سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، چهاردهمین مجلد از مجموعه «مشاهیر کتابشناسی معاصر ایران» به قلم محمدفرحزاد، به زندگی و اقدامات فرهنگی احمد گلچین معانی، اختصاص دارد. این مجموعه از سوی خانه کتاب و ادبیات ایران منتشر شده است.
نام احمد گلچین معانی برای پژوهشگران ادبیات فارسی با کتابشناسی، نسخهپژوهی و تذکرهشناسی گره خورده است؛ ادیبی که از نوجوانی با کتاب مأنوس شد و عمر خود را در کتابخانهها گذراند. او از انجمنهای ادبی تهران تا کتابخانه آستان قدس رضوی، مسیری پربار را پیمود و با آثاری چون تاریخ تذکرههای فارسی و کاروان هند جایگاهی ماندگار در پژوهشهای ادبی یافت.
از تولد تا کتابشناسی
نامش احمد و نامخانوادگیاش گلچین معانی بود. تخلصش هم «گلچین» نام داشت. در ۱۸ دیماه ۱۲۹۵ ش در تهران متولد شد. او در یک خانواده بسیار متدین و مذهبی پا به عرصه وجود نهاده و چهارمین فرزند خانواده بود. او از طفولیت با هیچکس همبازی نمیشد و به کوچه و خیابان نمیرفت و از همان دورانی که پایش به مکتب قرآن باز شد، عاشق بیقرار کتاب و مطالعه شد و مونس و همدم او کتاب و کاغذ و قلم بود و بس.
در سال ۱۳۱۳ش پس از طی تحصیلات مقدماتی، به استخدام وزارت دادگستری درآمد و در ثبت کل مملکتی مشغول خدمت شد. او به مدت ۲۶ سال مدارجی را در این دستگاه پیمود. ازجمله دوسال دادستان انتظامی سردفتران و دفتر یاران بود و پانزده سال در دادگاههای بدوی و تجدید نظر تعدیل مالالاجارهها، عضویت اصلی داشت.
در این دوران است که استاد ایرج افشار برای اولینبار به دیدار او میرود. افشار میگوید: «در مهر ۱۳۲۳ش با او آشنا شدم. آن ایام عضو اداره کل ثبت اسناد مملکتی و با مهدی نراقی (نویسنده و مترجم معاصر) هم اتاق و همکار بود. نخستین شماره از دوره سوم مجله آینده منتشر شده بود. یکی از کارهای من مراجعه به افراد باکمال و سواد میبود که نام آنها را پدرم داده بود.۲ و من بهمنظور معرفی مجله و مشترک ساختن آنها خدمتشان میرفتم. روزی به اداره ثبت رفتم و به دفتر گلچین معانی. او ده سالی از من بزرگتر بود. پرسید چه میکنید. گفتم در رشته ادبی دبیرستان درس خواندهام. به این مناسبت غزلی از سرودهای خود را خواند. از آن وقت عهد صحبت میانمان استقرار یافت».
بنابر روایت خود استاد گلچین معانی وی از محضر پر فیض و برکت بزرگان علم و ادب و عرفان: علامه میرزا محمد خان قزوینی، علی اکبر دهخدا، ملک الشعرای بهار، عباس اقبال آشتیانی، محمد باقر الفت اصفهانی، سید محمد غمام همدانی، حاج آقا محمد فیاض همدانی، میرزا محمد خان عنقا، مهدی الهی قمشهای، شیخ محمد رضا توفیق یزدانی، بسیار بهره برده است. همچنین روزگاری با میرزا احمد خان اشتری، میرزا محمد علیخان بامداد، احمد بهمنیار، جلالالدین همایی، رحمتالله علیهم اجمعین در جلسات هفتگی بسیار سپری شد و از خرمن فضل و دانش آن بزرگان آگاه به نحو دلخواه خوشه چینی کرده است.
از دیگر سو از یاران و همدلان و معاشران او میتوان به استادان و صاحبنظرانی اشاره کرد که به درخواست گلچین معانی در کتاب گلزار معانی شرح احوال و شعر و دلنوشتهای به یادگار به خط خود باقی گذاشتهاند.
این کتاب بههنگام جنگ جهانی دوم (۱۹۳۹- ۱۹۴۵م) تهیه و تحریر شد و بهسال ۱۳۵۲ش به اهتمام استاد گلچین معانی چاپ و منتشر شده است. در این اثر تعداد ۸۳ تن از رجال و شخصیتهای برجسته علمی و فرهنگی نام و دیدگاههای فرهنگی و چکیده اندیشههایشان را آوردهاند.
بسیاری از دستنوشتهها و تصاویر و عکسهای فراهم شده از رجال و مفاخر فرهنگی و ادبی و تاریخی و دینی در این متن را در جای دیگر نمیتوان جست. از این نظر این کتاب حائز اهمیت بسیار زیادی است. بهطور مثال شرح احوال و آثار و عکس استاد سیدحسن مشکان طبسی و محمود شهابی خراسانی در جای دیگر دیده نشده است. افزودههای عکس و تراجم و شرح احوال و تاریخ و محل ولادت و وفات و مدفن برخی از آنان به وسیله استاد گلچین معانی تهیه و نگاشته شده است.
پس از بازنشستگی در مرداد ۱۳۴۳ش به دعوت نیابت تولیت وقت آستان قدس رضوی (سپهبد محمد صادق امیر عزیزی) برای تنظیم فهرست کتب خطی آستان قدس رضوی به همراه خانواده از تهران به مشهد نقل مکان میکند.
در این مدت علاوه بر کارهای مختلف و خدمات فرهنگی ارزشمند که انجام داد، پنج جلد فهرست نسخههای خطی این کتابخانه را تألیف کرد. بدین ترتیب روی هم ۲۵ سال از عمر خود را در کتابخانههای ملی ملک و مجلس شورای ملی و آستان قدس رضوی در مشهد گذرانید.
او در یادداشتی به ایرج افشار علت کناره گیریاش از آستان قدس رضوی را چنین توصیف کرده است: «بنده از اول آبانماه ۱۳۵۴ از خدمت آستان قدس رضوی دست کشیده و استعفا کردهام چه آقای ولیان و معاونان ایشان به کتاب و کتابخانه مطلقاً توجهی ندارند بلکه وجود کتابخانه و کتابشناس را زائد میشمارند و مشاهده این وضع برای امثال بنده قابل تحمل نیست».
در سال ۱۳۵۶ش شواری دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد به پیشنهاد استاد دکتر غلامحسین یوسفی و تأیید شوراهای مربوط صلاحیت علمی استاد گلچین معانی را برای تدریس در دورههای فوق لیسانس و دکتری زبان و ادبیات فارسی تصویب کرد و تا دانشگاهها تعطیل نشده بود، به تعلیم و تربیت دانشجویان این دانشکده اشتغال داشت.
حیات کتابشناسانه
گفتنی است استاد گلچین معانی یکی از شاعران و غزلسرایان نامدار ایرانی بود. او هروقت از کار فنی و دشوار کتابشناسی و نسخهشناسی خسته دل میشد، به شعر و شاعری روی میآورد. سابقه شعر سرایی او به سن سیزده سالگی میرسد که هرازگاهی مصرعی و بیتی میسرود. او با مطالعه روزنامه نسیم شمال و توفیق تسلیم ذوق شعر و شاعری خود شد. وی در پانزده سالگی به خواهش مدیر یک کارخانه جوراببافی نخستین شعرش را در مذمت تریاک سرود.
استاد گلچین معانی در اواخر سال ۱۳۱۴ش در سن نوزده سالگی به انجمن ادبی حکیم نظامی راه یافت و بهزودی به جمع یاران نزدیک استاد وحید دستگردی برای تصحیح و مقابله دیوان این شاعر نامور ایرانی پیوست. این انجمن هفتهای یک شب به ریاست استاد وحید دستگردی تشکیل میشد. کار اساسی که پیش از شعرخوانی انجام میشد، همان مقابله و تصحیح خمسه نظامی بود. بعد از آن کار دیوان جمالالدین عبدالرزاق اصفهانی و سپس دیوان کمالالدین اسماعیل پیش آمد.
کار تصحیح بهاین صورت پیش میرفت که مرحوم وحید دستگردی قدیمترین نسخه خمسه نظامی را بهدست گلچین معانی داده و گلچین به قراءت آن نسخه میپرداخت و دیگران با نسخههایی که در دست داشتند مقابله میکردند. از اینرو گلچین معانی خود را دست پرورده مکتب کتابشناسی و نسخهشناسی استاد وحید دستگردی میداند.
گلچین معانی با حضورش در سه انجمن ادبی وحید و ناصح و انجمن ادبی وابسته به فرهنگستان ایران با اکثر شاعران و ادیبان معاشرت یافت. مخصوصاً از آغاز فعالیت ادبی با کریم امیری فیروزکوهی (۱۲۸۹-۱۳۶۳) و محمد حسن رهی معیری (۱۲۸۸-۱۳۴۷) دو شاعر مشهور معاشرت دائمی و تجانس فکری و ذوقی یافت. گلچین معانی در شعر سرایی پیرو قدما و متأثر از سبک هندی بود. او به جز اشعار رسمی و جدی در گفتن شعر فکاهی و انتقادی مهارت داشت. اشعارش بالغ بر ۵۰۰۰ بیت میشود و اغلب در نشریات و روزنامههای امید، توفیق، باباشمل، و تهران مصور و جز آن به چاپ میرسید.
مقام استاد گلچین معانی در صحنه شعر و شاعری به اندازه ای است که استاد دکتر غلامحسین یوسفی استاد پیشکسوت زبان و ادبیات فارسی درباره او چنین گفته است: «گلچین بیشتر غزل سرا است، چنان که در دیوان او قریب یکصد و پنجاه صفحه به غزلیات وی اختصاص یافته است. غزلسرایی اصولاً کاری بسیار ظریف و دشوار است. اگر غزل از عواطف و احساساتی اصیل مایه نگیرد و با لطف بیان سرشته نباشد و بی هر نوع تکلف و تدبر از جان و دل شاعر نتراود غزل گرم و پر شور پدید نمیآید، هرچند به ظاهر ارکان صورت غزل از مطلع و قافیه و ردیف ابیات درست به نظر آید. در دیوان گلچین غزلهای گیرا و با حال میتوان یافت. این غزل سرایی گلچین حاصل انس شاعر با زبان غزل و آثار برجسته شعر فارسی نیز هست یعنی از ثمرات قریحه ای است فطری و پخته و پرورده».
استاد گلچین معانی در عرصه مطبوعات هم فعالیت دراز دامنی دارد. در صحنه روزنامهنگاری از سال ۱۳۳۰ش همزمان با زمامداری دکترمحمد مصدق، استاد احمد گلچین معانی تصدی صفحه ادبی مجله تهران مصور را عهده دار میشود. در این صفحه مطالبی متنوع و منتخب از نظم و نثر و تحقیقات ادبی با عنوان گلگشت و تماشا را ارائه داده است. تنظیم و آماده سازی مطالب این صفحه پیش از او بر عهده استاد دکتر ذبیح الله صفا بوده است. با کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش قلمها شکسته و زبانها بسته میشود. از آن تاریخ به بعد استاد گلچین معانی دستبه نگارش یک رشته مطالعات و تحقیقات و نشر مقالات ادبی، فنی، تاریخی و کتاب شناسی می زند.
از ایشان تاکنون بیش از یک صد مقاله تحقیقاتی که بیشتر به احوال و آثار شعرا و به خصوص شعرا و تذکره نویسان مهاجر به هند و همچنین معرفی تذکرههای عهد صفویه و سایر مقالههای تاریخی و ادبی در معرفی قرآنهای وقفی و خطی و معرفی نفایس دیگر مشتمل بر نسخههای خطی و فرامین و اسناد منحصر به فرد آستان قدس رضوی و نکتهها و آموزهای تاریخی و مطالب ابداعی و نویافته ادبی و فرهنگی بهمانند مقاله بلند آل بنجیر در شرح احوال و آثار علما و عرفا و شعرای خاندان آل بنجیر با استناد به تذکره عرفات العاشقین چاپ شده است.
اکنون در این مجمل به اختصار به معرفی و شناخت احوال و آثار کتابشناسانه استاد گلچین معانی خواهیم پرداخت. نخست باید دیدگاه دکتر غلامحسین یوسفی را درباره یار دیرنش باز بینی کنیم تا از فحوای کلام او به شناخت کامل از دستاوردهای علمی گلچین معانی برسیم. «سالها غرقه شدن در تحقیقات ادبی و نسخهشناسی و کتابشناسی احمد گلچین معانی، شاعر معروف معاصر، را چنان به خود مشغول داشته است که به نشر اشعار خود کمتر میپردازد و حال آنکه روزگاری امیری فیروزکوهی و رهی معیری و او سه یار ادبی جداییناپذیر بودند که بسیاری نشریهها به شعرشان مزین بود.»
بیست و پنج سال کار مداوم در کتابخانههای ملی ملک، مجلس شورای ملی و آستان قدس رضوی و سرکار داشتن دائمی با کتابها و نسخههای خطی و تذکرهها و آثار ادبی و مطالعات و تتبعات فراوان سبب شد گلچین از کتاب شناسان معدود کشور به شمار آید. همچنین در تذکره شناسی و هند شناسی و بصیرت در ادبیات و شعر صفوی نامور شود. کتابهایی ارجمند و ابتکار آمیز نظیر تاریخ تذکرههای فارسی، مکتب وقوع در شعر فارسی، کاروان هند و امثال آن تألیف کند و مقالات تحقیقی فراوان بنویسد، برخی متون معتبر زبان فارسی مانند لطائف الطوائف فخرالدین علی صفی بیهقی به تصحیح او انتشار یابد، مجلدات متعدد از فهرستهای نسخههای خطی کتابخانه مجلس و آستان قدس را تدوین نماید و بیست و چند جلد کتاب از آثار و تألیفات و تحقیقات او امروز مورد استفاده پژوهشگران زبان و ادبیات فارسی باشد و همگان از وی به عنوان ادیبی دانشور و سخن شناس نام ببرند.
به زعم ایرج افشار دوره ثمر بخش زندگی پژوهشی استاد گلچین معانی در مشهد آغاز شد. همه کتابهای برجسته او تاریخ تذکرههای فارسی، کاروان هند، مکتب وقوع و شهر آشوب یادگار فراغ بال آنجاست. این کتابها چکیده و فشرده اطلاعات دامنه ور اوست که بی گمان گلچین در همه آن زمینهها بلامعارض بود.
در ادامه احمد منزوی میگوید: «شیوه او، شیوه پژوهشگری دقیق و راستین بود و از آنجا که در شعر و شاعری استاد بود، در شناخت سرایندگان زبردستی داشت و دخل و تصرفها و اقتباسها و انتحالها را بی پروا نشان میداد.»
در واقع آقای گلچین معانی تقریباً در همه کارهایشان به نقد ادبی آثار و نسخهها نیز میپرداختند. عالیترین نمونه نقد وی در کار پُرارزش و ماندنی تاریخ تذکرههای فارسی قابل مشاهده است.
تاریخ تذکرههای فارسی در دوجلد که کتاب سال شناخته شد به معرفی و نقد و بررسی ۵۲۹ تذکره فارسی میپردازد. در معرفی هر تذکره به احوال و آثار تذکره نویس و نمونه تراجم هم پرداخته است.
از نگاه ایرج افشار این اثر یکی از مهمترین تألیفات استاد احمد گلچین معانی است که جنبه کتابشناسی و شاعرشناسی دارد. این کتاب جایزه سلطنتی کتاب سال را هم گرفت. در این کتاب حدود ۵۲۰ تذکره معرفی و نمونه ای از تراجم هریک از آنها نقل شده است. تاریخ تذکرههای فارسی در سلسله انتشارات دانشگاه تهران به چاپ رسید. در آن روزگار که او پیشنهاد طبع آن را به ما میکرد هنوز رویه چاپ کتاب بر مبنای سنت دانشگاه بود. میبایست مؤلف کتاب از اساتید دانشگاه باشد. خوشبختانه انجمن تألیف و ترجمه با پیشنهادی که کردم و حمایت مرحومان مجتبی مینوی و نصرت الله کاسمی۲۰ پذیرفت پژوهشهای اساسی افرادی را که عضو دانشگاه نیستند چاپ کنیم و خوشبختانه کتاب گلچین معانی درین زمره قرار گرفت.
اصولاً تألیف تاریخ تذکرههای فارسی برای این بود که به وسیله آن پژوهندگان احوال و آثار شاعران ادوار مختلف را در تذکرهها و منابع دست اول جستوجو کنند.
از فعالیتهای دیگر استاد گلچین معانی دراین زمینه تکمیل برخی نسخههای ناقص خطی و قرآنهای نفیس نایاب آستان قدس رضوی بوده است. او در عهد نیابت تولیت عبدالعظیم ولیان در نامه ای اشاره به چند و چون تکمیل ۳۰ جز قرآن و تهیه یک جز ناقص آن از موزه ایران باستان دارد. در راهنمای گنجینه قرآن، قرآنهای خطی را از قرن سوم تا قرن چهاردهم دستهبندی کرده است و آنگاه به ترتیب شماره ثبت آنها در دفتر معرفی شده است. در معرفی به همه عوامل تولید و کتابآرایی نسخه اعم از کاتب و مذهب کار و خوشنویس و سایر خصوصیات هنری آن هم توجه شده است. نمونه عکسی قرآنها هم در لابهلای معرفی هر اثر آمده است. در این راهنما به برخی از شاهکارهای نسخه نویسی و کتابآرایی قرآن هم پرداخته است.
پس از کتابشناسی
این بخش از حیات استاد احمد گلچین معانی در واقع ادامه همان حیات کتابشناسانه او بوده است. سایه تحقیقات کتابشناسانه او در چند دهه قبل اکنون موجب استواری و اتقان بیشتر در تحقیقات ادبی او هم شده است. با شدت گرفتن بیماری پوستی و برخی از امراض ناشی از کار زیاد میتوان این بخش را دهه پایان کارنامه علمی استاد گلچین معانی دانست. در خاطرات و وصیتهایی که با فرزند خود پرویز گلچین معانی داشت همواره سفارش به اتمام کار این مجموعه کاروان هند شده بود. اگرچه استاد گلچین معانی ده سال پس از انتشار اثرش در ۱۶ اردیبهشت ۱۳۷۹ روی در نقاب خاک کشید و این جهان فانی را ترک گفت و فرصت بهرمندی از نتیجه و حاصل تحقیقات ادبیش را یافت.
کاروان هند: در احوال و آثار شاعران عصر صفوی که به هندوستان رفتهاند/ تألیف احمد گلچین معانی، مشهد: آستان قدس رضوی، موسسه چاپ و انتشارات، ۱۳۶۹ش در ۲ مجلد و ۱۶۷۵ صفحه.
استاد گلچین معانی در این اثر به معرفی احوال و آثار ۷۴۵ تن از شعرای عصر صفوی که به طور حتم به هند سفر کرده یا مهاجرت کردهاند، پرداخته است. همچنین به ذکر احوال ۳۰ تن از دانشمندان یا شاعرانی که مسافرتشان به هند یا ایرانی بودنشان مشکوک و محل تردید به نظر میرسیده، پرداخته است.
چاپ کتاب در زمان خودش با نفاست و صحافی و تجلید بسیار مناسبی به همت دست اندرکاران وقت نشر در آستان قدس رضوی فراهم آمده است. به همین منظور استاد گلچین معانی در «سپاس نامه» پایان کتاب از دقت نظر و حسن سلیقه ایشان تشکر کرده و از این که حق زحمات چندین ساله وی با انتشار مناسب این کتاب ادا شده و کاروان هند با این نفاست و زیبایی از کار در آمده، بسیار قدردان زحمات دست اندرکاران نشر کتاب بوده است.
آثار
آثار ارزشمند استاد احمد گلچین معانی را در عرصه نشر کتاب میتوان به دو دسته «تصحیح متون» و «تألیفات و تحقیقات» تقسیم کرد.
۱.الایضاح عن اصول صناعه المساح. تألیف عبدالقاهربنطاهرالبغدادی، ترجمه اسعد بن محمود ابوالفتوح اصفهانی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۴۷. ۶+ ۱۸۲ص
۲.تاریخ ملازاده در ذکر مزارات بخارا. تألیف احمد بن محمد بخاری (ربع اول قرن ۹ ق). تهران: ابن سینا، ۱۳۳۹ (چاپ ۲ تهران: مرکز مطالعاتایرانی، ۱۳۷۰. شانزده+ ۱۱۱ص.)
۳.تذکره منظوم رشحه. تصنیف محمدباقررشحهاصفهانی (۱۲۵۰ق). تهران: امیر کبیر، ۱۳۴۴. ۱۴+۱۰۰ص.
۴.تذکره میخانه. تألیف عبدالنبیفخرالزمانیقزوینی (۱۰۲۸ق). تهران: اقبال، ۱۳۴۰. ۴۴+ ۱۰۱۱ص (چاپهای دیگر ۱۳۶۲، ۱۳۶۳، ۱۳۶۷، ۱۳۷۵)
۵.تذکره یخچالیه. تألیف محمدعلیفرهنگاصفهانی. تهران: حیدری، ۱۳۲۱. ۱۹+۱۵۰+ ۳ ص.
۶.لطائف الطوائف. تألیف فخرالدینعلیصفیبیهقی (۹۳۹ق). تهران: اقبال، ۱۳۳۶. سی و سه+ ۴۶۲ص. (چاپهای دیگر ۱۳۴۶، ۱۳۵۲، ۱۳۶۲، ۱۳۷۱)
ب) تألیفات و تحقیقات
۱.تذکره پیمانه در ذکر ساقینامهها و احوال و آثار ساقی نامه سرایان. مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد، ۱۳۵۹. ۶۲۱ص. (چاپ ۲ تهران: سنایی، ۱۳۶۸)
۲.تکمله امثال و حکم. مشهد: تاسوعا، ۱۳۷۸. ۳۱۹ص.
۳.جنگ معانی. به اهتمام پرویز گلچین معانی. تهران: آینه میراث (سال ۴، ضمیمه شماره ۷)، ۱۳۸۵. ۳۱۳ص
۴.دیوان گلچین. تهران: ما، ۱۳۶۲. ۳۳۹ص.
۵.شهر آشوب در شعر فارسی. تهران: امیر کبیر، ۱۳۴۶. ۶+۱۷۸ص. (ویرایش ۲ به کوشش پرویز گلچین معانی. تهران: نشر روایت، ۱۳۸۰)
۶.فرهنگ اشعار صائب. تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۴- ۱۳۶۵. ۲ج (چاپ دیگر تهران: امیر کبیر، ۱۳۷۳. ۲ج)
۷.گلزار معانی: مجموعه نمونههایی از برگزیده آثار بزرگان دانش و ادب و هنر ایران در نیم قرن اخیر به انتخاب و خط و امضای خودشان. تهران: ۱۳۵۲. ۸۰۶ص. (چاپ دیگر تهران: ما، ۱۳۶۳)
۸.مضامین مشترک در شعر فارسی. تهران: پاژنگ، ۱۳۶۹. ۳۱+۲۹۷ص.
۹.مکتب وقوع در شعر فارسی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۴۸. چهار+۷۰۹ص. (ویرایش ۲ مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد، ۱۳۷۴. ۸۷۱ص)
گلچین معانی کتابخانهاش را به دو پاره کرد. قسمتی را حاوی ۳۵۰ تذکره بود و بر غالب آنها حواشی و اطلاعات مفیدی نوشته بود در سال ۱۳۵۳ به کتابخانه دانشکده الهیات مشهد فروخت. اما بقیه کتابخانه را در سال ۱۳۷۵ به کتابخانه دانشکده ادبیات و علوم انسانی مشهد بخشید.۴۸ همچنین پیشتر ۱۴۵ نسخه کتاب که ۱۵ نسخه خطی داشت را در تاریخ ۱۳۴۳ وقف بر آستان قدس رضوی کرد.
نظر شما