقدماتی و عالی به شکلی روشمند جریان داشت.»
نویسنده در ادامه به چاپ کتاب کودک در جهان اشاره میکند: «ادبیات کودک و نوجوان در ایران و سایر کشورهای جهان، سابقهای هزاران ساله دارد. ادبیات عامیانه، متلها و مثلها، حکایات اخلاقی، داستانهای پریان، قصههای حیوانات، کتابهای تعلیمی و آموزشی برای نجبا و شاهزادگان و کتابهای دینی ساده و... از انواع ظهور و بروز ادبیات کودک در کشورهای مختلف در دنیای سنتی پیش از چاپ بودهاند. شواهدی از وجود خواندنیها و شنیدنیهای خاص کودکان در ایران پیش از اسلام وجود دارد و ادبیات کودکانه یا ادبیات عامیانه و یا عمومی که بیشتر کودکان از آن استفاده میکردند با کثرت قابل توجهی در طول تاریخ ادبی و اجتماعی ایران پس از اسلام در جریان بوده است.
چند دهه پس از عمومیت صنعت چاپ در اروپا اولین کتابهای ویژه کودکان منتشر شد و امروزه کتابهایی از قرن شانزده میلادی سراغ داریم که میتوانیم آنها را کتاب کودک بنامیم؛ اما کتابی که مشخصا از آن به عنوان اولین کتاب کودک نام برده شده، «یادگاری برای کودکان» تالیف سال ۱۶۷۲ میلادی است که یک روحانی مسیحی آن را نوشته بود، یا کتاب «پیشرفت زوار» که سال ۱۶۷۸ منتشر شد. از حدود سال ۱۷۰۰ میلادی انتشارات نیوبری انتشار کتابهای خاص کودکان را به زبان انگلیسی به صورت حرفهای آغاز کرد و چند سال پیش از آن با داستانهای «پرولت» کتابهای کودکان به زبان فرانسوی وارد مرحله رسمی و جدی شد.»
کاشفی خوانساری در ادامه به کتاب کودک در ایران میپردازد: «در میان کتابهای فارسی که پیش از آغاز صنعت چاپ در ایران، در سایر کشورها منتشر شده هم کتاب کودک میتوان یافت. گلستان کتابی است در گستره رواج زبان فارسی در طول تاریخ به عنوان کتاب آموزشی برای کودکان به کار میرفته است. از میان حدود پانزده کتاب فارسی که پیش از آغاز انتشار کتب فارسی در هند، در اروپا منتشر شدهاند، تنها گلستان میتواند به کودکان مربوط باشد. هر چند که میدانیم مخاطب این کتاب در اروپا کودکان نبودهاند. در میان سایر آثار اروپایی به زبان فارسی که پیش از آغاز چاپ کتاب فارسی در ایران منتشر شدهاند، کتابی کودکانه نمیبینیم. کتاب دوزبانه فارسی و انگلیسی، حکایات لطیف که سال ۱۸۰۱ به همت گلادوین در لندن چاپ شد نیز در آغاز کتابی برای کودکان نبوده است و بعدها در هند و ایران با حذف بخش انگلیسی به عنوان کتاب کودک منتشر شد.
پیش از انتشار اولین کتاب فارسی در ایران، حداقل ۳۰ و حداکثر ۴۰ کتاب فارسی در هند منتشر شده بود. بسیاری از کتب فارسیآموزی را که در هند و پیش از آغاز چاپ کتاب فارسی در ایران منتشر شدند باید کتاب کودک و نوجوان نامید چراکه عمده خوانندگان آن، نوجوانان هندی و اروپایی ساکن هند بودند که برای اشتغال و استخدام در آینده، نیازمند فراگیری زبان فارسی بودند.»
کتاب «از باب قرائت اطفال» با یک جمعبندی پایان میپذیرد: «سهم و جایگاه کودکان و نوجوانان در مطبوعات ایران در سالهای پیش از مشروطه چه بوده است؟ آنچه در این کتابچه نقل شد، شاید نتوانسته باشد پاسخ کامل و مناسبی به این پرسش دهد؛ با این حال، تصویری نسبی از حضور کودکان و نوجوانان و میزان و چگونگی توجه به ایشان از زمان انتشار اولین روزنامه ایرانی تا زمان صدور فرمان مشروطیت (حدود هفتاد سال) ترسیم شد.»
منابع مورد استفاده نویسنده اعم از کتابها، جزوهها و مقالهها در پایان هر فصل قرار گرفته و نمایه پایان کتاب نیز راهنمای خوبی برای دستیابی خوانندگان به اطلاعات ریز است.
نظر شما