به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملّی جمهوری اسلامی ایران، کتاب «آشکار و نهان غزل‌های حافظ» را در ۶۵۶ صفحه چاپ و روانه بازار نشر کرد. تحقیق و تدوین این اثر را سودابه نوذری، عضو هیأت علمی سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران، انجام داده است. با انتشار این اثر تعداد منشورات سازمان به ۱۷۰۳ عنوان رسید.
دیوان حافظ از معدود آثاری است که با گذشت اندک زمانی از شکل‌گیری آن، نگارش درباره‌اش آغاز شد و هنوز هم حجم قابل توجهی از انتشارات چاپی و غیرچاپی را به خود اختصاص داده است. حافظ شعر خود را گوهری خوانده که آرزو دارد روزی صاحب‌نظری در آن سیر و تماشا کند و اکنون، با گذشت بیش از شش قرن، شاهدیم که این سیر و تماشا سرِ سیری ندارد. دوام انتشار آثار در زمینۀ نسخه‌شناسی، تصحیح دیوان، معنا و تفسیر و شرح اشعار، شخصیت حافظ و تدوین آثاری موسوم به منابع مرجع دربارۀ او و اشعارش، گواه این ادعاست. این کتاب مرجع، کشّافی است برای تسهیل جست‌وجو و بازیابی در صورت و محتوای ابیات غزل‌های حافظ.
دربارۀ صورت و معنا و وجود لایه‌های پنهان شعر حافظ، حافظ‌پژوهان و حافظ‌شناسان بسیار قلم زده‌اند. فراوانی تفسیرها و شرح‌های نوشته‌شده بر اشعار او، خود صحه‌ای بر وجود تفاوت میان صورت و معنای این اشعار است. از این رو، برای بازشناساندن این اشعار و فراهم آوردن دسترسی آسان و جامع مخاطبان به آنها، باید معانی پنهان و پیدای ابیات به طریقی استخراج و، مهم‌تر از آن، به‌صورت موضوعی دسته‌بندی شوند. از طریق استخراج و دسته‌بندی این مفاهیم و تعیین چارچوب موضوعی اشعار، علاوه بر تسهیل هرچه بیشتر بازیابی، می‌توان شناخت مفاهیم موجود در سطح و عمق اشعار را نیز ممکن ساخت.
در این اثر که تلاشی در زمینۀ بازنمایی و بازیابی ابیات غزل حافظ است، ۲۱۹۰ بیت از ۲۵۰ غزل حافظ با استفاده از شش کتاب شرح و تفسیر اشعار حافظ دسته‌بندی موضوعی شده است.
کتاب دارای مقدمه مبسوطی است و در آن چگونگی انجام کار به وضوح بیان شده است. مطالب این مقدمه در زیر چهار عنوان آمده است: ۱) چگونگی استخراج معنای ابیات تا دسته‌بندی آنها، ۲) معنایابی و تشکیل موضوعات و تقسیمات فرعی آنها، ۳) بخش‌های کتاب و چگونگی استفاده از آن و ۴) سابقۀ دسته‌بندی اشعار حافظ
دسته‌بندی موضوعی اشعار حافظ سابقه‌ای نزدیک به یک قرن دارد. این کتاب نیز ابیات را دسته‌بندی کرده است، اما مؤلف تنها به چیدن آنها زیر چند عنوان بسنده نکرده، بلکه راهی روشن و منظم برای استخراج معانی ابیات و دسته‌بندی آنها در پیش گرفته است. بر اساس مطالعات مؤلف اثر، سابقۀ دسته‌بندی شعر حافظ حدود یکصد سال پیش با کتاب حافظ تشریح نوشتۀ عبدالحسین هژیر آغاز شد و با آثار معاصرانی چون محمود هومن، محمدعلی جمال‌زاده، علی‌اکبر رزّاز، یحیی یثربی، خسرو طغرل و دیگران ادامه یافت. اثر حاضر نیز با نگاهی انتقادی به آثار گذشته و با رویکردی متفاوت، در این مسیر گام برداشته است.
مؤلف در اختصاص معنا، برخلاف اغلب آثار گذشته، به ذهن و سلیقۀ شخصی خود تکیه نکرده، بلکه تلاش کرده است معانی را بر اساس گردآوری دانش حافظ‌شناسان و به‌ویژه شارحان این حوزه استخراج و سازمان‌دهی کند. وی برای گزینش شرح‌ها، فهرست مآخذ آثاری را که دربارۀ حافظ نوشته شده‌اند بررسی کرده و از میان آنها شش شرح را برگزیده است که بیشترین استناد را در میان آثار داشته‌اند. شرح‌های انتخابی، به ترتیب تعداد استناد، عبارت بوده‌اند از: حافظ‌نامه، بهاءالدین خرمشاهی؛ شرح سودی؛ شرح غزل‌های حافظ، حسینعلی هروی؛ شرح عرفانی غزل‌های حافظ، ختمی لاهوری؛ درس حافظ، محمد استعلامی؛ و غزلیات حافظ، بهروز ثروتیان.
غزل‌ها نیز همان ۲۵۰ غزل موجود در حافظ‌نامه خرمشاهی در نظر گرفته شدند؛ زیرا این کتاب نه‌تنها پراستنادترین شرح حافظ، بلکه نویسندۀ آن نیز پراستنادترین شارح حافظ شناخته شده است. بنابراین، شرط دیگر برای انتخاب شرح‌ها، برخورداری از این ۲۵۰ غزل بود.
کتاب بر پایۀ تفکیک دو گونه معنا، یعنی معنای آشکار و معنای نهان، تدوین شده است. از نظر مؤلف، معنای آشکار هر بیت، معنایی است که برای عموم مردم قابل فهم باشد و بتوان آن را به‌آسانی از طریق خواندن بیت دریافت؛ در حالی که درک معنای نهان مستلزم تأمل و تعمق بیشتر است و عمدتاً برای حافظ‌شناسان و حافظ‌پژوهان قابل دستیابی است. بر این اساس، هر بیت در دو لایۀ معنایی بررسی و تفسیر شده و متناسب با معنای برداشت‌شده، در فصل مربوط به معنای آشکار یا نهان، و در بسیاری از موارد در هر دو فصل، جای گرفته است.
فرایند کار، گام‌به‌گام، در مقدمه آمده است: مؤلف با مطالعه، استخراج و خلاصه‌سازی شرح تک‌تک ابیات در شش تفسیر انتخابی، موضوع بیت را تعیین کرده و اصطلاح نهایی را بر پایۀ اشتراک دست‌کم دو شرح به هر بیت اختصاص داده است. موضوعات در نُه بخش اصلی جای گرفته‌اند: عاشقانه‌ها، عارفانه‌ها، اخلاقیات، رندانه‌ها، باده، تلمیحات، صاحبان قدرت، شعر حافظ و تقدیر. هر موضوع اصلی نیز به چند مقوله و زیرمقولۀ فرعی و گاه فرعی‌تر تقسیم شده است. در واقع، ابیات بر اساس آخرین زیرمقولۀ فرعی، در دو فصل کتاب، «معانی آشکار» و «معانی نهان»، جای گرفته‌اند. به هر بیت معمولاً یک تا سه معنا تعلق گرفته است، اما به سبب اختصاص معناهای بیشتر، یک بیت گاه تا پنج بار در کتاب ظاهر شده است.
مؤلف برای آشنایی مخاطب، نمونه‌هایی از ابیات را در مقدمه آورده و در آنها نحوۀ درج معانی در بدنۀ کتاب را نشان داده است. برای آنکه معنای اختصاص‌یافته به ابیات هرچه بیشتر برای عموم مردم آشنا باشد و از طرف دیگر، مورد پذیرش اهل فن قرار گیرد، مؤلف در مراحل مختلف انجام پژوهش، اصطلاحات انتخابی را با اصطلاحات موجود در دو کتاب جمع پریشان (رزّاز، ۱۳۸۵) و آب طربناک (یثربی، ۱۳۸۵) تطبیق داده است. وی با توجه به تنوع معنا در این دو اثر، پس از درج معنای آشکار و نهان برگرفته از شش تفسیر یادشده، اصطلاحات این دو اثر را نیز به‌طور خلاصه در زیر هر بیت آورده است. همچنین، اگر بیتی از نظر شارحان طنزآمیز بوده، این ویژگی در آخرین سطر زیر بیت نشان داده شده است. مؤلف دلیل این کار را هم جذابیت طنز برای خواننده و هم نمایش اختلاف‌نظر حافظ‌پژوهان در این باره ذکر کرده است.
کتاب برای دو گروه مخاطب سودمند است: عموم مردم که می‌خواهند به معانی ابیات حافظ دسترسی آسان و جامع داشته باشند، و نیز حافظ‌شناسان و حافظ‌پژوهان. مؤلف در پایان مقدمه ابراز امیدواری می‌کند که داده‌های این کتاب زمینه‌ساز پژوهش‌های بیشتر دربارۀ شعر و اندیشۀ حافظ باشد و موضوعات استخراج‌شده نیز مورد توجه متخصصان نرم‌افزار و هوش مصنوعی برای خودکارسازی فرایند موضوع‌بندی اشعار حافظ قرار گیرد.
در کنار این ویژگی‌ها، کتاب امکاناتی برای تسهیل دسترسی به ابیات و معانی آنها فراهم کرده است: فهرست مندرجات در آغاز کتاب، فهرست عناوین در آغاز هر بخش از دو فصل «معانی آشکار» و «معانی نهان»، و دو نمایۀ پایانی؛ یکی نمایۀ ابیات و دیگری نمایۀ موضوعات و مضامین.
نظر شما