محسن حاجیزینالعابدینی در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، درباره منابع و کتابهای دانشگاهی مرتبط با علم اطلاعات و دانششناسی، بیان کرد: رشته کتابداری برای سامان دادن به عملیات اجرایی که براساس نیاز بشر در کتابخانهها و مراکز اسناد پیش آمده بود شکل گرفت و تمرکز خود را با توجه به حوزههایی چون مدیریت اسناد، کتابخانهها و دبیزش آغاز کرد.
به مرور زمان و با تغییر محیطهای یادگیری، نگهداری و مدیریت اسناد، مدارک و کتابها، عنوانی مرتبط پیدا کرد و به عنوان «کتابداری» شناخته شد و با فراگیری پایگاههای اطلاعاتی و اینترنت، به نام «علوم کتابداری و اطلاعرسانی» تغییر پیدا کرد. باز هم تغییر نام داد و اکنون بیش از یکدهه است که این رشته را با عنوان «علم اطلاعات و دانششناسی» میشناسند.
بازرس انجمن کتابداری و اطلاعرسانی ایران، افزود: مسئله اصلی که موجب ضرورت تغییر نام این رشته شد، این بود که هیچیک از عناوین پیشین، ازجمله کتابداری، مدیریت اسناد، دبیزش و اطلاعرسانی، به تنهایی جامع و کامل نبودند. درحالی که علم اطلاعات و دانششناسی مبتنی بر مسائل مرتبط با اطلاعات، شناخت دانشگاه، مدیریت علم و دانش و شیوههای انتقال آن به دیگران است؛ هرچند نقدهایی نیز به این نام وارد شده است.
حاجیزینالعابدینی ادامه داد: بر همین اساس، درسهایی که در سرفصلهای جدید در نظر گرفته شدهاند، متناسب با این عنوان و محتوای آن طراحی شدهاند. در طول پنج سال گذشته، تمامی سرفصلهای درسی رشته علم اطلاعات و دانششناسی دچار تغییر و روزآمدسازی شده و تمرکز اصلی بر درسهای مرتبط با مدیریت اطلاعات، اطلاعات برخط و هوشمند و دسترسی شبکهها به محتواهای غنی اطلاعاتی منتشر شده در محیطهای مختلف بوده است.
عضو هئیتعلمی گروه علم اطلاعات و دانششناسی دانشگاه شهید بهشتی، با اشاره به اینکه برای دسترسی به هر نوع اطلاعاتی، ابتدا به ذخیرهسازی نیاز داریم، بیان کرد: ذخیرهسازی به تنهایی کافی نیست و پردازش اطلاعات نیز ضرورت دارد. بر همین اساس، درسهای جدید با رویکرد توجه به مسائل نوین مانند شبکههای اجتماعی، ذخیره و بازیابی دادههای بزرگ و کلاندادهها، دادههای پیوندی، دسترسیهای از راه دور، تحلیل و غنیسازی اطلاعات، طراحی شدهاند و در سالهای اخیر نیز هوش مصنوعی به این حوزه افزوده شده است.
وی با بیان اینکه در بسیاری از زمینهها منبع وجود دارد و در مقابل، در برخی حوزهها با کمبود منابع مواجه هستیم، گفت: چند ناشر تخصصی در حوزه علم اطلاعات و دانششناسی، یا همان کتابداری سابق، به انتشار آثار این حوزه میپردازند که از جمله مهمترین آنها میتوان به نشر کتابدار، چاپار، اساطیر، پارسی سپهر، دبیزیش و کارگروهی در انتشارات سمت اشاره کرد. افزون بر این، دانشگاهها و مراکز علمی مانند کتابخانه ملی ایران نیز در انتشار کتابها و منابع اطلاعاتی این حوزه نقش دارند.
عضو هئیت علمی گروه علم اطلاعات و دانششناسی دانشگاه شهید بهشتی، افزود: در بسیاری از حوزهها، بهویژه در انتشارات سمت، بهعنوان ناشر تخصصی منابع درسی علوم انسانی، کتابها طی سالها بررسی شده و به دو شیوه پیش رفتهاند؛ یکی اینکه استادان متناسب با تخصص خود و نیازهایی که در کلاسها احساس میکردند، اقدام به تألیف و تدوین کتاب کرده و آن را برای انتشار به انتشارات سمت پیشنهاد دادهاند.
حاجیزینالعابدینی ادامه داد: با این حال، به دلیل تغییر سرفصلها و روزآمدسازی مستمر مباحث، در حوزههایی چون تحلیل و پردازش اطلاعات، دادهکاوی، متنکاوی، ذهنکاوی، معماری اطلاعات پایگاههای اطلاعاتی، ذخیره و بازیابی دقیق اطلاعات، مدیریت اسناد، متاورس و سایر حوزههای نوپدید که دائماً در حال تحول هستند، با کمبود منابع مواجهایم. ممکن است برخی منابع چند سال پیش منتشر شده باشند، اما دیگر پوششدهنده تحولات و نیازهای جدید نباشند.
وی با بیان اینکه رشته علم اطلاعات و دانششناسی بر لبه دانش و اطلاعات حرکت میکند، بیان کرد: روزانه دهها، صدها و حتی هزاران صفحه و شبکه اطلاعاتی جدید در قالبهای مختلف تولید و منتشر میشود. همین امر موجب تغییر روشها و رویکردهای این رشته شده و نیاز به روزآمدسازی مداوم را اجتنابناپذیر کرده است.
حاجیزینالعابدینی، با اشاره به ضعف موجود در حوزه ابزارهای سازماندهی اطلاعات، گفت: در بسیاری از عرصهها، بهویژه در زمینه ابزارهای سازماندهی اطلاعات، با کمبود و عدم روزآمدسازی مواجه هستیم. برای مثال، در حوزه اصطلاحنامههای تخصصی که از وظایف اصلی متخصصان علم اطلاعات و دانششناسی است، بیش از ۲۵ اصطلاحنامه تخصصی وجود دارد، اما این اصطلاحنامهها همه علوم را پوشش نمیدهند.
به گفته وی، علاوهبراین، همین اصطلاحنامههای موجود نیز روزآمد نشدهاند. برای نمونه، «اصطلاحنامه اصفا» بهعنوان اصطلاحنامه فرهنگی فارسی، «اصطلاحنامه پزشکی»، «اصطلاحنامه فنی و مهندسی» و سایر اصطلاحنامهها باید بهصورت سالانه، بروزرسانی شوند؛ در حالی که برخی از آنها بیش از یک حتی دو دهه است که روزآمد نشدهاند. اما مثلا «اصطلاحنامه مش» در علوم پزشکی آمریکا هر سال در ماه ژانویه بروزرسانی شده است.
این مروج کتابخوانی، افزود: اصطلاحنامهها مبنای هستاننگاریها یا آنتولوژیها هستند و برای شکلگیری آنتولوژی، نخستین گام، داشتن فهرست واژگان و تعریف روابط میان آنها در قالب اصطلاحنامه است و پس از آن میتوان به سراغ هستاننگاری رفت.
وی با بیان اینکه برای برخی از درسهای جدید، منابع بسیار محدودی وجود دارد، گفت: برای مثال، در درس دادهکاوی که در مقطع کارشناسی ارشد تدریس میشود، هنوز کتاب مستقل و غنی در اختیار نداریم و آثاری که منتشر شدهاند پاسخگوی همه نیازهای اطلاعاتی این درس نیستند.
حاجیزینالعابدینی ادامه داد: در سایر زمینهها نیز کاستیهایی وجود دارد و همچنان لازم است؛ بهویژه برای دانشجویان تحصیلات تکمیلی، منابع تخصصی بیشتری منتشر شود. در مقطع کارشناسی نیز یکی از آسیبها، این است که بسیاری از کتابهای منتشرشده متناسب با سطح دانش و سواد دانشجویان نیستند؛ برخی بیش از حد پیچیدهاند یا با نیازهای واقعی دانشجویان همخوانی ندارند. بنابراین، لازم است در این حوزه بازنگری شود و منابعی تخصصی، اما متناسب با سطح مخاطب تولید شود. همچنین کتابهای بنیادین و نظری که بتوانند مبانی رشته را روزآمد تبیین کنند بسیار اندک هستند؛ چراکه تولید این آثار نیازمند دانش، تخصص و زمان قابل توجهی است.
وی بیان کرد: یکی دیگر از مسائل مهم، توجه به نیازهای ویژه است؛ برای مثال، افراد دارای نیازهای خاص مانند نابینایان و ناشنوایان نیز به منابع مناسب، ازجمله کتابهای حسی و لمسی، نیاز دارند. نقش رشته علم اطلاعات و دانششناسی؛ بنابراین با سایر رشتهها متفاوت است که هم باید به تولید منابع تخصصی برای خود رشته بپردازد و هم منابعی فراهم کند که پوششدهنده نیازهای سایر رشتهها باشد؛ ازجمله کتابشناسیها و منابع مرجعی که امکان شناسایی و سازماندهی آثار علمی حوزههای مختلف را فراهم میکنند.
نظر شما