سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، در شرایط بحرانی و جنگی، تابآوری اجتماعی – توانایی بازگشت یک جامعه به حالت عادی پس از ضربه – به یک ضرورت حیاتی تبدیل میشود. با تکیه بر اهمیت کتاب، کتابخوانی و به ویژه نقش کلیدی کتابخانههای عمومی، بررسی نقش این عناصر در تقویت تابآوری اجتماعی، حفظ هویت و مقابله با اثرات روانی و اجتماعی بحران با اهمیت است.
در شرایط بحرانی و جنگی، جامعه علاوه بر بقا، به دنبال بازسازی هویت، ذهنیت و انسانیت و منابعی است که بتواند از تخریب روانی، از دست دادن همبستگی و فروپاشی اجتماعی جلوگیری کند. در این مسیر، کتاب و کتابخانههای عمومی، به عنوان نمادهای فرهنگی و اجتماعی، نقشی فراتر از سرگرمی یا آموزشی ایفا میکنند و به چراغی در تاریکی بحران تبدیل میشوند. تابآوری اجتماعی — توانایی جامعه در بازگشت به حالت عادی پس از ضربه — نه تنها وابسته به تأمین نیازهای فیزیکی است، بلکه به ارائه فضایی فرهنگی، روانی و اطلاعاتی پایدار نیز نیازمند است. در این زمینه، کتاب به عنوان منبعی معتبر و مبتنی بر تفکر انتقادی، نقشی کلیدی در مقابله با شایعات، اضطراب و سوءتفاهمهای روانی ایفا میکند.
دسترسی به اطلاعات دقیق و محتوای متنوع، شهروندان را از تصمیمگیریهای عجولانه و تبعیضآمیز دور میکند و آنها را به سمت تفکر منطقی و همکاری اجتماعی سوق میدهد. کتابخانههای عمومی نیز در این بحران، به مراکز حیاتی تبدیل میشوند. آنها نه تنها به عنوان پناهگاههای امن برای افراد آسیبدیده، بلکه به عنوان مرکزهای ارائه اطلاعات، توزیع کمکهای غیرنقدی، حمایت روانی و ارتباطات اضطراری عمل میکنند. این فضاها با برگزاری کارگاههای آموزشی، جلسات گفتوگو و فعالیتهای فرهنگی، حس همبستگی و امنیت روانی را تقویت میکنند. این نقش، به ویژه در شرایطی که ساختارهای اجتماعی و خانوادگی دچار تخریب شدهاند، از اهمیت زیادی برخوردار است.
کتاب: چراغی در تاریکی بحران
کتاب، در شرایط بحران، نقشی فراتر از سرگرمی ایفا میکند. در فضایی که شایعات و اطلاعات نادرست به سرعت گسترش مییابند، کتاب، به عنوان منبعی معتبر برای تفکر انتقادی، تحلیل و استدلال عمل میکند. دسترسی به کتابها و اطلاعات موثق، به شهروندان کمک میکند تا با پدیدههای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی به شکلی آگاهانه و منطقی مواجه شوند و از تصمیمگیریهای نادرست پرهیز کنند. کتاب، با ارائه دیدگاههای مختلف، به حفظ تعادل ذهنی و کاهش اضطراب در شرایط بحرانی کمک میکند.
کتابخانهها: پناهگاه، مرکز اطلاعات و بستری برای همبستگی
کتابخانههای عمومی، فراتر از مراکز امانتدهی کتاب، در شرایط بحران به مراکز حیاتی برای ارائه اطلاعات، خدمات حمایتی و ایجاد حس امنیت و همبستگی تبدیل میشوند. این فضاها میتوانند به عنوان:
مراکز اطلاعاتی: ارائه اطلاعات دقیق و بهروز درباره وضعیت بحران، مکانهای امن، خدمات حمایتی و نحوه دسترسی به کمکها.
پناهگاههای امن: فراهم کردن مکانی امن برای استراحت، غذا خوردن و دریافت کمکهای اولیه برای افراد آسیبدیده.
مراکز جمعآوری و توزیع کمکها: جمعآوری و توزیع کمکهای غیرنقدی مانند لباس، مواد غذایی و لوازم بهداشتی.
فضاهایی برای حمایت روانی و اجتماعی: برگزاری جلسات گفتوگو، کارگاههای آموزشی و فعالیتهای فرهنگی برای کاهش استرس و اضطراب و تقویت حس همبستگی.
مراکز ارتباطی: ارائه دسترسی محدود به اینترنت و تلفن برای برقراری ارتباط با خانواده و دوستان.
سیاستگذاری فرهنگی: تضمین حق دسترسی به کتاب و حمایت از تولید اندیشه
برای تقویت نقش کتاب و کتابخوانی در تابآوری اجتماعی، سیاستگذاری فرهنگی باید بر سه اصل اساسی استوار باشد:
کتاب به عنوان حق شهروندی: دسترسی به کتاب باید به عنوان یک حق اساسی برای همه شهروندان تضمین شود.
تقویت زیرساخت کتابخانهها: سرمایهگذاری در ایجاد و توسعه کتابخانههای عمومی فعال و پویا که نیازهای متنوع جامعه را برآورده کنند.
حمایت از تولید اندیشه: تمرکز بر کیفیت محتوا، حمایت از نویسندگان و تقویت نظام تولید اندیشه، به جای حمایت صرف از فروش کتاب.
کتابخانهها در بازسازی پس از بحران:
نقش کتابخانهها پس از پایان بحران نیز حیاتی است. این فضاها میتوانند با ارائه برنامههای آموزشی، کمک به کودکان و نوجوانان در جبران عقبماندگیهای تحصیلی و ترویج فرهنگ کتابخوانی، به بازگشت به شرایط عادی و بهبود کیفیت زندگی کمک کنند.
چالشها و راهکارها:
ایفای این نقشها نیازمند آمادگی و پشتیبانی ویژهای است. چالشها شامل کمبود منابع مالی، آموزش ناکافی کارکنان و ناهماهنگی با سایر سازمانهای امدادی است. راهکارها شامل:
آموزش کارکنان کتابخانهها: برای ارائه خدمات حمایتی و اطلاعاتی در شرایط بحران.
تهیه تجهیزات ضروری: مانند ژنراتور برق، سیستمهای ارتباطی اضطراری و مواد غذایی.
ایجاد شبکههای ارتباطی: با سایر سازمانهای امدادی و دولتی.
تامین منابع مالی: از طریق دولت، سازمانهای مردمنهاد و کمکهای مردمی.
کتاب، کتابخوانی و کتابخانههای عمومی، نقش حیاتی در تقویت تابآوری اجتماعی در شرایط بحران و جنگ ایفا میکنند. با سرمایهگذاری در این حوزهها و اتخاذ سیاستهای فرهنگی مناسب، میتوان ظرفیت جامعه را برای مقابله با بحرانها افزایش داد و آیندهای روشنتر را رقم زد. جامعهای که کتاب را جدی میگیرد، آینده خود را جدی گرفته است. جامعهای که کتاب را جدی میگیرد، آینده خود را جدی گرفته است. کتابخانهها نه تنها ذخیرهگاه کتاب، بلکه ذخیرهگاه امید، هویت و تابآوری هستند. در بحران، این فضاها نمادی از انسانیت و مقاومت فرهنگی میشوند و نشان میدهند که پس از هر تاریکی، چراغی وجود دارد — چراغی که نوشتهشده در کتابهاست.
نظرات