به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در مشهد، رمضانعلی ایزانلو در نشست علمی «واکاوی مضمون وطن در ادبیات مکتبخانهای با تأکید بر کتابهای چاپ سنگی گنجینه رضوی» که به مناسبت روز گرامیداشت اسناد ملی و میراث مکتوب در کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی، برگزار شد، بیان کرد: در حال حاضر، ۵۹ هزار کتاب متنوع چاپ سنگی در کتابخانه این آستان مقدس وجود دارد.
وی با اشاره به تنوع موضوعی آثار خطی و چاپ سنگی موجود در گنجینه رضوی، بر ضرورت ایجاد پیوند میان آثار این گنجینه و مسائل اجتماعی روز، لزوم کشف این منابع متناسب با علایق و سلایق گوناگون و نیازهای جامعه، همچنین استخراج محتواهایی در قالبهای مختلف توسط متخصصان از این گنجینه کمنظیر، تأکید کرد.
تاریخچه ادبیات کودک و نوجوان
مهدی فردوسی مشهدی، منتقد و پژوهشگر ادبیات کودک و نوجوان نیز در این نشست گفت: آنچه که به آن ادبیات کودک و نوجوان گفته میشود، از حدود ۴۰۰ سال قبل آغاز شده است؛ در واقع، از اواخر قرن ۱۶ و اوایل قرن ۱۷ میلادی، ژانری در حوزه ادبیات به نام ادبیات کودک در دنیا، متولد شد. در ایران نیز به معنای امروزی ادبیات کودک و نوجوان، از حدود ۱۳۰ سال قبل، از دوره قاجار، بهویژه با وقوع جنبش مشروطه، نوع خاصی از ادبیات، برای مخاطبان کودک و نوجوان پدید آمد.
«بَچهخوانی»
فردوسی مشهدی تصریح کرد: همچنین در دوره قاجار، مجموعهای متون برای خواندن کودکان در مکتبخانهها تحت عنوان «بَچهخوانی» پیدا شد. امروزه به این ترکیب برساخته قاجاری، ادبیات کودک و نوجوان گفته میشود.
وی گفت: در حقیقت بچهخوانی، عنوانی است که درباره مجموعه ادبیات کودک و نوجوان در قالب کتابهای مصور کودکان دوره قاجار در قالب چاپ سنگی به کار میرود. مقصود از بچهخوانی، داستانهایی برای مطالعه کودکان بود که امروز آنها را با عنوان «کتاب کودک» یا «کتابهای کودکان» و به تعبیر عامتر، «ادبیات کودک و نوجوان» میشناسند.
فردوسی مشهدی ادامه داد: نخستین فهرست کتابهای بچهخوانی در بردارنده ۴۷ عنوان کتاب در قالب «فهرست حاج موسی تاجر تهرانی»، به پیوست کتاب «گنجینه نشاط» و مندرج در روزنامه «دولت علیه ایران»، معرفی شده است.
وی با اشاره به اینکه این فهرست نام ۳۲۰ کتاب فارسی و ۱۴ کتاب عربی را در پنج گروه میگنجاند که کتابهای بچهخوانی، یکی از آنهاست، بیان کرد: این کتابها، متون خواندنی در مکتبخانههای دوره قاجار است که هر مکتبداری به ذوق و علاقه خودش، محتوای آنها را به کودکان منتقل میکرده است.
این پژوهشگر اضافه کرد: مجموعه کتابهای بچهخوانی در دو فهرست، شامل ۹۰ عنوان، دستهبندی میشود. بر پایه فهرست کتاب ادبیات مکتبخانهای ایران، این فهرست ۷۰ عنوان را در این زمینه در بردارد که برخی از آثار شهیر بچهخوانی همچون حکایت خسرو دیوزاد، بختیارنامه، سلیم جواهری، قصه موسی، خاله قورباغه، خاله سوسکه، خروس و روباه و مجموعه طنزهایی نظیر لطائف و ظرائف یا حکایات ملانصرالدین در این فهرست نیست.
وی ادامه داد: از دید محتوایی، این دست از آثار، در قالب داستانهای بلند و کوتاه منثور یا منظوم تمثیلی، اندرزهای اخلاقی یا ادبیات عاشقانه، عرفانی، آموزشی و محتوای دینی یا نوحه و مرثیه یا فکاهی را در بردارند. در واقع، این آثار، بخشی از متون آموزشی کودکان به شمار میرود که در گذر زمان، متغیر و متحول شده است.
فردوسی مشهدی تصریح کرد: نزدیک به ۸۰ درصد آثار در حوزه بچهخوانی نیز در کتابخانه مرکزی و سایر کتابخانههای وابسته به آستان قدس رضوی، قابل شناسایی است.
افراد اثرگذار در حوزه ادبیات کودک و نوجوان قاجار
این پژوهشگر ادبیات کودک و نوجوان گفت: تأسیس دارالفنون در سال ۱۲۳۰ شمسی در تحول کیفی آثار حوزه کودک و نوجوان کشور، بسیار اثرگذار بوده است. همزمان با این واقعه، افرادی نیز تأسیس مدارس و تألیف کتابهای درسی در کشور را پیگیری کردند.
وی افزود: از جمله این افراد میتوان از فتحعلی آخوندزاده، جمالالدین اسدآبادی، عبدالرحیم طالبوف، حسن تبریزی معروف به «میرزا حسن رشدیه»، محمدیوسف مازندرانی معروف به «مفتاح الملک»، محمدیوسف مازندرانی و عباس اقبال آشتیانی، نام برد.
تفاوت «کتاب تصویری» با «کتاب مصور»
فردوسی مشهدی با توضیحی درباره تفاوت «کتاب تصویری» با «کتاب مصور»، عنوان کرد: محمدعلی مظفری، محمدشریف قزوینی و ابراهیم بناحمد صنیع السلطنه، از پدیدآورندگان آثار مکتبخانهای در آن دوران نیز سه کتاب با عنوان یکسان «اخلاق مصور» تألیف کردهاند. این آثار دربردارنده داستانهای اندرزی همراه با تصویرهایی در شرح محتوای مکتوب بود.
وی تأکید کرد: وطن در طول تاریخ مکتوب فارسی و در ادبیات فارسی در معنای زادبوم جغرافیایی، خاستگاه ملکوتی، ملیت دینی و ملیت فرهنگی، به کار رفته است.
این پژوهشگر با اشاره به وجود هر سه کتاب اخلاق مصور در کتابخانه آستان قدس رضوی، بخشی از کتاب اخلاق مصور درباره وطن اثر مرحوم مظفری را در نشست برای حاضران، خواند:
ما که اطفال این دبستانیم ..همه از خاک پاک ایرانیم
همه با هم برادر وطنیم .. مهربان همچون جسم با جانیم
وطن ما به جای مادر ماست .. ما گروه وطنپرستانیم
شکر داریم کز طفولیت .. درس حب الوطن همیخوانیم
چون که حب الوطن ز ایمان است .. ما یقینا ز اهل ایمانیم
گر رسد دشمنی برای وطن .. ما نخستین حریف میدانیم
در ره عزت و بقای وطن .. جان و دل رایگان بیافشانیم
وی همچنین با اشاره به تفاوتهای معنایی مفاهیم میهن، وطن، کشور، ملیت، قومیت، ایران، مملکت، میهنپرستی و میهندوستی، به توضیح درباره تطورات معنای وطن در ادب فارسی و تحلیل این سروده کودکانه پرداخت.
نظر شما