سرویس استان‌های خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- علی بایزیدی، نویسنده، شاعر و پژوهشگر: بیش از دو دهه پژوهش تاریخی در قلمرو جغرافیایی سرزمین گرگان (استان گلستان)، پژوهشگر را به این نظریه نائل کرده است که مبحث مهم و تأثیرگذار آموزش و پرورش (تعلیم و تربیت) در تمامی رشته‌ها و رسته‌های گوناگون هنری، ادبی، علمی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و ورزشی و... به خوبی و روشنی آنجا نمود پیدا می‌کند که در ۱۲۱ سال سابقه آموزش و پرورش نوین (غیرسنتی) در منطقه سرسبز و تاریخی استان گلستان که با افتتاح مدرسه افخمیه استرآباد توسط محمدعلی خان سردار افخم حاکم وقت استرآباد در ۱۷ فروردین ماه ۱۲۸۴ خورشیدی، راه طولانی خود را آغازیدن گرفت، در تمامی عرصه‌هایی که برشمرده شد، آموزگاران و معلمان این استان، سردمدار و سرآمد بوده‌اند.

اینک در روز بزرگداشت معلم قرار گرفته‌ایم و با یاد چهره‌هایی چون میرزا غلامرضا ریاضی، از نخستین آموزگاران مدارس جدید استرآباد و معلم مدرسه سعادت که در اواخر دوره قاجار و اوایل پهلوی فعالیت داشت، یحیی خان قره داغی از آموزگاران دهه ۲۰ و ۴۰ خورشیدی که مدت قابل توجهی رییس اداره فرهنگ گرگان بود و زنده یاد قدیر گوکلانی، آموزگار مشهور دهه‌های ۳۰ تا ۶۰ خورشیدی و بنیان‌گذار آموزش عشایر گلستان و بزرگ مرد کتاب‌دوست ترکمن صحرا، در یادداشتی به معرفی جمعی از آموزگاران جاویدنام گرگان زمین و بعضا منطقه بپردازم.

محمدصادق علیمی(۱۳۶۲-۱۲۹۳)

مرحوم علیمی فرزند شیخ رضا علیمی (کسی که کوچه علیمی گذر سرچشمه به نام او است) از آموزگاران و دبیران قدیمی رشته‌های ادبی و انسانی گرگان، بندرترکمن و گنبد در اواسط دهه ۱۳۱۰ تا دهه ۱۳۴۰، که مدتی ریاست دبیرستان کوروش گنبدکاووس را نیز برعهده داشت و از فعالان سیاسی دوران پهلوی دوم بود.

او در سرایش شعر نیز دست داشت. یکی از آثار مشهور قلمی او که نخستین اثرش نیز به حساب می‌آید، درج مقاله‌ای به نام انقلاب ادبی در روزنامه سراسری ایران بود که موضوع آن راجع به «سره یا ناسره کردن زبان فارسی»، به عنوان بحث روز هزاره حکیم فردوسی (سال ۱۳۱۳) بود.

همچنین از وی داستانی به نام«قربانیان بازیگران تقدیر» به رشته تحریر درآمده بود اما مهمترین بخش از فعالیته‌ای ادبی علیمی، سرایش و انتشار اشعار انتقادی طنز در نشریه«حاجی بابا» و مجله «توفیق» با نامهای مستعار مم صندوق الشعراء و مم صندوق العلماء است.

مسیح ذبیحی(۱۳۰۸-۱۳۵۶)

از آموزگاران مشهور دهه ۳۰ تا ۵۰ شمسی و از پیشگامان تاریخ پژوهی معاصر در سرزمین گرگان و مؤلف آثاری در حوزه تاریخ گرگان شامل استرآبادنامه، گرگان سرزمین طلای سفید، سالنامه فرهنگ گرگان به سال ۱۳۳۷ با همکاری ابوالقاسم امیرلطیفی و نیز همکار زنده یاد دکتر منوچهر ستوده در تالیف بخش گرگان و دشت در کتاب ۱۰ جلدی از آستارا تا استرآباد بود.

نصرت الله علیمی (۱۴۰۳-۱۳۱۴)

فرزند مشهور محمدصادق علیمی، دارای دکترای فلسفه علم از دانشگاهی در فرانسه، نویسنده نخستین کتاب درباره کامپیوتر در ایران به سال ۱۳۵۲، که در سالهای اولیه مشغولیتش به کار، به استخدام آموزش و پرورش درآمد و به تدریس در دبیرستانهای گرگان و گنبد مشغول شد. البته او پس از چند سال به بانک کشاورزی پیوست اما به هر روی در سابقه حرفه‌ای‌اش ۶-۷سال حضور در کسوت آموزگاری دیده می‌شود.

از علیمی آثار دیگری نیز منتشر شده است؛ ازجمله «علم در قلمرو ادبیات»، «ابوریحان و مهرورزیهای پنهان»، «سایبرنتیک در حوزه مدیریت». او در کنگره علمی سراسری و بین‌المللی تهران در سالهای ۱۳۴۹ و ۱۳۵۱ نیز مقالاتی ارائه داده بود. در سرایش شعر نیز دستی داشت و شعر مشهور «سگ چشم» که در جنگ باران سال ۱۳۴۶ انتشار یافت، از همکاری‌های او با نخستین مجله‌ طور استان گلستان و دوست آموزگارش پرویز رضایی است.

نصرت الله صفایی (۱۳۱۰ – ۱۳۶۰)

نصرت‌الله صفایی در ۱۱ فروردین سال ۱۳۱۰ شمسی (بنا به قولی ضعیف‌تر متولد اول فروردین‌ماه) در گذر سرپیر (محله سبزه مشهد) استرآباد (گرگان کنونی از ۱۳۱۲ به بعد) به عنوان نخستین فرزند خانواده متولد شد.

نصرت‌الله پس از گذراندن سال سوم دوره متوسطه قدیم در دبیرستان ایرانشهر (قدیمی‌ترین دبیرستان گرگان که از سال ۱۳۱۵ تاکنون پابرجاست) راهی دانشسرای مقدماتی شد و پس از دو سال تحصیل عالیه، مدرک کاردانی خود را دریافت کرد و چون دانش‌آموز و دانشجوی کوشایی بود به عنوان دبیر برای تدریس در مقطع دبیرستان برگزیده شد.

در فاصله سال‌های ۱۳۳۰ تا ۱۳۴۰ شمسی دبیر دبیرستان بود و به سبب علاقه وافر به کسب علم و دانش، در سال ۱۳۴۳ موفق به دریافت مدرک کارشناسی آموزش و پرورش از دانشگاه تهران شد و مدتی نیز مسئولیت آموزش ابتدایی شهر گرگان و ریاست آموزش و پرورش بخش علی آباد کتول و نیز سرپرستی دانشسرای گرگان (تربیت معلم کنونی) برعهده داشت.

زنده یاد صفایی که از مهرماه سال ۱۳۳۰ شمسی وارد خدمت در آموزش و پرورش شده بود، در مهرماه سال ۱۳۵۹ بازنشسته شد تا بیش از پیش به فعالیت مورد علاقه‌اش، یعنی شعر و شاعری بپردازد.

اگرچه سرودن شعر به گویش استرآبادی (گرگانی) پیش از صفایی نیز مرسوم بود و در دوره معاصر محمدعلی خان عبهری (بانی نشریه نامه قابوس به عنوان اولین جریده منتشره در سرزمین گرگان) آثاری به گویش گرگانی سروده است ولی صفایی صاحب معروفترین نصاب گرگانی با نام «اَلبُو» (به گویش گرگانی یعنی حشره) است.

نصابی با مطلع «اهل گرگانیم و آب شهر ما، اُو می شود» که برخی از ابیات این شعر را تقریباً همه اهالی شهر گرگان از بَر هستند و هرگاه صحبت از گویش گرگانی به میان می آید، آن را یادآور می‌شوند.

اکبر دیلم کتولی (۱۳۶۵-۱۲۹۶)

او از آموزگاران مقطع دبستان در شهرستان علی‌آباد بود و تنها حدود شش کلاس سواد داشت اما در سرودن غزل، قصیده، مثنوی و دیگر قالب‌های کلاسیک شعر فارسی با مضامین مذهبی، مرثیه و مدیحه در میان اهالی منطقه سرآمد بود و در اشعارش«دیلمی» تخلص می‌کرد.

این آموزگار صاحب‌هنر سرانجام در دوازدهم اسفندماه سال ۱۳۶۵ دار فانی را وداع گفت و در جوار امامزاده هارون بن موسی بن جعفر(ع) واقع در روستای الازمن به خاک سپرده شد.

از وی ۳ دختر و ۳ پسر به ترتیب به نام‌های فاطمه، حسین، یحیی(متوفی)، گلی، محمد و مریم به جای مانده است که مشهورترین آنها مرحوم حسین دیلم کتولی، شاعر مشهور غزل‌سرا و سپیدسراست؛ البته پسر دیگرش محمد دیلم‌کتولی – جانباز جنگ تحمیلی- نیز از ودیعه موروثی بی‌نصیب نمانده و همچون برادرش – حسین - به شعر و شاعری مشغول است.

یکی از دختران این شاعر فقید علی‌آبادی نیز به نام گلی، از طبع و قریحه شعر و شاعری بالایی برخوردار است و نیز مجموعه اشعارش که با دست خط خودش در دفتری به یادگار نوشته شده هنوز به بوته نشر سپرده نشده و نزد فرزندش محمد است.

دکتر حسینعلی هروی (۱۳۷۲-۱۲۹۷)

هروی اگرچه در سال‌های دهه ۳۰ تا ۵۰، از استادان دانشکده معقول و منقول دانشگاه تهران بود اما در آغاز راه، معلم بود. او در مدرسه کوروش روستای ترکمن نشین آرخ از توابع بندرترکمن، به تدریس دانش آموزان می‌پرداخت.

هروی در حوزه حافظ شناسی و شرح غزل‌های حافظ، مؤلف کتاب ۴ جلدی شرح غزل‌های حافظ است که پس از ۱۵ سال کار بی وقفه در سال ۱۳۶۶ منتشر شد و نخستین شرح کامل دیوان خواجه حافظ لقب گرفت.

او در ترجمه نیز استاد بود و آثار چندی از نویسندگان فرانسوی را ترجمه و منتشر کرد که از آن می‌توان به فرهنگ البسه مسلمانان از راینهارت پیتر ان دُزی، درسهایی برای خوش زیستن در زندگی زناشویی از آندره موروا، زندگینامه پوشکین اثر هانری تروایا و جلد یازدهم تاریخ بزرگ جهان اشاره کرد.

پرویز رضایی (۱۳۱۶)

پرویز رضایی دارای لیسانس فلسفه از دانشسرای عالی تهران، دبیر ادبیات و منطق و فلسفه و هنر، مترجم ده‌ها عنوان کتاب در حوزه هنر نقاشی به ویژه سبکهای امپرسیونیسم از زبان فرانسه، نقاش آبرنگ، بانی نخستین مجله در استان گلستان به نام جُنگ باران در سال ۱۳۴۶ است.

آخرین آثار ترجمه رضایی، «نخستین کتاب شعر» و «شاگردان تنبل نافرمان و دیگر نوابغ» درسال ۱۴۰۴ توسط انتشارات استارباد گرگان انتشار یافته است. آثار اولیه او عبارت است از: طرحهای وانگوگ؛ از اوروان اویتر، نشر توس (۱۳۷۴)؛ ترجمه و تألیف: فرهنگ مصور نقاشی نو، انتشارات برنامه (۱۳۷۷)؛ ترجمه و تألیف: رامبراند، هوکوسایی و وانگوگ انتشارات طریق کمال (۱۳۷۸)؛ ترجمه: افسانه چو یوان، نخستین شاعر بزرگ چین از تونگ هسهوی مصور. انتشارات کاروان (۱۳۸۲)؛ ترجمه: چشمانداز امپرسیونیسم از ساران الکساندریان، انتشارات توس (۱۳۸۸).

اروجعلی محمدزاده (۱۳۹۳-۱۳۱۶)

مشهور به اورج، معلم و شاعر سرابی که از اوایل دهه چهل در گرگان حضور یافت و تا پایان عمر در این شهر از شاعران پیشگام و سردمدار شعر نو و نیمایی بود. از اورج کتابی منتشر نشده اما آثار او به طور پراکنده در نشریات مختلف سراسری و محلی انتشار چون خوشه احمد شاملو، فردوسی، گلستان ایران، سلیم، گلشن مهر، استارباد و... منتشر شده است.

ایرج تنظیفی (۱۴۰۲-۱۳۱۷)

نقاش و مجسمه‌ساز بزرگ و مشهور گرگان که او را به عنوان بنیان‌گذار هنر مجسمه‌سازی با فلز مس در ایران و ارتقاء دهنده صنعت مسگری به هنر مجسمه‌سازی می‌شناسند.

بیش از ۳۰ سال در مدارس بندرترکمن، گرگان و تهران به دبیری هنر و زبان خارجه مشغول بود. تنظیفی که در هنر پیرو مکتب پست مدرن و گهگاه سمبولیسم سوررئال بود، از نخستین دانشجویان دانشکده هنر دانشگاه تهران محسوب می‌شود که در سال ۱۳۴۴ وارد دانشگاه شد. او از هم‌نسلان و همکلاسان واحه مرادیان، پرویز تناولی و فرشید مثقالی است و در شعر نیز دست داشت و «اپرای اسطوره اردوان» از کتابهای شعری منتشره توسط اوست.

کریم الله قائمی (۱۳۱۸)

آموزگار مشهور و مطرح سال‌های دهه 40تا 60که در مقطع انقلاب چند سالی هم در کشور کویت به آموزش دانش آموزان ایرانی مقیم آن کشور مشغول بود.

قائمی از شاعران پیشگام شعر نیمایی گرگان است که از سال ۱۳۳۹ به سرایش شعر نو پرداخته و در دهه هشتاد بیانیه شعر گفتار خود را نیز ارائه کرد.

او همچنین از مشهورترین زبانشناسان گویش‌های محلی و رمزی گرگان و مازندران است و در تدوین کتاب مشهور واژه‌نامه بزرگ طبری در کنار برادرش مرحوم دکتر جمشید قائمی و زنده‌یاد استاد سید محمدکاظم مداح از منطقه استان گلستان در گردآوری این کتاب همراه و همیار پژوهشگران مازندرانی از جمله حسین صمدی و جهانگیر نصری اشرفی و... بودند.

قائمی آثار منتشر نشده بسیاری دارد از جمله فرهنگ واژگان و اصطلاحات گویش استرآبادی، ضرب‌المثلها و زبانزدهای استرآبادی و... البته آثار منتشر شده او نیز کم نیست: هشت کتاب طنز یا کارکریماتور، ضرب‌المثلها(زبانزدها) و کنایه‌های مازندران (کار مشترک با نویسندگان مختلف)، لوترای استرآبادی و...

منوچهر رضایی (۱۳۱۹)

دبیر دبیرستان‌های گرگان در دهه‌های ۴۰ تا شصت، از پیشگامان شعر نو و نیمایی در سرزمین گرگان که در کنار پرویز کریمی و اورج، از نخستین چکامه‌سرایان این نحله شعری بودند.

سید حسین میرکاظمی (۱۳۲۱)

میرکاظمی، مشهورترین داستاننویس معاصر گرگان و گلستان، بزرگترین گردآورنده افسانه ها و اسطوره ها و داستانهای عامیانه شمال ایران، ناشر، کتابفروش، نقاش، روزنامه نگار، دبیر ادبیات، مدرس تربیت معلم، نویسنده بیش از ۳۰ عنوان کتاب داستان و مجموعه های داستانی و افسانه، بانی و سرموسس کانون نویسندگان و شاعران گرگان، برنده جایزه دوم قلم زرین مجله گردون عباس معروفی به خاطر رمان یورت و... است.

حبیب الله قلیشلی(۱۳۹۵-۱۳۲۲)

شاعر، هنرمند، عارف، مدیر مشهور فرهنگ و ارشاد اسلامی، فعال سیاسی اجتماعی فرهنگی که پس از دریافت لیسانس الهیات و معارف در سال ۱۳۵۲ از دانشگاه تهران به استخدام آموزش و پرورش در آمد و تا اوان انقلاب از آموزگاران این خطه بود.

به دلیل حجم گسترده فعالیت سیاسی اجتماعی در سال ۱۳۵۷ و تشکیل جامعه معلمان مبارز، پس از انقلاب وارد عرصه فعالیت‌های اداری و سیاسی شد و نخستین شهردار گرگان لقب گرفت.

سپس به شهرداری ساری و فرمانداری قائم شهر و خوانسار رسید. در گرگان سالهای بسیاری رئیس اداره فرهنگ و ارشاد شهرستان گرگان بود و پس از استان شدن گلستان به عنوان مدیرکل فرهنگ و ارشاد گلستان برگزیده شد.

در استان‌های بوشهر و هرمزگان نیز مدیرکل ارشاد بود و در سالهای منتهی به مرگش، در شورای اسلامی شهر گرگان حضور داشت و به ریاست آنجا نیز رسید.

قلیشلی از شاعران نسل اول شعر نیمایی گرگان و البته از غزلسرایان معاصر استان گلستان نیز محسوب میشود که دو دفتر شعر از او پس از درگذشتش به همت خانوادهاش انتشار یافت.

رحمت الله فرقانی‌فر(۱۳۷۳-۱۳۲۴)

دبیر و آموزگار آمار، مبارز انقلاب اسلامی، فعال سیاسی اجتماعی عصر پهلوی دوم و از معلمان اخلاق‌گرا و شاعرمسلک دهه‌های چهل و پنجاه و شصت که جزء آخرین شاعران نسل اول شعر نیمایی گرگان نیز به حساب می‌آید. مجموعه اشعار او هنوز منتشر نشده است.

محمدرضا صمیمی (۱۴۰۲-۱۳۲۵)

وی پیشکسوت عرصه هنرهای نمایشی و مؤلف کتاب خود نوشت «دوران عاشقی»؛ در دهه‌های ۴۰ تا ۶۰خورشیدی معلم بود.

صمیمی متولد سال ۱۳۲۵ بود و از دهه چهل شمسی وارد عرصه هنرهای نمایشی شد و در ادامه گروه تئاتر رامین را بنیان‌گذاری کرد که از وی آثار متعدد و پرشمار نمایشی، تلویزیونی و سینمایی به یادگار مانده است.

نازمحمد پقه (۱۳۸۱-۱۳۳۸)

آموزگار مشهور ترکمن زاده روستای شغال‌تپه آققلا؛ روزنامهنگار کم‌نظیر نشریه گلستان ایران و برخی نشریات سراسری، شاعر رباعی سرای بزرگ و متفاوت معاصر ترکمن که کتاب رباعیاتش تحولی شگرف در شعر معاصر ترکمن ایجاد کرد. او به دلیل ابتلا به بیماری در ۴۳سالگی بدرود حیات گفت.

اسدالله معطوفی(۱۳۳۵)

نویسنده، معلم، مدرس دانشگاه، محقق، مورخ و مشهورترین چهره معاصر در حوزه پژوهش تاریخ و فرهنگ ایران و استان گلستان که آثاری پرشماری چون تاریخ، فرهنگو هنرترکمان(۳جلدی)، تاریخ ۴ هزار ساله ارتش ایران(۲جلدی)، سنگ مزارها و کتیبه‌های تاریخی گرگان و استرآباد، سیر تاریخی معماری۶هزار ساله گرگان و استرآباد، نوروز در ایران و گرگان و ... را روانه بازار نشر و پیش روی پژوهشگران و علاقه‌مندان قرار داده است.

رحمت الله رجایی (۱۳۴۲)

دبیر تاریخ دبیرستان‌های گرگان، پیشتاز روزنامه‌نگاری نوین در سرزمین گرگان، نویسنده و مؤلف قریب به ۲۰ عنوان کتاب مهم و تأثیرگذار تاریخی از جمله پیش درآمدی بر تاریخچه شهرداری گرگان، پیش درآمدی بر تاریخچه مطبوعات استان گلستان، تاریخ پزشکی نوین گرگان (سه جلدی)، تاریخچه دانشکده کشاورزی(آموزشگاه جنگل)، تاریخچه آموزش و پرورش نوین گرگان، مدیرمسئول فصلنامه فرهنگی اجتماعی هیرکان، مدیر مرکز دانشنامه گلستان، سردبیر نشریاتی چون ستاره گلستان، سلیم و استارباد بوده است.

این فهرست همچنان پرشمار است و گرگان و دشت دبیران صاحب قلم و کتابی را در طول تاریخ به خود دیده که حتی نام بردن از آن‌ها صفحات پرشماری را می‌طلبد که امیدوارم روزی مجال پرداختن به تک تک آن‌ها فراهم شود.