سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) - احسان بهراملو: آیتالله آخوند ملاعلی معصومی همدانی (۱۲۷۳ - ۱۳۵۷ ش) در سال ۱۳۲۴ شمسی با اختصاص حجرهای از مدرسه به کتابخانه و قرار دادن تعدادی کتاب شخصی و قبول کتابهای اهدائی عنایت الملک پیران، اولین هسته این مرکز فرهنگی را تشکیل داد.
با وجود جذب کتابهای اهدایی روحانیون و مردم همدان، انتقال کتابخانه خطّی حاج محمدجعفر قراگزلو (۱۲۰۱ ش) ملقّب به مجذوبعلی شاه کبودرآهنگی در قالب ۴۰۰ نسخه خطی توسط شیخ علی اصغر ذکاوتی (۱۳۳۱ ش) (پدر علیرضا ذکاوتی قراگزلو) به کتابخانه غرب، موجب رونق و قوت چشمگیری برای این کتابخانه شد.
آخوند ملاعلی در سال ۱۳۳۱ شمسی با اهدای ساختمان مجاور مدرسه آخوند با وصیت مرحوم حاج محمدجواد کرمانشاهچی به این مدرسه، بخشی از ساختمان آن را به کتابخانه اختصاص داد و در ابتدای سال ۱۳۳۲ شمسی با معاونت حجتالاسلام جواد مقصود (۱۳۰۷_۱۳۹۳ شمسی)، ۷۰۰ جلد کتاب به این ساختمان انتقال یافته و با عنوان «کتابخانه و قرائتخانه عمومی غرب» معرفی شد.
ساختمان کتابخانه از آن تاریخ تا پایان زندگانی آخوند همدانی (تیر ماه ۱۳۵۷ شمسی) چند مرتبه مورد تعمیر قرار گرفت و همچنین رشد آمار کتابهای این کتابخانه، بر همت وی برای توسعه مساحت ساختمان افزود.
تهیه کتابهای این کتابخانه نیز فارغ از تلاش متصدی کتابخانه برای خرید کتاب با حمایت آخوند ملاعلی، از راه وقف کتابخانه شخصی اهل علم همدان یا اهدای کتابهای موردی توسط کتاب دوستان یا نویسندگان همدانی یا ایرانی، به این کتابخانه انجام میگرفت.
کتابخانه شخصی آخوند ملاعلی با دو هزار جلد کتاب، کتابخانه شخصی مرحوم سجادی با ۴۰۰ جلد کتاب، کتابخانه شخصی آمیرزا عبدالرزاق همدانی (۱۳۴۲ شمسی) با بیش از ۲۰۰ نسخه خطی و بخشی از کتابخانه شخصی مرحوم حسین عندلیب همدانی (۱۳۷۸ شمسی) در شمار این موارد بوده است.
جواد مقصود در اوایل دهه ۴۰ به تهیه فهرست نسخههای خطی این کتابخانه همت گماشت. سیاهه این فهرست با معرفی ۷۳ نسخه خطی در کتاب «نسخههای خطی - دفتر پنجم - نشریه کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران» زیر نظر محمدتقی دانش پژوه و ایرج افشار در اسفندماه ۱۳۴۶ شمسی به چاپ رسید.
اولین فهرست تفصیلی کتابخانه غرب مدرسه آخوند همدان به قلم جواد مقصود توسط انتشارات فرهنگ ایران زمین زیر نظر ایرج افشار و با اشراف دانش پژوه که به موضوع فهرست تفصیلی کتابخانههای نسخه خطی شهرستانها پرداخته بود در ۴۲۰ صفحه به چاپ رسید.
جواد مقصود در مقدمه به بیان تاریخچه شکلگیری کتابخانه غرب اشاره کرده و در ادامه نسخههای خطی این کتابخانه را در سه بخش؛ نسخههای فارسی(۱۱۵مورد)، نسخههای عربی (۳۷۳مورد) را به ترتیب الفبا و نسخههای مجموعهای (۲۳۰مورد) به ترتیب شماره ردیف کتابخانه، فهرست کرده است.
کتابهای مجموعهای برخی دارای دو کتاب تا برخی دارای ۸۵ کتاب هستند. مقصود در ادامه، بخشی را به عنوان «ملحقات فهرست کتابخانه غرب مدرسه آخوند همدان» اختصاص داده که ۱۰ نسخه خطی فارسی و ۸۲ نسخه خطی عربی را در این قسمت فهرست کرده است.
پایان فهرست کتابخانه غرب به تصاویری از برخی از نسخههای خطی این کتابخانه اختصاص یافته است.
جواد مقصود ویراست دوم فهرست نسخههای خطی کتابخانه غرب مدرسه آخوند همدان را به صورت مستقل در ۴۹۵ صفحه در نشر آذین و حمایت کتابخانه ملی با تاریخ تیر ماه ۱۳۵۶ به چاپ رساند.
وی در ۱۱ صفحه به عنوان مقدمه، بخشی از زندگینامه مرحوم آیتالله آخوند ملاعلی معصومی همدانی و ماجرای تأسیس کتابخانه را نقل کرده و مخاطب را با سیر شکلگیری آن آشنا کرده است.
در ادامه نیز آمار کتابخانههای عمومی و خصوصی همدان را برشمرده است. فهرست شدن تعداد زیادی نسخه خطی در هر بخش، مهمترین تفاوت چاپ دوم با چاپ اول است.
جواد مقصود این کتاب را نیز در سه بخش تقسیم کرده است؛ بخش اول: فهرست نسخههای فارسی با ۱۹۳ نسخه خطی که ۷۲ نسخه بیشتر از فهرست قبلی است.
بخش دوم: فهرست نسخههای عربی با ۹۱۴ نسخه خطی که ۴۵۹ نسخه بیشتر از فهرست قبلی است.
بخش سوم: فهرست نسخههای مجموعهای (عربی - فارسی) با ۲۳۳ مجموعه (۱۱۴۳ کتاب) که سه مجموعه بیشتر از فهرست قبلی است.
در آخرین آماری که دکتر جواد مقود در کتاب فهرست نسخههای خطی کتابخانه غرب مدرسه آخوند همدان بیان کرده؛ ۱۳۴۴ نسخه (۱۹۳ نسخه به زبان فارسی، سه نسخه به زبان ترکی، ۹۱۴ نسخه به زبان عربی و ۲۳۳ نسخه به صورت مجموعه) فهرست شده است.
هر یک از ۲۳۳ نسخه مجموعهای نیز متشکل از دو یا بیشتر کتاب است که به صورت جمعی ۱۱۴۴ کتاب در این تعداد نسخه موجود است. بنابراین ۲۲۵۵ کتاب توسط ایشان معرفی شده است.
لازم به ذکر است، جزوهای با عنوان «معرفی چند نسخه خطی از کتابخانه غرب همدان در مدرسه آخوند» در زمره تالیفات کتاب شناس شهیر مرحوم سید عبدالعزیز طباطبائی یزدی (۱۳۷۴ شمسی) در کتاب «گفتوگو با نسخه شناسان و فهرستنگاران نسخههای خطی» پایان بخش زندگینامه مرحوم عبدالعزیز، یاد شده که طی گفتوگوی اینجانب با فرزند ایشان جناب حجتالاسلام و المسلمین سیدمحمد طباطبایی یزدی درباره سرانجام این جزوه، ایشان از وجود این دستنوشته پدر در بین آثارشان در کتابخانه شخصی خبر دادند.
نکته پایانی اینکه؛ تمام نسخه خطیهای این کتابخانه به همت کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی اسکن شده و قابلیت دسترسی برای پژوهشگران و محققین فراهم شده است.
نظر شما