سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، تجربه برگزاری نمایشگاههای مجازی در دوران کرونا و اکنون در پی شرایط امنیتی، اگرچه از سرِ اجبار بوده، اما ظرفیتی برای اصلاحات ساختاری ایجاد کرده است. امیرمسعود شهرامنیا، رئیس مرکز نشر دانشگاهی، معتقد است که «عادت بدنه نشر و مخاطبان» به مدل فروشگاهی نمایشگاه، بزرگترین مانع در تحول آن بوده است.
وی میگوید: «وقتی یک نهاد مقبول، بهاصطلاح دستکاری میشود، گاهی کارکرد جدید به دست نمیآید، علاوه بر اینکه رویداد قبلی هم نابود میشود».
با این حال، شهرامنیا فرصت پیشآمده برای تغییر زمان برگزاری نمایشگاه بینالمللی به پاییز را یک «الهامگیری» برای تبدیل تهدید به فرصت میبیند. پیشنهاد وی برای استفاده از الگوی فرانکفورت (ترکیب روزهای تخصصی و روزهای فروش عمومی)، مسیری هوشمندانه برای عبور از نگاه «بازارمحور» به نمایشگاه تهران است.
رئیس مرکز نشر دانشگاهی، یادآور میشود، با نوآوری و واسپاری امور به صنف، که پیشتر گامهای مهمی برای آن برداشته شد و در دولت جدید نیز به آن توجه شده، میتوان نمایشگاه را از یک فروشگاه بزرگ فصلی به یک کانون تخصصی برای تعامل پدیدآوران و ناشران در سطح بینالمللی تبدیل کرد. این تغییر رویکرد، کلیدِ زنده ماندن و حرفهایتر شدن ویترین کتاب ایران است.
- درباره کیفیت حضور مرکز نشر دانشگاهی در هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران بفرمایید. از عنوانهای عرضه شده تا خریدها.
اردیبهشتماه، به «اردیبهشت کتاب» معروف شده و تقارن زیبایی با نمایشگاه بینالمللی کتاب داشت. اما سال ۱۴۰۵ بهدلیل شرایط خاصی که پیشآمد، بهخصوص بلاتکلیفی که درباره وقوع دوباره حملات دشمن و آغاز جنگ وجود داشت، شورای سیاستگذاری ترجیح داد، نمایشگاه کتاب در الگوی مجازی برگزار شود، تا اگر جنگ دوباره شروع شد، بحران جدیدی برای این رویداد ایجاد نشود.
بنابراین مرکز نشر دانشگاهی پیرو تصمیم کلانی که اتخاذ شد، پذیرفت؛ هرچند علاقهمند بودیم فرصت دیدار دوبارهای فراهم شود، با مخاطبان اصلی مرکز یعنی دانشجویان، استادان، اهل قلم دانشگاهی دیدار داشته باشیم. این افراد از مخاطبان پُررنگ نمایشگاه کتاب تهران تعریف میشوند؛ بنابراین با لغو نمایشگاه فیزیکی فرصت درخورتوجهی از دست رفت اما بههر حال اقتضای شرایط این بود. مرکز نشر دانشگاهی به استقبال نمایشگاه مجازی کتاب رفت؛ بهویژه اینکه از مدتها قبل، به بحث کتاب الکترونیکی ورود کردهایم و هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران، نیز امکان عرضه کتابهای الکترونیکی را فراهم کرده است.
توجه به کتابهای الکترونیکی از ابعاد مختلف درخورتوجه است؛ میدانیم دو اتفاق در دنیای کتاب رخ میدهد؛ نخست اینکه کتاب کاغذی بهدلیل رشد کتاب الکترونیکی، روزبهروز درحال کاهش است. هرچند، هیچوقت از بین نمیرود اما سهم این نوع کتاب در سبد خرید کم میشود.
توسعه کتاب الکترونیکی، ابعاد جهانی دارد اما بُعد دیگر این تحول به خواست ناشران مرتبط است. اینکه شرایط، گران شدن قیمت کاغذ و تورم بسیار شدیدی که در چاپ کتاب کاغذی داریم، مخاطبان رابه استفاده از کتابهای غیرکاغذی مجبور میکند. بنابراین باید فرهنگسازی کنیم و کجا بهتر از فرصت نمایشگاه بینالمللی و مجازی کتاب. بههمین دلیل باید به فال نیک گرفت که امکان عرضه کتاب الکترونیکی در نمایشگاه مجازی فراهم شده است. پیرو این امکان، از ناشران بخش خصوصی و سکویهای اینترنتی عرضه کتاب، حمایت شده است.
حدود ۵۰۰ عنوان، کتاب از سال ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۵ در مرکز نشر دانشگاهی منتنشر اما به دو علت، نزدیک به ۳۰۰ عنوان در هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران، عرضه شده است. نخست بهدلیل موجودی مرکز نشر دانشگاهی، دوم بهدلیل اینکه تعدادی از کتابهای مرکز نشر دانشگاهی، اعلام وصول نشدهاند. امیدواریم تا پیش از پایان نمایشگاه، اعلام وصول این کتابها نیز نهایی شود.
مرکز نشر دانشگاهی از ابتدای تاسیس، بیش از ۲ هزار و ۶۰۰ عنوان چاپ نخست منتشر کرده است، برخی آثار مثل «غلط ننویسیم» و «فیزیک هالیدی» دهها نوبت چاپ شده است. بنابراین تصور میکنیم ویترینی از کتابهای دانشگاهی را در نمایشگاه مجاز کتاب تهران عرضه کردیم. درباره فروش، معتقدم نه رضایتبخش بود، نه بد. بهنظر میرسد، با توجه به جریان عادی کسب و کار، مردم علاقهمند بودند در نمایشگاه فیزیکی حاضر شوند. شاید هنوز چندان در جریان برگزاری نمایشگاه مجازی نیستند.
- با تقسیمبندی نهادهای مختلف دخیل در نمایشگاه کتاب، این طور برداشت میشود، برخی نهادها، در جریان اطلاعرسانی کم کاری کردهاند.
متاسفانه همین طوراست؛ صداوسیما بهویژه در سالهای اخیر در نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران، با ایجاد ایستگاه و برپایی استودیو، فعالیت رسانهای داشت. علاوهبراین برگزاری آیین افتتاحیه، موج خبری درخوری ایجاد میکرد؛ بنابراین انتظار میرفت برای هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران، هم این آیین برگزار شود؛ البته دوستان گفتند، تصمیم برای برپایی نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران در پاییز، دلیل برگزار نشدن این آیین است. با این وجود معتقدم اگر میخواهیم به علم و فرهنگ و آینده کشور خدمت کنیم، هرجا فعال هستیم در صدا و سیما، رسانههای خبری و شهرداری که بیلبوردهای عظیم شهری را در اختیار دارد، جدا از نگاههای جناحی و سیاسی، باید به کمک کتاب بیاییم؛ صادقانه بگویم آنطور که باید این رویکرد را ندیدیم؛ درحالی که بخشی از بیلبوردهای شهری، به معرفی مجموعههای شهرداری اختصاص پیدا کرده است.
یادآور میشوم، در ایجاد باغ کتاب تهران، موثر بودم، بابت توسعه این مجموعه بسیار بسیار خوشحالم اما فکر میکنم، این روزها، فصل تبلیغ باغ کتاب نیست بلکه فصل تبلیغ نمایشگاه مجازی کتاب است؛ بهنظر میرسد استفاده از ظرفیت بیلبوردهای شهرداری برای تبلبغ باغ کتاب، ایجاد فضای رقابت با رویداد نمایشگاه مجازی کتاب تهران است که اقدام خوبی نبود. بنابراین باید بیشتر برای نمایشگاه مجازی کتاب، تبلیغ شود. هنوز هم دیر نشده بهویژه اینکه احتمال تمدید این رویداد نیز وجود دارد که زمینه فروش بیشتر را ایجاد میکند هرچند که معتقدم آمارهای اعلام هم خوب است.
- مرکز نشر دانشگاهی از ابتدای نمایشگاه مجازی، چند عنوان کتاب فروخته است؟
بیش از ۷۰۰ عنوان کتاب فروخته شده البته برای مرکز نشر دانشگاهی، آمار کمی است؛ بنابراین امیدوارم تا پایان نمایشگاه این آمار افزایش پیدا کند. مرکز مشابه نمایشگاه مجازی که فعالیتهای ترویجی انجام میدهد، مرکز نشر دانشگاهی نیز تلاش کرده با برگزاری نشستهای برخط با حضور نویسندگان و برگزاری کارگاههای تخصصی، حال و هوای اردیبهشتی کتاب را تقویت کند.
- البته بهنظر میرسد، تعطیلی دانشگاهها، در فروش نمایشگاه کتاب، بیتاثیر نیست.
بله؛ علاوهبراین بحث خیلی مهم، تخصیص بنهای خرید کتاب از نمایشگاه کتاب است. میدانیم چهار گروه دانشجویان، طلاب، اعضای هیئت علمی و اهل قلم از مخاطبان تخصصی حوزه کتاباند و هرسال، بنهای اختصاصی برای این گروها تخصیص داده میشد و توقف آنها تا حدودی به میزان فروش آسیب زده است. البته بهنظرمیرسد، برگزاری نمایشگاه حضوری کتاب در پاییز سال جاری، دلیل حذف این بنها، در هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران، است. امیدوارم یارانه ۲۵ درصدی، که بیشتر از تخفیفهای نمایشگاه حضوری است، به بخشهای عمومی و کودک نمایشگاه، بیشتر کمک کند.
- نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران با توجه به وقوع جنگ، لغو و برگزاری نمایشگاه مجازی، تدبیر شد. هرچند طراحی سامانه نمایشگاه مجازی، با شیوع ویروس کرونا، اقدام روبهجلویی بود، اما بعد از گذشت ۶ دوره و تاکید همیشگی برای برگزاری الگویی حرفهایتر برای بزرگترین رویداد فرهنگی کتابمحور کشور، چه مولفههایی برای تحقق این هدف بهخصوص در نمایشگاه پیشرو، در پاییز باید تعریف کرد؟ بهویژه اینکه فروش در قالب مجازی، درحال برگزاری است.
از سالها قبل، بحث برگزاری نمایشگاه تخصصی و تغییر رویکرد فروشگاهی این رویداد، مطرح و دورهای که مدیرعامل موسسه نمایشگاههای فرهنگی ایران بودم، این موضوع از چالشهای جدی بود. عملا این تحول را شاهد نبودیم که مهمترین دلیل هم عادت بدنه نشر و حتی مخاطبان به برگزاری سالانه نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران است؛ رویدادی جذاب و قشنگ که گویا کسی جرات برهم زدن آن را نداشت؛ بهویژه اینکه وقتی یک نهاد مقبول، بهاصطلاح دستکاری میشود، گاهی کارکرد جدید به دست نمیآید، علاوهبراین رویداد قبلی هم نابود میشود. نگرانی که همواره وجود داشت.
در دولت جدید، دکتر صالحی، با تجربه برگزاری چندین دوره نمایشگاه که به اعتقاد من شایستهترین فرد برای ایجاد تحولات است، کارهای بزرگی در نمایشگاه انجام دادند؛ میدانیم آقای دکتر صالحی بود که واسپاری واقعی و جدی امور نمایشگاه صنف نشر را آغاز و به صنف اعتماد کرد؛ بهعبارت دیگر وزیر فرهنگ، بخش عمده سیاستگذاری و اجرایی نمایشگاه را بهمعنای واقعی به صنف سپرد. واسپاری امور نمایشگاه به صنف، از اولویتهای معاونت امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی دولت چهاردهم هم بود.
معتقدم برخی اتفاقات شاید چندان جذاب و شیرین نباشد اما زمینه الهامگیری را فراهم میکند تا به فرصت تبدیل شود. دوستان در معاونت امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، مصمم هستند، نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران را پاییز سال جاری برگزار کنند و جالب اینکه پیشتر نیز بهطور جدی این ایده مطرح شده بود؛ بنابراین حالا که به جبر زمانه مجبور به تغییر زمان نمایشگاه شدیم، هویت این رویداد نیز به نمایشگاهیتر بودن تحول پیدا کند. با تعطیل شدن کامل بخش فروش، مخالفم اما میتوان با نوآوری و خلاقیت، مشابه نمایشگاه کتاب فرانکفورت عمل کرد. در این رویداد ترکیبی و پنجروزه، ۳ روز کاملا تخصصی و۲ روز برای بازدید عموم و فروش اختصاص دارد؛ درحالی که نمایشگاه کتاب لندن، کاملا تخصصی است و اهل فن برای حضور، به پرداخت هزینههای سنگین ملزم هستند.
نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران، مشابه برخی دیگر از کشورها، مانند نمایشگاه دهلینو، بازارمحور دستهبندی میشود. به نظرم، نمایشگاه فرانکفورت، الگوی خوبی برای نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران است. براساس این الگو میتوان سه روز نمایشگاه را ویژه اهل فن و زمینهای برای آشنایی پدیدآوران با ناشران، تعیین و ۴ یا ۵ روز را برای بخش فروش، برنامهریزی کرد. امیدواریم با باز شدن فضا، بخش بینالملل نیز فعال شود. نخستین فلوشیپ نشر تهران، نیز تجربه خوبی بود و بهنظرم اگر توسعه پیدا کند، یکی از ظرفیتهای توسعه کارکردهای نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران است.
نظر شما