سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - کوروش دیباج: در شبهای قدر، ایامی که با نام و یاد امیرالمؤمنین امام علی(ع) گره خورده است، بازخوانی میراث فکری و اخلاقی آن حضرت در نهجالبلاغه اهمیت مضاعفی پیدا میکند. نهجالبلاغه تنها مجموعهای از خطبهها و نامههای تاریخی نیست، بلکه متنی تمدنی است که در طول قرنها الهامبخش شکلگیری فرهنگ سیاسی، اخلاق اجتماعی و نظام ارزشی در جهان اسلام بوده است. در شرایطی که جوامع گاه با بحرانها، فشارهای بیرونی یا چالشهای درونی مواجه میشوند، رجوع به منابع اصیل فکری میتواند به تقویت انسجام اجتماعی و بازسازی اعتماد عمومی کمک کند.
به همین مناسبت خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در گفتوگویی با حجتالاسلام احمد بهشتیمهر یکی از شارحان و پژوهشگران نهجالبلاغه، به بررسی این پرسش پرداخته است که چگونه مطالعه و فهم عمیق این اثر میتواند به افزایش همبستگی اجتماعی و تقویت روح جمعی در جامعه کمک کند.
در شبهای قدر که با یاد و نام امیرالمؤمنین علی(ع) پیوند خورده، پرسش نخست ما درباره جایگاه نهجالبلاغه در فرهنگ عمومی جامعه است. به نظر شما این کتاب چه ظرفیتی برای تقویت همبستگی اجتماعی دارد؟
نهجالبلاغه را باید یکی از متون بنیادین تمدن اسلامی دانست؛ متنی که صرفاً مجموعهای از اندرزهای اخلاقی یا بیانات سیاسی نیست، بلکه نظامی منسجم از اندیشه درباره انسان، جامعه، قدرت، عدالت و مسئولیت اجتماعی ارائه میکند. اگر این اثر بهدرستی خوانده و فهمیده شود، یکی از مهمترین پیامهای آن تأکید بر «وحدت جامعه بر پایه عدالت و اخلاق» است.
امیرالمؤمنین(ع) در خطبهها و نامههای خود بارها بر این نکته تأکید میکنند که جامعه بدون همبستگی اخلاقی نمیتواند پایدار بماند. ایشان در خطبهها از «الْجَمَاعَةُ رَحْمَةٌ» سخن میگویند و از سوی دیگر نسبت به خطر تفرقه هشدار میدهند. در نگاه امام علی(ع)، جامعهای که در آن افراد احساس مسئولیت متقابل داشته باشند و عدالت را بهعنوان محور روابط اجتماعی بپذیرند، جامعهای مقاوم و پایدار خواهد بود.
از همین رو مطالعه نهجالبلاغه میتواند به بازسازی سرمایه اجتماعی کمک کند؛ زیرا مخاطب را با مفهومی عمیق از مسئولیت مشترک در قبال سرنوشت جامعه آشنا میکند.
بسیاری از پژوهشگران معتقدند نهجالبلاغه علاوه بر جنبههای معنوی، دارای یک نظام فکری اجتماعی و سیاسی نیز هست. آیا این نظام فکری میتواند در شرایط بحران همچون جنگ به تقویت انسجام جامعه کمک کند؟
قطعاً همینطور است. یکی از ویژگیهای برجسته نهجالبلاغه این است که امام علی(ع) جامعه را همچون یک پیکره زنده میبینند که سلامت آن به هماهنگی و عدالت در اجزای آن وابسته است. در نامه معروف به مالک اشتر که در واقع منشور حکمرانی علوی محسوب میشود، امام علی(ع) جامعه را متشکل از گروههای مختلف معرفی میکنند؛ از عالمان و کارگزاران گرفته تا بازرگانان و طبقات محروم. ایشان تأکید میکنند که هیچیک از این گروهها بدون دیگری نمیتواند به حیات خود ادامه دهد.
این نگاه در حقیقت نوعی نظریه اجتماعی پیشرفته است. در چنین دیدگاهی، جامعه زمانی میتواند از بحران عبور کند که میان اقشار مختلف اعتماد متقابل وجود داشته باشد. نهجالبلاغه دقیقاً بر همین اعتماد اجتماعی تأکید دارد.
از سوی دیگر، امام علی(ع) در بسیاری از خطبهها به مسئله صبر اجتماعی و استقامت در برابر دشواریها اشاره میکنند. این مفهوم صبر، به معنای انفعال نیست، بلکه نوعی پایداری آگاهانه و مسئولانه است. چنین مفهومی میتواند در شرایط سخت، روحیه همبستگی و تابآوری اجتماعی را تقویت کند.
برخی معتقدند یکی از دلایل فاصله گرفتن جامعه از ظرفیتهای نهجالبلاغه، کمخوانی این اثر در میان عموم مردم است. شما این مسئله را چگونه ارزیابی میکنید؟
این نکته تا حد زیادی درست است. نهجالبلاغه از نظر ادبی و فکری اثری بسیار عمیق و پیچیده است و فهم دقیق آن نیازمند شرح و تفسیر است. به همین دلیل در طول تاریخ صدها شرح بر این کتاب نوشته شده است. اما در عین حال، باید تلاش کرد این میراث فکری به زبان قابل فهم برای نسل امروز بازخوانی شود.
اگر نهجالبلاغه صرفاً در حوزههای تخصصی باقی بماند، بخش مهمی از کارکرد اجتماعی خود را از دست میدهد. این کتاب در اصل برای هدایت جامعه و اصلاح رفتار اجتماعی بیان شده است. بنابراین لازم است رسانهها، نهادهای فرهنگی و دانشگاهها در معرفی مفاهیم آن نقش فعالتری ایفا کنند.
وقتی مردم با مفاهیمی مانند عدالت، مسئولیت اجتماعی، رعایت حقوق دیگران و پرهیز از تفرقه که در نهجالبلاغه مطرح شده آشنا شوند، این مفاهیم بهتدریج به بخشی از فرهنگ عمومی تبدیل میشود.
در بسیاری از خطبههای نهجالبلاغه تأکید ویژهای بر عدالت دیده میشود. چه نسبتی میان عدالت و همبستگی اجتماعی در اندیشه علوی وجود دارد؟
در اندیشه امام علی(ع)، عدالت ستون اصلی نظم اجتماعی است. اگر بخواهیم نهجالبلاغه را در یک مفهوم کلیدی خلاصه کنیم، آن مفهوم «عدالت» است. امام علی(ع) عدالت را نه صرفاً یک فضیلت اخلاقی، بلکه یک اصل ساختاری در اداره جامعه میدانند.
در یکی از حکمتهای نهجالبلاغه آمده است که «العدل یضع الامور مواضعها»؛ یعنی عدالت هر چیز را در جای خود قرار میدهد. وقتی عدالت در جامعه برقرار باشد، اعتماد عمومی تقویت میشود و افراد احساس میکنند در یک نظام منصفانه زندگی میکنند. این احساس عدالت، مهمترین عامل در شکلگیری همبستگی اجتماعی است.
در مقابل، اگر مردم احساس کنند که روابط اجتماعی بر پایه تبعیض یا بیعدالتی شکل گرفته است، سرمایه اجتماعی کاهش مییابد و زمینههای تفرقه افزایش پیدا میکند. بنابراین میتوان گفت که در نگاه امام علی(ع)، عدالت شرط اساسی وحدت جامعه است.
یکی از مباحث مهم در نهجالبلاغه، مسئله مسئولیت نخبگان و کارگزاران جامعه است. این موضوع چه تأثیری بر انسجام اجتماعی دارد؟
امام علی(ع) مسئولیت نخبگان را بسیار سنگین میدانند. در نامهها و خطبههای ایشان بارها تأکید شده که رفتار و عملکرد نخبگان میتواند مسیر جامعه پایبند باشند، جامعه نیز به به عدالت، صداقت و مسئولیتپذیری پایبند باشند، جامعه نیز به سمت انسجام و اعتماد حرکت میکند.
بهویژه در نامه به مالک اشتر، امام علی(ع) توصیه میکنند که حاکم باید نسبت به مردم مهربان باشد و آنان را «برادران دینی یا همانندانی در آفرینش» بداند. این جمله از مشهورترین فرازهای نهجالبلاغه است و نشاندهنده نگاه انسانی و فراگیر امام علی(ع) به جامعه است. چنین نگاهی میتواند پایهای برای همزیستی اجتماعی و تقویت روح همدلی در جامعه باشد.
از منظر فرهنگی، چه اقداماتی میتواند به گسترش مطالعه نهجالبلاغه و بهرهگیری از آموزههای آن در جامعه کمک کند؟
به نظر من چند اقدام مهم در این زمینه ضروری است. نخست اینکه باید ترجمهها و شرحهای روان و قابل فهم از نهجالبلاغه برای مخاطبان عمومی تهیه شود. دوم اینکه آموزش این کتاب در نظام آموزشی، از مدارس تا دانشگاهها، جدیتر گرفته شود.
سومین نکته نقش رسانهها و بهویژه رسانههای فرهنگی است. رسانهها میتوانند مفاهیم نهجالبلاغه را در قالبهای جذاب و قابل فهم برای عموم مردم مطرح کنند. برنامههای گفتوگومحور، مستندهای فرهنگی و حتی تولیدات هنری میتواند در این زمینه مؤثر باشد.
همچنین باید توجه داشت که نهجالبلاغه تنها یک متن تاریخی نیست، بلکه متنی زنده است که میتواند با مسائل امروز جامعه ارتباط برقرار کند. هرچه این ارتباط بیشتر توضیح داده شود، مخاطبان نیز احساس نزدیکی بیشتری با این اثر خواهند داشت.
چرا مطالعه نهجالبلاغه در شرایط دشوار اجتماعی اهمیت بیشتری پیدا میکند، چه پاسخی میتوان ارائه کرد؟
در شرایط دشوار، جوامع بیش از هر زمان دیگری نیازمند منابع معنوی و فکری هستند که بتواند امید، اعتماد و همبستگی را تقویت کند. نهجالبلاغه یکی از مهمترین این منابع است.
این کتاب از یک سو انسان را به تقوا، اخلاق و مسئولیتپذیری دعوت میکند و از سوی دیگر اصولی برای اداره عادلانه جامعه ارائه میدهد. ترکیب این دو بعد ــ یعنی اخلاق فردی و عدالت اجتماعی ــ همان چیزی است که میتواند پایههای یک جامعه پایدار و همبسته را شکل دهد.
از این منظر، بازخوانی نهجالبلاغه در شبهای قدر تنها یک عمل عبادی یا فرهنگی نیست؛ بلکه نوعی بازگشت به سرچشمههای اندیشهای است که میتواند الهامبخش همدلی، عدالت و مسئولیت مشترک در جامعه باشد.
به تعبیر دیگر، نهجالبلاغه کتابی است که به انسان میآموزد چگونه در عین پایبندی به اصول اخلاقی، برای حفظ کرامت جامعه و تقویت پیوندهای انسانی تلاش کند. همین ویژگی است که این اثر را پس از قرنها همچنان زنده و اثرگذار نگه داشته است.
یکی از نکاتی که در خوانش معاصر نهجالبلاغه مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته، مفهوم «سرمایه اخلاقی جامعه» در اندیشه علوی است. آیا میتوان گفت که امام علی(ع) نوعی نظریه درباره سرمایه اخلاقی و اجتماعی جامعه ارائه کردهاند؟
اگرچه در ادبیات کلاسیک اسلامی اصطلاحاتی مانند «سرمایه اجتماعی» به شکل امروزی به کار نرفته است، اما وقتی به مجموعه خطبهها، نامهها و حکمتهای نهجالبلاغه نگاه میکنیم، بهوضوح درمییابیم که امام علی(ع) از نوعی شبکه اخلاقی و اجتماعی سخن میگویند که جامعه را سرپا نگه میدارد. در واقع آنچه امروز در علوم اجتماعی با عنوان سرمایه اجتماعی از آن یاد میشود—یعنی اعتماد عمومی، احساس تعلق جمعی، و همکاری میان اعضای جامعه—در نهجالبلاغه به صورت مفاهیمی چون «اخوت»، «عدالت»، «امانتداری» و «نصیحت متقابل» بیان شده است.
برای نمونه، امام علی(ع) در بسیاری از سخنان خود بر اهمیت «تواصی به حق» و «تواصی به صبر» تأکید میکنند؛ یعنی جامعهای سالم است که اعضای آن نسبت به یکدیگر بیتفاوت نباشند و در اصلاح امور یکدیگر مشارکت داشته باشند. این همان سازوکاری است که امروز در علوم اجتماعی بهعنوان یکی از عناصر بنیادین پایداری جوامع شناخته میشود.
در حقیقت، نهجالبلاغه جامعه را شبکهای از مسئولیتهای متقابل میبیند. وقتی افراد جامعه احساس کنند که سرنوشت آنان به سرنوشت دیگران گره خورده است، نوعی همبستگی طبیعی شکل میگیرد که حتی در شرایط سخت نیز جامعه را از فروپاشی مصون میدارد.
در نهجالبلاغه هشدارهای فراوانی درباره خطر تفرقه و گسست اجتماعی وجود دارد. این هشدارها چه جایگاهی در اندیشه سیاسی امام علی(ع) دارند؟
تفرقه در نگاه امام علی(ع) یکی از بزرگترین تهدیدها برای سلامت جامعه است. ایشان بارها در خطبههای خود از تجربههای تاریخی سخن میگویند و نشان میدهند که چگونه اختلافهای درونی میتواند قدرت و انسجام یک جامعه را تضعیف کند.
در برخی از خطبهها، امام علی(ع) بهصراحت میفرمایند که جامعهای که گرفتار پراکندگی و نزاعهای داخلی شود، حتی اگر از امکانات و تواناییهای فراوان برخوردار باشد، نمیتواند مسیر پیشرفت و ثبات را طی کند. این نگاه نشان میدهد که در اندیشه علوی، وحدت نه یک شعار سیاسی، بلکه یک ضرورت اجتماعی و تمدنی است.
البته باید توجه داشت که وحدت در نگاه امام علی(ع) به معنای حذف اختلاف نظرها نیست. ایشان میان «اختلاف نظر» و «تفرقه مخرب» تفاوت قائل میشوند. در یک جامعه پویا، دیدگاههای مختلف میتوانند وجود داشته باشند، اما آنچه خطرناک است تبدیل شدن این اختلافها به دشمنی و شکاف اجتماعی است. از این رو، امام علی(ع) همواره بر حفظ پیوندهای انسانی و اخلاقی میان افراد جامعه تأکید میکنند.
برخی از صاحبنظران معتقدند که نهجالبلاغه علاوه بر محتوای اخلاقی و اجتماعی، از نظر ادبی نیز اثری بینظیر است. آیا این ویژگی ادبی میتواند در جذب مخاطبان جدید نقش داشته باشد؟
بیتردید همینطور است. نهجالبلاغه از نظر بلاغت، یکی از شاهکارهای ادبیات عرب به شمار میرود. بسیاری از ادیبان بزرگ، چه در جهان اسلام و چه در مطالعات ادبی جدید، به قدرت زبانی و ساختار بیانی این کتاب توجه ویژهای داشتهاند.
اما نکته مهم این است که بلاغت در نهجالبلاغه صرفاً جنبه زیباییشناسانه ندارد؛ بلکه ابزاری برای انتقال مفاهیم عمیق فکری و اخلاقی است. امام علی(ع) با استفاده از تصویرهای زبانی، تشبیههای دقیق و ساختارهای بیانی بسیار قوی، مفاهیمی مانند عدالت، مسئولیت اجتماعی، گذشت، شجاعت و همبستگی را به شکلی بیان میکنند که در ذهن مخاطب ماندگار میشود.
از همین رو بسیاری از پژوهشگران معتقدند که یکی از راههای نزدیک کردن نسل جوان به نهجالبلاغه، توجه به جنبههای ادبی و هنری این اثر است. وقتی مخاطب با زیبایی زبانی این کتاب آشنا شود، بهتدریج به عمق مفاهیم آن نیز توجه خواهد کرد.
به نظر شما شبهای قدر چه نسبتی با بازخوانی نهجالبلاغه دارد و چرا در این ایام توجه به این اثر بیشتر میشود؟
شبهای قدر در فرهنگ اسلامی زمان تأمل و بازنگری در مسیر زندگی فردی و اجتماعی است. از سوی دیگر این شبها با یاد شهادت امیرالمؤمنین علی(ع) همراه است؛ شخصیتی که نهجالبلاغه بازتابی از اندیشه و سیره اوست.
به همین دلیل طبیعی است که در این ایام توجه به نهجالبلاغه افزایش پیدا کند. مردم در چنین لحظاتی بیش از هر زمان دیگری به دنبال سخنانی هستند که بتواند هم به پرسشهای معنوی آنان پاسخ دهد و هم افقهای تازهای برای فهم زندگی اجتماعی بگشاید.
نهجالبلاغه دقیقاً چنین ظرفیتی دارد. در این کتاب از یک سو عمیقترین مباحث توحیدی و عرفانی مطرح شده و از سوی دیگر دقیقترین تحلیلها درباره اخلاق اجتماعی و عدالت ارائه شده است. این پیوند میان معنویت و مسئولیت اجتماعی یکی از ویژگیهای برجسته اندیشه علوی است.
به همین دلیل بسیاری از عالمان و مفسران معتقدند که بازخوانی نهجالبلاغه در شبهای قدر میتواند فرصتی برای بازاندیشی در ارزشهای بنیادین جامعه باشد.
در پایان اگر بخواهید پیامی برای مخاطبان و بهویژه علاقهمندان کتاب و مطالعه درباره نهجالبلاغه داشته باشید، چه خواهید گفت؟
پیام اصلی این است که نهجالبلاغه را باید بهعنوان یک کتاب زنده و راهنما برای زندگی فردی و اجتماعی خواند. این اثر تنها متعلق به گذشته نیست؛ بلکه میتواند در هر زمان و هر شرایطی الهامبخش باشد.
مطالعه نهجالبلاغه به ما یادآوری میکند که جامعه سالم بر پایه عدالت، اخلاق و مسئولیت مشترک شکل میگیرد. وقتی این ارزشها در فرهنگ عمومی تقویت شود، همبستگی اجتماعی نیز بهطور طبیعی افزایش مییابد.
از این رو توصیه من این است که مخاطبان نهجالبلاغه را بهصورت تدریجی و همراه با شرحهای معتبر مطالعه کنند. حتی خواندن چند حکمت کوتاه از این کتاب و تأمل در معنای آن میتواند دریچهای تازه به فهم عمیقتر زندگی بگشاید.
در حقیقت نهجالبلاغه گنجینهای از تجربههای انسانی، اخلاقی و اجتماعی است؛ گنجینهای که هرچه بیشتر به آن رجوع کنیم، ابعاد تازهتری از حکمت و معرفت در آن کشف خواهیم کرد.
نظر شما