سرویس دین‌واندیشه خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)- رضا دستجردی: در سال ۱۴۰۴ به‌رغم فرازونشیب‌های فراوان و اتفاق‌ها و رویدادهای غیرمنتظره، کتاب‌ها و آثار فلسفی قابل توجهی منتشر شد که عموماً در میان آثار کلاسیک و ماندگار تاریخ فلسفه به‌شمار می‌آیند، اگرچه به‌علت وقایع اتفاقیه، مجال مناسبی برای معرفی و ارزیابی آن‌ها پدید نیامد. برخی از این آثار، تألیف و شماری از آن‌ها ترجمه‌اند. در روزهای نوروزی فرصت را مغتنم شمرده، به بازنگری و مرور و پیشنهاد بعضی از این کتاب‌ها خواهیم پرداخت.

***

«تمهیدات» به‌قلم ایمانوئل کانت، با ترجمه غلامعلی حدادعادل که از تازه‌های نشر هرمس است، یکی از متون بنیادین در تاریخ فلسفه مدرن محسوب می‌شود. این اثر در واقع، نسخه‌ای فشرده و آموزشی از استدلال‌های پیچیده‌ کانت در «نقد عقل محض» قلمداد می‌گردد و هدف آن روشن کردن چگونگی امکان متافیزیک به‌عنوان یک علم است. کانت با لحنی جدلی و آموزشی می‌کوشد چارچوبی تازه برای فهم رابطه‌ میان عقل، تجربه و امکان شناخت ارائه دهد و از این طریق، متافیزیک را از نو تعریف کند.

کتاب که با عنوان «تمهیدات: مقدمه‌ای برای هر مابعدالطبیعه آینده که به‌عنوان یک علم عرضه شود» روانه بازار نشر شده، پس از ذکر مقدماتی همچون «شرح حال کانت»، «نظر کانت درباره مابعدالطبیعه»، «توضیحاتی درباره ترجمه تمهیدات»، «غرض کانت از تألیف تمهیدات»، «راهنمای مطالعه: مقایسه ساختار تمهیدات با کتاب نقد عقل محض» و «شرح رموز و علائم اختصاری»، نهایتاً به «متن تمهیدات» می‌رسد.

حدادعادل پیش‌گفتار کتاب را این‌چنین آغاز می‌کند: «در فلسفه جدید اروپا که با دکارت آغاز می‌شود، مسئله «شناخت» یا بحث «معرفت« در مقایسه با فلسفه قرون‌وسطی و یونان بسی بیشتر از سایر مباحث مورد توجه فیلسوفان قرار گرفته و مهم‌تر محسوب شده است. در میان این فیلسوفان، هیچ‌کس ماننــد ایمانوئل کانت این مســئله را به جد نگرفته و به اندازه وی درباره آن به‌صورت منظم و مفصل بحث نکرده است».

نیک پیداست که فلسفه کانت یکی از ارکان فلسفه جدید مغرب‌زمین است و آشنایی با این فلسفه در حقیقت آشــنایی با بینش یک فیلسوف بزرگ درباره یک مسئله مهم فلسفی در یک دوران سرنوشت‌ساز تاریخ فلسفه است. علاوه بر این، از آنجا که فلسفه کانت با عنایت تام به مشکلات فیلسوفان عقلی‌مذهب و تجربی‌مذهب در بحث معرفت به وجود آمده، فهم فلسفه وی ما را در فهم آن مشکلات و در نتیجه، در آگاهی از آرا و مناقشات فلاسفه قبل از او مدد می‌رساند. همچنین از آن جهت که کانت با فلسفه مستقل و بدیع خود، طرحی نو در افکنده و راهی نو پیش چشم آیندگان گشوده است، آشنایی با فلسفه او زمینه مناسبی برای درک مسیر بعدی فلسفه اروپا و تحولات آن در دوران پس از وی محسوب می‌شود.

بر اهل نظر پوشیده نیست که فلسفه نقادی کانت به دو بخش اصلی «نظری» و «عملی» تقسیم می‌شود. در هر دو بخش، دو کتــاب درجه اول و مفصل و دو کتاب درجه دوم و مختصر از کانت به جا مانده و بالنسبه به سایر آثار او شهرت بیشتر یافته است. دو کتاب «نقد عقل محض» و «نقد عقل عملی»، کتاب‌های اصلی و عمده این دو بخش و دو کتاب «پروله‌گومنا» و «مبانی مابعدالطبیعه اخلاق» به‌ترتیب کتاب‌های درجه دوم و مختصر بخش‌های نظری و عملی فلسفه نقادی محسوب می‌شوند. «تمهیدات» ترجمه فارســی کتاب «پروله‌گومنا» اســت که پس از کتاب مشــهور و مفصل «نقد عقل محض»، دومین مرجع و مأخذ فلسفه نظری کانت محسوب می‌شود.

کتاب مرکب از دو بخش است، بخشی، ترجمه «پروله‌گومنا» و بخشی دیگــر مجموعه مقدمه‌ها و مقالات افزوده مترجم است. «نظر کانت درباره مابعدالطبیعه» مقاله مفصلی است که خواننده را به‌طور کلی با اصول فلسفه نظری کانت و وجهه‌نظر او در خصوص مابعدالطبیعه آشنا می‌سازد. در کتاب، اطلاعات مربوط به متن انگلیسی مورد ترجمه و شیوه و روش مترجم در «توضیحاتی درباره ترجمه تمهیدات» بیان شده و جایگاه تمهیدات در فلسفه کانت و خصوصاً مقایسه روش کانت در این کتاب با روش وی در کتاب «نقد عقل محض» در «غرض کانــت از تألیف تمهیدات« توضیح داده شــده اســت. «راهنمای مطالعه» که ترجمه‌ای است از افزوده‌های «پیتر لوکاس» مترجم انگلیسی کتاب، مطلب نبستاً مفصلی است که خود شامل «مقایسه ساختار تمهیدات با کتاب نقد عقل محض» و «جدول اصطلاحات خاص» و «فهرست تفصیلی تمهیدات» است و می‌تواند خواننده را در تسلط بر کتاب یاری رساند. لازم به یادآوری است که کتابی در شرح «تمهیدات» با عنوان شرحی بر «تمهیدات کانت: مقدمه‌ای به فلسفه انتقادی» تألیف ماکس آپل با ترجمه محمدرضا حسینی‌بهشتی به‌سال 1379 از ســوی مرکز نشر دانشگاهی به چاپ رسیده که، هر چند شامل شرح همه «تمهیدات» کانت نیست و تنها بخش «تحلیل استدلالی» یعنی بندهای اول تا سی‌ونهم را دربرمی‌گیرد، می‌تواند برای خوانندگان این کتاب سودمند باشد.

در پایان کتاب، به ابتکار مترجم، ترجمه مقاله انتقادی گاروه به کانت و پاسخ کانت به گاروه و نقد اولیه گاروه پیش از تلخیص فدر درج شده و نامه گاروه به کانت و پاسخ کانت به گاروه و نقد اولیه گاروه پیش از تلخیص فدر نیز ترجمه و چاپ شده است. به‌نظر می‌رسد مطالعه این چند مقاله به درک بهتر «ضمیمه»ای که کانت در پایان تمهیدات در پاسخ به نقد کریستین گاروه آورده کمک خواهد کرد. نقد دیگری نیز به قلم اوالد به نقل از روزنامه دانشوران گوتا که در سال 1782 منتشر شده، در همین کتاب ترجمه و درج شده است.

«تمهیدات» در 432 صفحه به‌همت نشر هرمس منتشر شده است.