به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، نشست مقدماتی همایش ملی «تاریخ مطبوعات محلی ایران؛ از آغاز تا انقلاب اسلامی» با محوریت بررسی نقش مطبوعات محلی در تحولات سیاسی، فرهنگی و اجتماعی کشور با حضور رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، معاون امور رسانهای و تبلیغات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و جمعی از پژوهشگران و فعالان حوزه تاریخ مطبوعات در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزار شد.
غلامرضا امیرخانی، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، محمدرضا نوروزپور، معاون امور رسانهای و تبلیغات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به ابعاد مختلف تاریخ مطبوعات محلی ایران پرداختند. سیدمحمود سادات، معاون پژوهش و منابع دیجیتال سازمان و دبیر علمی همایش، نیز جزئیات برگزاری همایش مذکور را تشریح و نوشین هخامنشی، رئیس اداره نشریات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، توضیحاتی درباره تالار نشریات سازمان، منابع مطبوعاتی موجود در سازمان و سامانه نشریات ایران ارائه کرد. دبیری اجرایی این همایش را نیز داود آقارفیعی بر عهده داشت.
در بخش دیگری از این همایش، سیدفرید قاسمی و مسعود کوهستانینژاد، پژوهشگران حوزه تاریخ مطبوعات، به ترتیب با موضوعات «دیروز و امروز مطبوعات محلی» و «تحلیل نظام اخبار مطبوعات محلی ایران در قیاس با نشریات سراسری» سخنرانی کردند. همچنین جمشید کیانفر، پژوهشگر متون تاریخی، موضوع «سیر تحول روزنامهنگاری در ایران» را مورد بررسی قرار داد.
داود آقارفیعی، دبیر اجرایی همایش، پس از اشاره به چالشهای ایجادشده در روند برگزاری همایش بهدلیل شرایط جنگی، تعویق برنامه و مشکلات مرتبط با دریافت و ارسال مقالات، گفت: «بیش از نیمی از چکیدههای دریافتی به مقاله تبدیل شد و روند برگزاری همایش نیز در ادامه با همکاری مراکز استانی پیگیری خواهد شد.»
تاریخ مطبوعات محلی دارای پیشینهای پرفرازونشیب است
غلامرضا امیرخانی، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، در این نشست با اشاره به تحولات فضای رسانهای در سالهای اخیر اظهار داشت: «فضای مطبوعات امروز با دهههای گذشته تفاوتهای اساسی دارد. فضای مجازی با وجود محسنات خود، پیامدهایی نیز داشته که از جمله آنها کاهش اهمیت مطبوعات سنتی در زندگی روزمره است.»
وی با اشاره به پیشینه مطبوعات محلی در ایران افزود: «تاریخ مطبوعات محلی در کشور ما دارای پیشینهای پرفرازونشیب است و پژوهشگران برجستهای در این حوزه فعالیت داشتهاند و درباره بخشهای مختلف جغرافیایی کشور تحقیقات متعددی انجام شده است.»
امیرخانی با تأکید بر ضرورت تجمیع این پژوهشها گفت: «برای آنکه این آثار پراکنده به صورت یک مجموعه منسجم منتشر شود، برگزاری این همایش میتواند گام مهمی باشد و مقدمهای برای چنین اقدامی محسوب شود.»
رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران با اشاره به استمرار فعالیت مطبوعات محلی تصریح کرد: «نشریات محلی همچنان در کشور فعال هستند و کارکردهای متنوعی را ایفا میکنند.»
وی در ادامه با بیان نسبت میان مطبوعات و اسناد تاریخی گفت: «نکته مهم درباره مطبوعات، بهویژه مطبوعات محلی، شباهت آنها با اسناد تاریخی است که این ویژگی میتواند به شکل قابل توجهی به پژوهشهای تاریخی کمک کند.»
امیرخانی همچنین خاطرنشان کرد: «اهمیت این موضوع روزبهروز در حال افزایش است و طبیعی است که همایشهایی از این دست نیز بیش از پیش مورد توجه قرار گیرند.»
وی در پایان با اشاره به ضرورتهای آرشیوی در عصر جدید گفت: «در شرایط امروز برای آرشیو مطبوعات باید به راهکارهای نوین اندیشید که یکی از مهمترین آنها دیجیتالسازی نشریات است؛ موضوعی که نیازمند تدبیر و برنامهریزی متخصصان این حوزه است.»
ضرورت ورود تاریخ مطبوعات ایران به عصر داده و هوش مصنوعی
معاون امور رسانهای و تبلیغات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با تأکید بر ضرورت ورود تاریخ مطبوعات ایران به عصر داده و هوش مصنوعی، گفت: «اگر آرشیو مطبوعات کشور فقط در قفسهها باقی بماند، صرفاً میراثی تاریخی خواهد بود؛ اما اگر به داده ساختیافته و قابل جستوجو تبدیل شود، میتواند به زیرساخت دانشی آینده ایران بدل شود.»
محمدرضا نوروزپور با اشاره به اهمیت مطبوعات ملی و محلی در ثبت حافظه اجتماعی ایران، اظهار کرد: «هر نشریه محلی بخشی از حافظه روزمره ایران است و از بین رفتن یا مهجور ماندن این آرشیوها، به معنای حذف بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگی کشور خواهد بود.»
وی با اشاره به تحولات جهانی در حوزه آرشیوهای رسانهای افزود: «امروز کشورهای پیشرو، تاریخ مطبوعات خود را صرفاً نگهداری نمیکنند، بلکه آن را OCR، متادیتاگذاری و به پایگاههای داده قابل استفاده برای پژوهش و هوش مصنوعی تبدیل کردهاند.»
معاون وزیر فرهنگ در این نشست، که با حضور غلامرضا امیرخانی رئیس کتابخانه ملی، معاونان و چهرهها و پژوهشگرانی چون سیدفرید قاسمی، مسعود کوهستانینژاد، جمشید کیانفر و نوشین هخامنش برگزار شد گفت: «کشوری که حافظه مکتوبش را دادهسازی نکند، مصرفکننده روایت دیگران خواهد شد.»
او با بیان اینکه «هوش مصنوعی با تصویر روزنامه کار نمیکند، بلکه به داده ساختیافته نیاز دارد»، تأکید کرد: «آینده حضور زبان فارسی و روایت ایرانی در زیستبوم جهانی هوش مصنوعی، وابسته به میزان موفقیت ما در تبدیل آرشیوهای مطبوعاتی به بیگدیتا و زیرساخت دادهای است.»
نوروزپور همچنین با اشاره به تجربه جنگ رمضان و بازتابهای آن در فضای رسانهای جهانی مجازی گفت: «در جریان این جنگ، بسیاری از ملتها و کاربران در کشورهای مختلف، به دنبال شناختن ایران برآمدند و برخی برای اولین بار با ارزشهای تمدنی، علمی، هویتی و فرهنگی ملت ایران آشنا شدند و به عظمت این ملت پی بردند.»
وی افزود: «اگر بتوانیم گنجینه اطلاعات مرتبط با تاریخ مطبوعات ایران را از حالت آرشیو خام خارج کرده و به دادههای ساختیافته و قابل استفاده برای هوش مصنوعی تبدیل کنیم، بیتردید امکان گسترش چنین روایتهایی در سطح جهانی که کمک شایانی به شناخت دقیق ملتها از ایران میکند، افزایش خواهد یافت.»
معاون امور رسانهای و تبلیغات وزارت ارشاد تأکید کرد: «از این منظر اتصال تاریخ مطبوعات ایران به زیستبوم هوش مصنوعی، اقدامی در راستای معرفی تمدن این مرز و بوم و برای رساندن صدای ایران، روایت ایران و حافظه تاریخی ملت ایران به مخاطبان جهانی است.»
نوروزپور همچنین از تلاشهای پژوهشگران و تاریخنگاران این حوزه، از جمله سیدفرید قاسمی، تقدیر کرد و گفت: «بخش مهمی از حافظه مطبوعاتی ایران، مرهون کوششهای چند دههای پژوهشگرانی است که نامها، نشریات، روایتها و تاریخ شفاهی مطبوعات ایران را از فراموشی نجات دادهاند.
وی افزود: «مأموریت امروز ما، تکمیل همان مسیر و تبدیل این گنجینه ارزشمند به سامانهای زنده، قابل جستوجو و قابل استفاده برای نسل آینده، پژوهشگران و فناوریهای هوشمند است.»
نوروزپور در پایان خاطرنشان کرد: «تاریخ مطبوعات اگر فقط در آرشیو باقی بماند، میراث است؛ اما اگر به داده تبدیل شود، به بخشی از قدرت نرم و زیرساخت دانش کشور بدل خواهد شد.»
پایین بودن مصرف مطبوعات در میان خانوارهای ایرانی
سیدفرید قاسمی در آغاز سخنان خود با اشاره به غیرمتوازن بودن پژوهشها در حوزه مطبوعات محلی در ایران گفت: «با وجود اینکه در اغلب نقاط کشور مطبوعات و نشریات محلی وجود داشتهاند، پرداختن به این حوزه به هیچ عنوان متوازن نبوده است؛ در برخی مناطق پژوهشهای گسترده و کتابهای متعددی منتشر شده، در حالی که در برخی دیگر این موضوع در حد چند جزوه باقی مانده است.»
وی با اشاره به نخستین نمونههای مطبوعات محلی در ایران افزود: «در نخستین نشریه چاپی فارسی در دوره محمدشاه قاجار، ستونهایی با عنوان اخبار ممالک شرقی و اخبار ممالک غربی دیده میشود. دومین نمونه، نشریهای بود که از سوی آمریکاییها برای کلدانیهای آذربایجان منتشر میشد. سومین روزنامه، وقایع اتفاقیه بود که هرچند در عنوان به تهران اشاره دارد، اما از نظر محتوایی صرفاً محدود به پایتخت نیست. با اندکی تسامح میتوان گفت روزنامه ملی آذربایجان را میتوان چهارمین و نخستین روزنامه محلی ایران دانست.»
این پژوهشگر حوزه مطبوعات با تأکید بر نقش رسانههای محلی اظهار داشت: «مطبوعات محلی و منطقهای با وجود اهمیت فراوان، در ایران از اقبال کمتری برخوردار بودهاند. در ایران پیش از مشروطه دستکم ۸۰ نشریه منتشر میشد که سهم بسیار اندکی از آن به نشریات محلی اختصاص داشت.»
قاسمی با اشاره به آسیبهای تاریخی مطبوعات محلی تصریح کرد: «مهمترین چالشهای این حوزه شامل مسائل مالی و هزینه تولید، توزیع نامناسب در مناطق، کمبود نیروی انسانی متخصص، بیتوجهی به سوژههای محلی، تقلید از مطبوعات پایتخت، مردمزدایی و مسئولمحوری، اداره تکنفره یا خانوادگی نشریات و در نهایت پایین بودن مصرف مطبوعات در میان خانوارهای ایرانی بوده است.»
وی در پایان با تأکید بر اهمیت این مطبوعات خاطرنشان کرد: «بخشی از مطبوعات محلی که توانستهاند استمرار و هویت خود را حفظ کنند، نقش مهمی در هویتیابی محلی و منطقهای داشتهاند. با این حال باید توجه داشت که این هویتیابی باید در خدمت منافع ملی باشد و خوشبختانه بسیاری از این نشریات به جای گرایشهای قومی و طایفهای، در خدمت منافع ملی فعالیت کردهاند.»
سیر تحول روزنامهنگاری در ایران
جمشید کیانفر، پژوهشگر متون تاریخی، در سخنرانی خود با عنوان «سیر تحول روزنامهنگاری در ایران» به بررسی روند شکلگیری و تطور مطبوعات در ایران پرداخت و تأکید کرد: «روزنامهنگاری در ایران از آغاز با دولت پیوند خورده است.»
وی با اشاره به نخستین نشریه در ایران گفت: «کاغذ اخبار به همت میرزا صالح شیرازی، پس از بازگشت از انگلستان و با حمایت دربار در تهران منتشر شد. پس از آن، حدود ۱۳ تا ۱۴ سال بعد، روزنامه وقایع اتفاقیه به همت امیرکبیر منتشر شد.»
این پژوهشگر متون تاریخی ادامه داد: «تا دوره مشروطه، روزنامههای دولتی در تهران و تبریز منتشر میشدند و محتوای آنها عمدتاً بازتاب روایت رسمی و مورد تأیید دولت بود؛ بهگونهای که بنیان مطبوعات ایران در چارچوب ساختار دولتی شکل گرفت.»
وی با اشاره به دورههای بعدی گفت: «در سال ۱۳۱۴، با نقش محمدعلی فروغی، زمینه انتشار روزنامه تربیت با حمایت دولت فراهم شد و این نشریه تا سال ۱۳۱۸ با وقفهای دو ساله منتشر شد. در تمام این دوران تا حال حاضر انتشار مطبوعات با حمایتهای دولتی از جمله یارانه کاغذ یا تسهیلات مالی همراه بوده است.»
کیانفر با اشاره به محدودیتهای مطبوعات مستقل تصریح کرد: «نشریات مستقل، چه در تهران و چه در شهرستانها، همواره با محدودیتها و سانسور مواجه بودند. برای نمونه، مجله آینده به مدیریت محمود افشار که در حوزه تربیت کودکان فعالیت میکرد، با محدودیت انتشار روبهرو شد.»
وی در ادامه با تقسیمبندی دورههای مطبوعاتی افزود: «از سال ۱۲۸۸ تا ۱۳۰۴ دورهای نسبتاً شکوفا در مطبوعات ایران شکل گرفت که در آن چهرههایی همچون سعید نفیسی و محمد محیط طباطبایی از روزنامهنگاران آن دوره بودند. اما از ۱۳۰۵ تا ۱۳۲۰ سیطره دولت بر مطبوعات افزایش یافت.»
او افزود: «در فاصله سالهای ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲ فضای مطبوعاتی نسبتاً آزادتر شد و نشریات وابسته به احزاب سیاسی از جمله جبهه ملی و حزب توده فعالیت گستردهای داشتند. در این دوره نشریات حزب توده ویژه گروههای مختلف از جمله کارگران و کودکان نیز منتشر میشد و فضای انتقادی پررنگی در مطبوعات شکل گرفت.»
کیانفر ادامه داد: «پس از سال ۱۳۳۲ مجدداً کنترل دولت بر مطبوعات افزایش یافت و در سال ۱۳۵۲ نیز حدود ۱۵۰ تا ۱۶۰ نشریه بدون ارائه دلیل مشخص توقیف شدند که از جمله آنها میتوان به مجلاتی همچون روشنفکر و سپید و سیاه و همچنین برخی نشریات محلی اشاره کرد.»
وی در جمعبندی تأکید کرد: «روزنامهنگاری در ایران برخلاف بسیاری از کشورها، از ابتدا در پیوند با دولت شکل گرفت و در بخشهای مختلف تاریخی، تحت سیطره ساختارهای دولتی قرار داشت.»
جایگاه بنیادین بخش اخبار در مطبوعات ایران
مسعود کوهستانینژاد، پژوهشگر تاریخ، در این نشست با تأکید بر جایگاه بنیادین بخش اخبار در مطبوعات ایران گفت: «بخش اخبار، چه در مطبوعات سراسری و چه در مطبوعات محلی، پایه اصلی نشریات در تاریخ ایران است و رکن اصلی استفاده پژوهشی ما از مطبوعات نیز همین بخش محسوب میشود. بنابراین، زمان و زمینه تاریخی تولید خبر اهمیت اساسی دارد و باید همواره در تحلیل آن مورد توجه قرار گیرد.»
وی با اشاره به نقش فناوریهای ارتباطی در تحول خبررسانی افزود: «به موازات گسترش فناوریهای ارتباطی، فرآیند خبررسانی نیز تسهیل شد. برای نمونه، پدیده تلگراف در دوره قاجار امکان تولید و انتقال خبر را به شکل قابل توجهی افزایش داد و در ادامه، فناوریهایی مانند رادیو و تلفن نیز به گسترش ارتباطات و تحول در اطلاعرسانی کمک کردند.»
کوهستانینژاد با اشاره به محدودیتهای مطبوعات محلی تصریح کرد: «در مطبوعات محلی، موانع و محدودیتهای متعددی برای انتشار اخبار وجود داشت و در بسیاری موارد امکان انعکاس برخی رویدادها فراهم نبود. به همین دلیل، افراد ناگزیر بودند اخبار خود را برای مطبوعات مرکزی ارسال کنند تا در آنجا منتشر شود.»
وی ادامه داد: «اخبار محلی اغلب با نوعی محافظهکاری و ترس همراه بود که همین مسئله دامنه انتشار و صراحت اخبار را محدود میکرد. با این حال، اطلاعات مهم و ارزشمندی از شهرستانها در جراید محلی منتشر میشد؛ از جمله اخبار مربوط به انحصار وراثت که امروز منبعی مهم برای شناخت ساختار اجتماعی و بافت محلی آن دوران به شمار میرود.»
این پژوهشگر تاریخ با تأکید بر ضرورت نگاه تحلیلی به مطبوعات محلی گفت: «نباید با مطبوعات محلی همان برخوردی را داشت که با اسناد آرشیوی داریم. بخش قابل توجهی از اخبار و رویدادهای محلی، نه در مطبوعات همان منطقه، بلکه در نشریات مرکزی و سراسری منتشر شده است. بنابراین برای شناخت دقیق یک منطقه، نمیتوان به اخبار محلی بهتنهایی بسنده کرد.»
کوهستانینژاد در پایان خاطرنشان کرد: «اخبار در یک فرایند حکومتی و اجتماعی تولید میشوند، نه صرفاً در سطح محلی یا فردی؛ از این رو تحلیل آنها نیازمند توجه به این بستر گستردهتر است.»
مغفولماندن موضوع تاریخ مطبوعات محلی
سیدمحمود سادات، معاون پژوهش و منابع دیجیتال سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران و دبیر علمی همایش، با اشاره به روند شکلگیری این رویداد گفت: «فرآیند برگزاری این همایش در سال ۱۴۰۴ و با ابتکار پژوهشکده اسناد آغاز شد و نخستین همایش ملی در حوزه تاریخ مطبوعات محلی ایران به شمار میرود. مقالات متعددی از شهرهای دیگر، بهویژه اصفهان و مشهد، به دبیرخانه همایش ارسال شد و همایش اصلی نیز در ۲۱ مهرماه با همکاری مراکز استانی برگزار خواهد شد.»
دبیر علمی همایش با اشاره به مغفولماندن موضوع تاریخ مطبوعات محلی گفت: «این حوزه تاکنون کمتر مورد توجه قرار گرفته، در حالی که نقش مطبوعات محلی در تدوین تاریخ محلی بسیار اساسی است.»
وی مطبوعات محلی را بهمثابه مکمل اسناد و آرشیوها توصیف کرد و افزود: «صرف بررسی اسناد کافی نیست؛ مطبوعات محلی این ظرفیت را دارند که اجزای پراکنده آرشیوی را به هم متصل کنند.»
سادات با اشاره به نقش این منابع در تاریخ شفاهی گفت: «در فرآیند تاریخ شفاهی، مصاحبهگر با تکیه بر مطبوعات محلی و برخورداری از اطلاعات دقیقتر، میتواند در گفتوگو با راوی، صحتسنجی زمانی انجام دهد و حتی برخی دادههای روایی را اصلاح کند.»
وی ادامه داد: «توجه به مطبوعات محلی میتواند در مستندسازی اسناد نیز نقش مهمی ایفا کند. مطبوعات محلی در سه حوزه پژوهش تاریخ محلی، تاریخ شفاهی و مستندسازی اسناد نقش مؤثری دارند.»
سادات همچنین درباره روند پذیرش آثار گفت: «۶۴ چکیده مقاله به دبیرخانه ارسال شد که ۵۵ مورد پذیرفته و ۳۵ مقاله نهایی شد و به همایش راه یافت.»
جایگاه بخش پیایندهای سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران
نوشین هخامنشی، رئیس اداره نشریات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، در این نشست با تشریح جایگاه بخش پیایندهای سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران تصریح کرد: «این بخش از مهمترین و غنیترین مراکز نگهداری پیاپیندها در کشور است که فعالیت آن از سال 1316 همزمان با تأسیس کتابخانه ملی آغاز شده است.»
وی افزود: «در این مخازن، نشریات ارزشمندی از دوره قاجار، پهلوی اول و دوم و همچنین دوره پس از انقلاب اسلامی نگهداری میشود و مجموعهای گسترده از نشریات فارسی، عربی و لاتین مرتبط با موضوعات ایران، اسلام و کتابداری در این مرکز گردآوری شده است.»
رئیس اداره نشریات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران با ارائه آمار این مجموعه گفت: در مجموع حدود 40 هزار عنوان نشریه در قالب حدود ۳۵۰ هزار مجلد و نزدیک به ۶ میلیون نسخه در مخازن پیایندها نگهداری میشود که حدود 35 هزار عنوان از آن نشریات فارسی است و سایر بخشها شامل نشریات لاتین و عربی میشود.»
هخامنشی ادامه داد: «در کنار نشریات سیاسی و اجتماعی، روزنامههای فکاهی و انتقادی نیز در این مجموعه نگهداری میشوند که از جمله آنها نشریه «بهلول» است. همچنین برخی نشریات لاتین مانند نشریه آلمانی «رایش» که به دربار اهدا شده بود نیز در این مجموعه موجود است.»
وی با اشاره به روند دیجیتالسازی نشریات گفت: «در سالهای اخیر با همکاری بخش فهرستنویسی، فرآیند دیجیتالسازی نشریات دوره قاجار آغاز شده و پس از استانداردسازی و کنترل کیفیت، این منابع بهصورت برخط در اختیار کاربران قرار میگیرد.»
رئیس اداره نشریات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران در پایان با اشاره به مراکز استانی گفت: «در ۱۳ مرکز استانی سازمان، فرآیند شناسایی، ثبت و ارسال نشریات با هماهنگی مرکز تهران انجام میشود و هدف اصلی، یکپارچهسازی و استانداردسازی خدمات در سطح ملی است.»
نشریات محلی دوره پهلوی با گرایش دینی
در بخش ارائه مقالات نیز رحیم روحبخش، پژوهشگر تاریخ، مقاله خود با عنوان «نشریات محلی دوره پهلوی با گرایش دینی؛ به روایت مصوبات شورای عالی معارف» را ارائه کرد. سمیه محسنیان، عضو هیئت علمی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، در ارائهای تحت عنوان «نقش مراکز استانی سازمان اسناد و کتابخانه ملی در صیانت و حفاظت از مطبوعات محلی به مثابه حافظه فرهنگی» آخرین یافتههای پژوهشی خود را با مخاطبان به اشتراک گذاشت. مدیریت پنل نقد و بررسی مقالات نیز بر عهده علیرضا ملائی توانی، رئیس پژوهشکده اسناد، بود.
نشست مقدماتی همایش ملی «تاریخ مطبوعات محلی ایران؛ از آغاز تا انقلاب اسلامی» با حضور پژوهشگران و علاقهمندان حوزه تاریخ مطبوعات و مطالعات ایران معاصر در سالن فرهنگ مرکز همایشهای بینالمللی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزار شد. همچنین نمایشگاه گزیدهای از مطبوعات محلی موجود در آرشیو سازمان در حاشیه این همایش برپا شد.
نظر شما