سرویس هنر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ مردم ایران و جهان در سال‌های اخیر نسبت به مسائل زیست محیطی و حیوان آزاری حساسیت نشان داده‌اند و تلاش‌های زیادی برای فرهنگ‌سازی در این زمینه کرده‌اند. اگرچه در این زمینه در سال‌های اخیر تلاش‌های خوبی صورت گرفته ولی همچنان نیاز است تا از طریق فرهنگ به شکل جدی به این مسئله پرداخت.

در خارج از ایران، هنرمندان از طریق کتاب و سینما، سعی کرده‌اند مردم را متوجه حیوانات و محیط‌زیست کنند. آثاری مانند مستند «ساکنان زمین» (Earthlings) و انیمیشن‌هایی چون «در جستجوی نمو» تلاش کرده‌اند نگاه مخاطبان را نسبت به حق حیات و زیست سالم جانوران تغییر دهند. همچنین رمان‌هایی مانند «زیبای سیاه» (Black Beauty) با روایت رنج حیوانات از زبان خودشان، همدلی عمیق‌تری در خوانندگان ایجاد کرده‌اند. این آثار هنری در کنار داشتن جنبه‌های سرگرمی، به ابزاری برای آموزش، فرهنگ‌سازی و تقویت حس مسئولیت‌پذیری اجتماعی تبدیل شده‌اند و نشان می‌دهند که هنر می‌تواند نقشی مؤثر در تغییر نگرش‌ها و رفتارهای فردی و جمعی نسبت به محیط‌زیست ایفا کند.

در صحنه هنر و ادبیات ایران، پرداختن به این مسائل بسیار کم و انگشت‌شمار بوده است. متاسفانه بازار نشر و تئاتر ایران معمولا به‌دنبال سوژه‌هایی می‌رود که فروش تضمین‌شده‌تری داشته باشند و کمتر دغدغه ناشران و نویسندگانش محیط زیست و حقوق حیوانات بوده است.

پرداختن به این مضامین نیازمند جسارت و شجاعت نویسنده است. گاهی خشونت علیه حیوانات به شبکه‌ای از منافع، سرگرمی‌های زیرزمینی یا حتی خرده‌عادت‌های فرهنگی گره خورده و بسیاری ترجیح می‌دهند نسبت به آن سکوت کنند. اما ادبیات و نمایشنامه دقیقاً برای همین «درگیر شدن» خلق شده‌اند و اگر نویسندگان به سراغ چنین سوژه‌هایی نروند، چه کسی وجدان جمعی را بیدار خواهد کرد؟ به ویژه آنکه هنوز در بخش‌هایی از ایران مبارزه سگ‌ها و کشتن پرندگان به شکلی رایج وجود دارد و فرهنگ‌سازی خاصی در این زمینه صورت نمی‌گیرد.

در برهوت کم‌کاری نویسندگان در پرداختن به مسائل زیست‌محیطی، محمد میرعلی‌اکبری با نمایشنامه «سگ‌خور» به این مسئله آزار حیوانات واکنش نشان داده است. میرعلی‌اکبری که در کتابش توضیح می‌دهد که حرکت ناجوانمردانه و پلشت چند شکارچی که برای انتقام از سازمان محیط زیست، دریاچه میانکاله را مسموم کردند و قتل عام فلامینگوها را به راه انداختند، بسیار آزارم داد و روزها و ساعت‌ها به تصویر فلامینگوهای مرده می‌اندیشیدم.

جرقه‌ای که از کشتن پرندگان در میانکاله خورد

همین ناراحتی و دغدغه، میرعلی‌اکبری را به کنش واداشت و منجر به نگارش نمایشنامه «سگ‌خور» شد. نمایشنامه‌ای که هم تندیس جشن حافظ را برد و هم این اثر را نامزد جایزه کتاب سال در رشته هنر کرد.

میرعلی‌اکبری درباره ایده نگارش چنین نمایشنامه‌ای با سوژه مربوط به حیوان‌آزاری گفت: جریانی که مبنای این اثر قرار گرفت، مربوط به اتفاقی واقعی بود. در حال حاضر نیز گودهایی با عنوان «سگ‌دعوا» در نقاط مختلف کشور وجود دارد، اما آنچه توجه مرا جلب کرد، یک جریان برنامه‌ریزی‌شده در شمال کشور بود که حتی افرادی از خارج از کشور برای آن می‌آمدند و شرط‌بندی‌های یورویی انجام می‌دادند. اکنون اطلاعی ندارم که این روند همچنان ادامه دارد یا خیر. نگارش این کتاب به پیش از دوران کرونا بازمی‌گردد؛ زمانی که هم‌زمان با فعالیت‌های محیط‌زیستی‌ام با این مسائل مواجه شدم. همین مواجهه سبب شد ایده در ذهنم شکل بگیرد و نوشتن اثر را آغاز کنم.

میرعلی‌اکبری با اشاره به انجام تحقیقات میدانی برای نوشتن نمایشنامه «سگ خور» بیان کرد: در آن زمان یک فیلم‌ساز خارجی قصد داشت درباره این ماجرا مستندی تهیه کند. من با گروهی که در حال تولید آن فیلم بودند آشنایی داشتم. این موضوع مربوط به شش یا هفت سال پیش و پیش از دوران کروناست. از طریق ارتباط با سازندگان آن مستند در جریان ماجرا قرار گرفتم و سپس پیگیری‌های شخصی خودم را آغاز کردم. هرچند هیچ‌گاه نتوانستم شخصاً در محل حضور پیدا کنم، اما با افرادی که شاهد این اتفاقات بودند و آن‌ها را از نزدیک دیده بودند، گفت‌وگو و مصاحبه داشتم. پس از آن نگارش نمایشنامه را شروع کردم. حدود هفتاد تا هشتاد درصد اثر جنبه تخیلی دارد، اما پایه و اساس آن همان ایده و واقعیت‌های موجود بود که به شکل‌گیری نمایشنامه انجامید.

پرداختن به شرط‌بندی سگ‌ها

این نمایشنامه‌نویس و نویسنده در ادامه افزود: به این اتفاقات «سگ‌دعوا» می‌گویند که مربوط به جنگ‌های شرط‌بندی سگ‌ها است. در این گودها افراد زیادی هستند که از نقاط مختلف کشور این کار را انجام می‌دهند. اما آنها محیط‌هایشان بدوی و خشن است؛ عمدتاً مردان در آن حضور دارند. اما محلی که در نمایشنامه ماجرا در آن می‌گذرد و مبنای این اثر قرار گرفت، از نظر شرایط با حضور افراد قشر مرفه است.

وی درباره انفعال و کم‌کاری جامعه هنری و نویسندگان درباره مسائل زیست محیطی گفت: تاکنون به این شکل اثری نگارش یا اجرا نشده است و اگر هم بوده من ندیده‌ام. این کار را به دلیل علاقه شخصی‌ام انجام دادم. این نمایشنامه اگر بتواند روی صحنه تئاتر اجرا شود و امکانات آن موجود باشد و به خوبی کارگردانی شود، چرا که نه. بسیار هم می‌تواند تاثیرگذار باشد. البته این نمایشنامه سال گذشته برنده جایزه بهترین نمایشنامه جشن حافظ نیز شد و بسیار مورد توجه قرار گرفت. به‌طور کلی به دلیل اینکه نمایشنامه‌نویس و کارگردان تئاتر هستم و طبیعی است که زبانی که برای بیان مسائل دارم زبان نمایشنامه است.

میرعلی‌اکبری موضوع نمایشنامه «سگ‌خور» را فساد سیستماتیک دانست و تشریح کرد: در بخشی از این کتاب اشاره‌ای هم به تالاب و فلامینگوها می‌شود. در واقع اشاره‌ای به قضیه میانکاله و شکارچی‌ها است که حیوانات را مسموم و تلف کردند. این موضوع در پشت برگردان جلد کتاب هم آمده است.

این نویسنده ادامه داد: در نمایشنامه به دنبال اسامی خاصی بودم که در منطقه مازندران استفاده می‌شد. به هر حال آن ماجرا در جایی در مازندران داشت اتفاق می افتاد. البته در میان اسامی مازندرانی که استفاده کردم، نام های آذری نیز وجود دارد. مانند طغای و اکتای و… یا حسنا که نامی عربی است. یا کاراکتر شهباز که به او غریبه اطلاق می‌شود و به او می‌گویند «تو از جای دیگری آمده‌ای». من روی این اسامی فکر کردم تا بتوانم بنویسمشان.

کم شدن نمایشنامه‌نویسان ایرانی

میرعلی‌اکبری درباره یکی از شخصیت‌های نمایشنامه به نام «ریرا» که هنوز وجدانش در این ماجرا زنده است ولی در عمل در دل همان سیستم قرار دارد، گفت: او شریک جرم نیست؛ او تنها وارد این سیستم شده تا پولش به نامزدش کمک کند. نامزدش از او خواسته پولش را با خود به شرط‌بندی بیاورد بلکه پولهایشان بیشتر شود تا بتوانند فرد مورد نظر را از زندان بیرون بیاورند. ولی ما بعداً می‌فهمیم که خود او فعال محیط‌زیستی است و به این اسم به آنجا آمده تا بتواند گزارش‌های خودش را دربیاورد. برای همین هم کشته می‌شود.

وی درباره وضعیت فعلی تئاتر و نمایشنامه‌نویسی ایران خاطرنشان کرد: فکر می‌کنم در حال حاضر تعداد نمایشنامه‌نویسان ما کم شده است؛ وگرنه مردم با کارهای نمایشنامه‌نویسان قدرتمند ما که در گذشته می‌نوشتند بیشتر ارتباط برقرار می‌کردند. امروز کمی در زمینه نگارش نمایشنامه ضعیف‌تر شده‌ایم و شاید به همین دلیل بسیاری از افراد به نمایشنامه‌های خارجی روی آورده‌اند.

نویسنده نمایشنامه «سگ‌خور» در پایان تصریح کرد: من تا به امروز در نوشته‌هایم به مسائل اجتماعی و سیاسی پرداخته‌ام و در آینده هم باز به همین روال ادامه خواهم داد. کتاب «سگ خور» نمایشنامه‌ای است که دو سال نگارش آن طول کشید و بسیار زحمت داشت ولی نتیجه آن را هم گرفتم. به نظرم برنده شدن تندیس جشن حافظ برای این نمایشنامه بسیار ارزشمند است.