سرویس دینواندیشه خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): «جهاد اقتصادی: چیستی، اهداف و الزامات جهاد اقتصادی» از جمله آثاری است که از سوی مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی و با هدف گردآوری و دستهبندی موضوعی بیانات آیتالله خامنهای منتشر شده است. کتاب در ۹ فصل، در امتداد نامگذاریهای سالانه رهبر انقلاب، از «نوآوری و شکوفایی» و «اصلاح الگوی مصرف» گرفته تا «همت مضاعف، کار مضاعف»، «جهاد اقتصادی» و «تولید ملی، حمایت از کار و سرمایه ایرانی» تدوین شده است تا چارچوبی نسبتاً منسجم از دیدگاههای اقتصادی ایشان در اختیار مخاطبان قرار دهد.
بهنظر میرسد برخلاف بسیاری از کتابهای اقتصادی که از زاویه نظریههای رایج اقتصاد یا تحلیلهای آماری به مسائل میپردازند، این اثر اقتصاد را صرفاً مجموعهای از شاخصهای تولید، تورم یا رشد نمیبیند، بلکه آن را بخشی از پروژه کلان پیشرفت جمهوری اسلامی ایران معرفی میکند. در این نگاه، اقتصاد صرفاً ابزاری برای افزایش رفاه نیست، بلکه عرصهای برای تحقق استقلال، عدالت، اقتدار ملی و حتی هویت فرهنگی است.
کتاب، نخست به مفهوم جهاد اقتصادی، اهداف آن و نسبت میان جهاد، حماسه و اقتصاد میپردازد. در ادامه، شرایط و الزامات راهبردی تحقق اقتصاد مقاومتی را بررسی میکند و مباحثی مانند مردمیسازی اقتصاد، مبارزه با فساد، حمایت از تولید ملی، اقتصاد دانشبنیان، مدیریت مصرف، بصیرت، اتحاد ملی و مقابله با تحریمها را در بر میگیرد. و نهایتاً موضوعاتی همچون الگوی پیشرفت اقتصادی، عدالت، تولید ملی، علموفناوری، فضای کسبوکار، سرمایهگذاری، خصوصیسازی، اصلاح الگوی مصرف، تجارت خارجی و کنترل تورم را بررسی میکند.
از میان خیل گسترده موضوعات مطرح، بازتعریف مفهوم «جهاد» مهمترین نکتهای است که کتاب در تلاش برای صورتبندی آن است. در ادبیات این اثر، جهاد صرفاً به معنای نبرد نظامی نیست، بلکه هرگونه تلاش سازمانیافته برای غلبه بر موانع در مسیر تحقق اهداف جامعه اسلامی را دربرمیگیرد. بر همین اساس، «جهاد اقتصادی» نیز نه یک شعار مقطعی، بلکه نوعی شیوه نگرش به اقتصاد معرفی میشود که در آن اقتصاد به عرصهای برای مجاهدت، مسئولیتپذیری و مشارکت عمومی تبدیل میشود.
در این چارچوب، کتاب نشان میدهد که از منظر آیتالله خامنهای، اقتصاد زمانی معنا پیدا میکند که در خدمت اهدافی چون استقلال، عدالت، پیشرفت و عزت ملی قرار گیرد. بنابراین، بسیاری از مفاهیم اقتصادی رایج در این کتاب با بار ارزشی و هنجاری همراه هستند و صرفاً در قالب شاخصهای فنی یا محاسبات اقتصادی تعریف نمیشوند. همین رویکرد، کتاب را به متنی فراتر از یک اثر اقتصادی تبدیل کرده است. در واقع، «جهاد اقتصادی» بیش از آنکه کتابی درباره اقتصاد باشد، کتابی درباره فلسفه حکمرانی اقتصادی در جمهوری اسلامی است که تلاش میکند میان دین، سیاست، فرهنگ و اقتصاد پیوند برقرار کند.
با این همه، اگرچه عنوان کتاب «جهاد اقتصادی» است، اما بخش قابل توجهی از مطالب آن به مفهوم «اقتصاد مقاومتی» اختصاص دارد که در سالهای اخیر، به یکی از مهمترین کلیدواژههای سیاستگذاری اقتصادی جمهوری اسلامی تبدیل شد. در این کتاب، اقتصاد مقاومتی صرفاً به معنای مقاومت در برابر تحریمها نیست، بلکه مجموعهای از سیاستها برای افزایش تابآوری اقتصاد ملی معرفی میشود. نیز، از نگاه ارائهشده در کتاب، مردمیسازی اقتصاد، حمایت از بخش خصوصی، مبارزه با فساد، تقویت تولید داخلی، مدیریت منابع ارزی، اصلاح الگوی مصرف، توسعه اقتصاد دانشبنیان، برنامهریزی بلندمدت و استفاده از ظرفیت جوانان، از مهمترین الزامات تحقق این راهبرد هستند. همچنین تأکید میشود که اقتصاد مقاومتی نباید به مجموعهای از شعارهای سیاسی تقلیل یابد، بلکه مستلزم اصلاح ساختارهای اقتصادی و تغییر نگرش مدیران و مردم است.
وجه قابل توجه کتاب آن است که میان مباحث اقتصادی و مسائل فرهنگی و اخلاقی پیوند برقرار میکند. برای نمونه، روحیه جهادی، اعتماد به نفس ملی، پرهیز از تنبلی، اخلاص، اتحاد اجتماعی و امید به آینده، در کنار سیاستهای اقتصادی، بهعنوان پیششرطهای موفقیت معرفی میشوند. این رویکرد نشان میدهد که در منظومه فکری ارائهشده، توسعه اقتصادی صرفاً حاصل سیاستهای مالی و پولی نیست، بلکه به سرمایه اجتماعی و فرهنگی نیز وابسته است.
یکی از پرتکرارترین مفاهیم کتاب، عدالت است. برخلاف برخی دیدگاههای اقتصادی که رشد و عدالت را دو هدف متعارض میدانند، در این اثر تأکید میشود که پیشرفت اقتصادی بدون عدالت پایدار نخواهد بود و عدالت نیز بدون تولید ثروت امکان تحقق ندارد. کتاب بارها بر این نکته تأکید میکند که عدالت به معنای توزیع فقر نیست، بلکه به مفهوم توزیع عادلانه فرصتها، کاهش فاصلههای طبقاتی، ایجاد رفاه عمومی و فراهم کردن امکان رشد برای همه اقشار جامعه است. در همین چارچوب، تولید ثروت نه تنها امری مذموم تلقی نمیشود، بلکه اگر در خدمت عدالت و منافع عمومی باشد، ضرورتی برای پیشرفت جامعه به شمار میآید. این نگاه، یکی از مهمترین ویژگیهای کتاب است زیرا نشان میدهد که نویسندگان تلاش کردهاند تصویری هماهنگ از نسبت میان عدالت و توسعه ارائه دهند و آن را در قالب یک الگوی اسلامی ـ ایرانی پیشرفت صورتبندی کنند.
بخش دیگری از کتاب به موضوع تولید اختصاص یافته است. در این بخش، حمایت از تولید داخلی نه تنها یک سیاست اقتصادی، بلکه عاملی برای حفظ استقلال کشور، ایجاد اشتغال، افزایش اقتدار ملی و کاهش وابستگی خارجی معرفی میشود. همچنین بر ارتقای کیفیت محصولات، نوآوری، اصلاح قوانین، مبارزه با فساد و پیوند میان دانشگاه و صنعت تأکید فراوان شده است. در کنار تولید، نقش علموفناوری نیز جایگاه برجستهای در کتاب دارد. توسعه علمی، سرمایهگذاری در پژوهش، حمایت از نخبگان، تجاریسازی دانش و بومیسازی علوم انسانی از جمله موضوعاتی هستند که در این بخش مورد توجه قرار گرفتهاند. این مباحث نشان میدهد که در منظومه فکری ارائهشده، اقتصاد دانشبنیان نه یک مفهوم وارداتی، بلکه بخشی از راهبرد پیشرفت کشور تلقی میشود.
کوتاه سخن آنکه، کتاب کوشیده طیف گستردهای از بیانات رهبر انقلاب درباره اقتصاد را در یک مجموعه گرد آورد و همین امر، کتاب را به منبعی مناسب برای پژوهشگران، دانشجویان و علاقهمندان به اندیشه سیاسی و اقتصادی جمهوری اسلامی تبدیل کرده است. مزیت دیگر کتاب، نظم موضوعی آن است. دستهبندی مطالب بر اساس موضوع، مطالعه را بسیار آسانتر از مراجعه به مجموعههای چندجلدی سخنرانیها کرده است و امکان مقایسه دیدگاهها درباره موضوعات مختلف را فراهم میکند. همچنین کتاب تنها به مسائل کلان اقتصادی محدود نمیشود، بلکه از تولید، تجارت خارجی و خصوصیسازی گرفته تا فرهنگ مصرف، اشتغال، آموزش، فناوری، مالیات، صادرات، واردات و حتی مدیریت منابع طبیعی را نیز در بر میگیرد. از این منظر، خواننده با تصویری نسبتاً کامل از نگاه اقتصادی حاکم بر این گفتمان مواجه میشود.
لازم به ذکر است که کتاب را میتوان سندی برای شناخت اندیشه اقتصادی آیتالله خامنهای و تحولات گفتمانی جمهوری اسلامی در دهههای اخیر تلقی کرد. این اثر نشان میدهد که در این منظومه فکری، اقتصاد هرگز از سیاست، فرهنگ، عدالت و هویت ملی جدا نیست و توسعه اقتصادی تنها زمانی معنا پیدا میکند که در خدمت استقلال، پیشرفت و عدالت قرار گیرد.
«جهاد اقتصادی: چیستی، اهداف و الزامات جهاد اقتصادی» در ۲۶۲ صفحه بههمت مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی منتشر شده است.
نظر شما