سرویس دینواندیشه خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) – رضا دستجردی: «آموزش اخلاق؛ مطالعهای در نظریه و کاربرد جامعهشناسی آموزشوپرورش» اثر امیل دورکیم با ترجمه هوشنگ نایبی و محمدرضا جوادییگانه از تازههای انتشارات علمی است. کتاب مجموعه هجده درس دورکیم درباره آموزش اخلاق طی سالهای ۱۹۰۲ - ۱۹۰۳ در دانشگاه سوربن و هدف از نگارش آن، بنیانگذاری علم اخلاق است که پدیدههای زندگی اخلاقی را پدیدههای طبیعی یا پدیدههای عقلانی میبیند.
کتاب در دو بخش تدوین شده است. بخش اول این سخنرانیها درباره سه عنصر اخلاق؛ انضباط، دلبستگی به گروه اجتماعی و خودمختاری است. عنصر اساسی اخلاق، انضباط و خویشتنداری است که به انسان امکان میدهد احساسات و امیال خود را مهار کند ورنه این تمایلات، «تندبادهای هوسهای کودکانه خواهد بود که اراده انسان را در هم میشکند و مانع رشد شخصیت و آزادی میشود». بخش دوم کتاب به نحوه آموزش اخلاق به کودکان در دوره ابتدایی میپردازد که مرحلهای تعیینکننده در شکلگیری شخصیت اخلاقی است. بهباور دورکیم، در مدرسه باید بهدنبال بیان عقلانی اخلاقی بود و قواعد اخلاقی را بهطور عقلانی به کودک آموخت، چه انسان با وقوف بر دلایل رفتار اخلاقی است که قلباً و با اراده خود و آزادانه آن را میپذیرد و انسان اخلاقی بار میآید.
نایبی و جوادییگانه در پیشگفتار کتاب، اخلاق و بنیانگذاری علم اخلاق را دغدغه دورکیم در همه دوره فعالیت علمیاش میدانند و بر آناند که مسأله اصلی دورکیم، ایجاد علم اخلاق پوزیتیویستی، عقلانی، و دموکراتیک و نحوه کاربرد و آموزش آن بهویژه در مدارس فرانسه است.
دورکیم با پایان آموزش رسمی خود در سال ۱۸۸۲، برای فرصت مطالعاتی رهسپار آلمان شد که محصول آن دو مقاله در سال ۱۸۸۷ است؛ یکی درباره دکترینها و آموزشهای فلسفی معاصر آلمان، و دیگری در خصوص علم پوزیتیویستی اخلاق در آلمان. اخلاق را میتوان پارادایم یا برنامه پژوهشی دورکیم دانست. وی پژوهش خود در حوزه اخلاق را «علم واقعیتهای اخلاقی» مینامد که امروزه «جامعهشناسی اخلاق» نامیده میشود.
دورکیم در سخنرانی افتتاحیه کرسی علوم اجتماعی و تعلیم و آموزش در دانشکده ادبیات دانشگاه بوردو در سال ۱۸۸۷ از جامعهشناسی اخلاق بهعنوان رشته تحصیلی انتخابی خود یاد میکند. کتاب «تقسیم کار» که رساله دکتری دورکیم است مطالعهای در جامعهشناسی اخلاق است. کتاب «خودکشی» دورکیم هم کمک دیگری به برنامه جامعهشناسی اخلاق بود. دورکیم برنامه جامعهشناسی اخلاق را در درسهای خود در برودو و سپس در پاریس دنبال کرد و بعداً تحت عنوان «فیزیک اخلاقیات و حقوق» در سال ۱۹۵۰ منتشر ساخت. عنوان فرانسوی این اثر «ماهیت هنجارها و قوانین اخلاقی» یا «تاریخ طبیعی هنجارها و قوانین اخلاقی» وفاداری دورکیم به سنت پژوهشی خود را نشان میدهد.
مهمترین تحلیل نظری دورکیم از ماهیت اخلاق در مجموعه سخنرانیهای دورکیم درباره آموزش اخلاق در اولین دوره درس «علم آموزش» طی سالهای ۱۹۰۲-۱۹۰۳ در سوربن است که بعداً هم در سالهای ۱۹۰۶-۱۹۰۷ ارائه شد. این مجموعه درسها که تحت عنوان «آموزش اخلاق» (عنوان کتاب حاضر) در سال ۱۹۲۵ منتشر شد کمتر مورد توجه جامعهشناسان قرار گرفته است. هدف دورکیم از این سخنرانیها، نشان دادن این موضوع است که آموزش عمومی مدرن باید شامل آموزش اخلاق بر اساس مطالعه جامعهشناختی ماهیت اخلاق موجود باشد. بخش تحلیلی این کتاب (فصل ۴ تا ۶) که برای برنامه جامعهشناسی اخلاق دورکیم اهمیت دارد در پی تمایز هنجارهای اخلاقی، آرمانهای اخلاقی و انگیزههای اخلاقی بهعنوان عناصری از پدیده پیچیده اخلاق است.
بیانیه مهم دورکیم درباره جامعهشناسی اخلاق در سال ۱۹۰۶ تقریباً بیست سال پس از اولین مقاله او (۱۸۸۷) درباره جامعهشناسی اخلاق ارائه میشود. دورکیم در این بیانه که خطابیهای است برای انجمن فلسفه فرانسه با تمایز میان جامعهشناسی اخلاق که «تبیین اخلاق» مینامد از اخلاق یا «ارزیابی» اخلاق میگوید. دیدگاه دورکیم درباره تعیین و تبیین پدیده اخلاقی و پرسش و پاسخها درباره آن در کتاب «جامعهشناسی و فلسفه» آمده است.
در نهایت باید به آخرین مقاله دورکیم اشاره کرد که نشان میدهد وی در اواخر عمر نیز در اندیشه طرح جامعهشناسی اخلاق است. دورکیم قبل از سال ۱۹۱۷ شروع به ویرایش سخنرانیهایی میکند که در سوربن ایراد کرده بود و قصد داشت آن را در اثری سهجلدی با عنوان «اخلاق» منتشر کند که شامل سخنرانیها درباره اخلاق حرفهای و مدنی و بیستودو سخنرانی درباره خانواده (که نهایتاً گم شد) و بسیاری از تحلیلهای نظری از جمله سخنرانیهایش درباره آموزش اخلاق است که تا آن زمان هنوز منتشر نشده بود. دورکیم توانست فقط پیشنویس اولیه مقدمه این اثر را تکمیل کند که البته شامل بیان روشنی از برداشت او از جامعهشناسی اخلاق است.
در پیشگفتاری که گردآوردنده این کتاب پل فوکونه شاگرد دورکیم و استاد جامعهشناسی دانشگاه سوربن در سال ۱۹۲۵ نوشته است، میگوید: «این کتاب مجموعه سخنرانیهای دورکیم درباره آموزش اخلاق در اولین دوره درس علم آموزش در سالهای ۱۹۰۲-۱۹۰۳ در سوربن است که بعداً هم در ۱۹۰۶-۱۹۰۷ بدون تغییری دوباره ارائه شد و پیش از آن هم در بوردو ارائه شده بود. این دوره شامل بیست سخنرانی است که در این کتاب فقط هجده سخنرانی آمده و دو سخنرانی اول که درباره روشهای تدریس است حذف شده است. تقریباً در آغاز همه سخنرانیها، مطالبی از سخنرانی قبلی ذکر شده است.
بخش اول این سخنرانیها درباره سه عنصر نظریه اخلاقی یعنی روح انضباط و دلبستگی به گروههای اجتماعی و خودمختاری است. این بخش به نظریه اخلاقی دورکیم مربوط میباشد که دورکیم در سخنرانی «تعیین رفتار اخلاقی» (۱۹۰۶) هم ارائه کرده است. بخش دوم سخنرانیها به سه عنصر مذکور از منظر خاص آموزش در مدرسه میپردازد.
«آموزش اخلاق؛ مطالعهای در نظریه و کاربرد جامعهشناسی آموزشوپرورش» در ۳۲۲ صفحه بههمت انتشارات علمی منتشر شده است.
این کتاب به عنوان نامزد چهل و سومین جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی برگزیده شده است.
نظر شما