به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) به نقل از روابط‌عمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، مجموعه «کاوشی در گنجینه کتابخانه ملی ایران» با هدف معرفی منابع شاخص و کمتر شناخته‌شده این گنجینه، در هر شماره یکی از آثار برجسته نسخ خطی، منابع چاپی یا پیایندهای موجود در سازمان را به مخاطبان معرفی می‌کند.

چهل‌وسومین روایت این مجموعه در آستانه ۲۵ اردیبهشت، روز بزرگداشت حکیم ابوالقاسم فردوسی، به بررسی فرهنگ شاهنامه فریتس ولف، ایران‌شناس و زبان‌شناس آلمانی، اختصاص یافته است.

ولف (۱۸۸۰–۱۹۴۳) از چهره‌های برجسته مطالعات ایران باستان و ادبیات فارسی و دانش‌آموخته مدارس سخت‌گیر زبان‌شناسی تطبیقی در آلمان بود. او زیر نظر استادانی چون کریستیان بارتولومه، از بنیان‌گذاران ایران‌شناسی علمی اروپا، کار کرد و گرایش جدی به زبان‌های ایرانی از اوستایی و فارسی باستان تا پهلوی و فارسی نو داشت. علاقه ولف به ادبیات کلاسیک، همراه با توانایی‌های زبانی گسترده، او را به یکی از نخستین محققانی تبدیل کرد که به صورت نظام‌مند به واژه‌شناسی شاهنامه پرداخت؛ کاری که در زمان او با محدودیت دسترسی به نسخه‌ها، تلاشی طاقت‌فرسا محسوب می‌شد.

اثر مهم ولف، Glossar Zu Firdosis Schahname، حاصل بیش از یک دهه پژوهش دقیق بر روی نسخه‌های مختلف شاهنامه است. این فرهنگ، نخستین لغت‌نامه علمی و مدرن شاهنامه است که تمامی واژه‌ها، ترکیبات، نام‌ها و تعابیر متن حماسه را به صورت مدخل‌های مستقل و مستدل فهرست کرده است. ولف در این فرهنگ، نه تنها به معنی کردن واژه‌ها بسنده نکرده، بلکه ریشه‌شناسی تطبیقی هر واژه و ارتباط آن با اوستایی، فارسی باستان و پهلوی را بررسی کرده و تغییرات آوایی و معنایی آن‌ها در گذر زمان را توضیح داده است.

به همین دلیل، فرهنگ شاهنامه ولف نه تنها برای شاهنامه‌پژوهان، بلکه برای زبان‌شناسان تاریخی و پژوهشگران ادبیات فارسی نیز مرجعی بنیادین است. نامه‌ای مهم از ولف با شناسه سند ۲۹۷/۱۹۷۲۹ در گنجینه اسناد ملی، تشکر او از پیشنهادها و راهنمایی‌های نولدکه، بارتولومه و لانداوئر و قدردانی از حمایت وزارت خارجه آلمان را ثبت کرده است. در بندهای پایانی این سند اشاره شده که فرهنگ شاهنامه فردوسی اثر ولف ارمغانی از جانب دولت آلمان برای جشن هزاره فردوسی است که در دوره پهلوی اول با حضور ایرانشناسان برجسته برگزار گردید.

اهمیت اثر ولف در آن است که تقریباً تمامی تصحیح‌های مهم شاهنامه، از تصحیح بزرگ مسکو تا تصحیح سنجیده جلال خالقی مطلق، به طور مستقیم از آن بهره برده‌اند. پژوهشگران بعدی نیز بارها بر دقت و استواری تحلیل‌های او تأکید کرده‌اند، به‌ویژه در مواردی که فهم معنای یک بیت یا واژه کهن تنها با بررسی ریشه‌شناختی ممکن است. ولف با خلق این فرهنگ نشان داد که خواندن شاهنامه، علاوه بر تجربه ادبی و حماسی، نیازمند ابزارهای علمی و زبان‌شناختی است و کار او پلی میان ایران‌شناسی دانشگاهی اروپا و سنت ادبی ایران ایجاد کرد.

فرهنگ شاهنامه ولف هنوز پس از نزدیک به یک قرن، یکی از معتبرترین و ضروری‌ترین منابع برای درک دقیق زبان فردوسی به شمار می‌آید. متن اصلی کتاب Glossar zu Firdosis Schahname با شماره کتابشناسی ۱۸۹۶۰-۷۹م در مخازن کتابخانه ملی در دسترس پژوهشگران است.