دكتر محمود عباسي متولد مهرماه 1342 واهل يزد است. نخستين سالهاي تحصيلش را در مدرسه راهنمايي صالحيزاده و دوره متوسطه را در دبيرستان ايرانشهر گذراند. وي در سال 1368 موفق به كسب مدرك كارشناسي در رشته علوم قضايي شد و در سال 1371 مدرك كارشناسي ارشد خود را در رشتة حقوق جزا و جرمشناسي اخذ كرد. علاوه بر آن دانشجوی کارشناسی ادبیات فارسی و کارشناسی ارشد حقوق بین الملل نیز بوده است . وی در سال 1383 موفق به كسب مدرك P.H.D با درجه ممتاز در رشته حقوق پزشکی از دانشگاه سوربن شد و اکنون عضو هيات علمي، مدير گروه اخلاق پزشکي، مدير گروه حقوق پزشکي دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي و رييس مرکز تحقيقات اخلاق و حقوق پزشکي ومدیر گروه اخلاق زیستی کرسی حقوق بشر ، صلح ودموکراسی یونسکو است. وی به عنوان پژوهشگر حوزه حقوق پزشکی ، اخلاق زیستی و اخلاق پزشکی به ما گفت:

درباره حوزه كاري تان و حقوق پزشكي توضيح دهيد.
حقوق پزشكي، شاخه نويني از رشته هاي حقوقي است كه به تبيين قوانين و مقررات حاكم بر مسايل پزشكي ودارویی مي پردازد و در حقيقت حقوق پزشکي در ميان رشته هاي حقوقي، ميان رشته اي است. اين رشته که هنوز در كشورهاي پيشرفته و دانشگاه هاي معتبر دنيا، نوپاست، براي نخستين بار در كالج سلطنتي انگليس مورد توجه قرار گرفت و سپس در دانشگاه هاي معتبر دنيا راه اندازی و تأسيس شد. ما، دوره كارشناسي ارشد اين رشته را براي نخستين بار در کشور تعريف كرده ايم و هم اکنون در آموزش عالي تصويب شده و به زودي دانشجو مي پذيريم.

بنابراين حقوق پزشكي هنوز در دانشگاه ها تدريس نشده است.
تدريس مي شود اما در كنار دروس ديگر حقوقي و پزشكي. سالهاست كه من اين درس را در دانشگاه هاي مختلف تدريس مي كنم. براي نخستين بار از سال 1374 به صورت دو واحد درسي در كنار درس اخلاق پزشكي در دانشگاه هاي علوم پزشكي يران و سمنان به دانشجويان این درس را ارائه کردم و تاكنون نيز در برخی دانشگاه ها این وضعیت ادامه دارد و يكي از درس ها و مباحثي است كه در دوره فلوشيپ اخلاق زيست پزشكي دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي به طور مستمر به آن مي پردازيم . در دوره کارشناسي ارشد، مالکيت معنوي دانشکده حقوق شهيد بهشتي و علامه نيز اين درس را ارائه کرده ايم؛ در سال جاري که دانشجوي p.H.D اخلاق پزشكي پذيرفته ايم در اين رشته نيز حقوق پزشكي به عنوان يكي از دروس اساسي اين دوره مورد توجه است. به علاوه در کنار درس اخلاق پزشکي دانشجویان نیز ، حقوق پزشکي و فقه پزشکي از جمله مباحثي است که ارائه مي شود.

دانشجويان چه رشته هايي مي توانند این گرایش را انتخاب کنند؟
كساني كه مدرک كارشناسي حقوق و رشته های مشابه داشته باشند ميتوانند وارد اين رشته تحصيلي شوند. اما، با توجه به اينكه آموزش عالي محدوديت شركت در رشته هاي مختلف را برداشته است، علاقه مندان ميتوانند در صورت گذراندن دروس پيش نياز و قبولي در آزمون، وارد اين دوره شده و به ادامه تحصيل بپردازند.

شما در حوزه حقوق پزشكي چه كارهايي انجام داده ايد؟
نخستين تجربه من در این حوزه باکار قضایی آغاز شد. از سال 1370 سالها قاضی رسیدگی به پرونده های پزشکی و دارویی بوده ام . و به ترجمه و تأليف مقالات و كتاب هاي زيادي در اين رشته پرداخته ام. نخستين کتابم در این زمینه دوره دو جلدی مجموعه مقالات حقوق پزشکی بود که در سال 137 منتشر شد. در سالهاي تحصيل در دانشگاه سوربن، يك دوره 12 جلدي حقوق پزشكي را به صورت موضوعي تأليف و منتشر كردم و تاکنون حدود 30 جلد كتاب با اين موضوعات را به چاپ رسانده ام كه يا تأليف اند يا ترجمه و نيز بيش از 50 مقاله داخلي و بين المللی كه خوشبختانه همه آنها منتشر شده اند. به عنوان مثال، كتاب "حقوق، اخلاق و پزشكي "كه به مطالعه حقوق پزشكي مي پردازد. اين كتاب اثري بسيار ارزشمند از پروفسور" پي. دي. اسکيج" يكي از استادان دانشگاه انگليس است و در آن به ابعاد مختلف حقوق پزشكي و مسايل و مباحث مربوط به آن پرداخته شده. كتاب ديگر، با عنوان "مطالعة تطبيقي حقوق و بيماران" است كه سازمان بهداشت جهاني آن را منتشر كرده و من و آقاي دكتر باقر لاريجاني - رئيس دانشگاه علوم پزشكي تهران - آن را در سالهاي 1376 ترجمه كرده ايم که در حال حاضر براي سومين بار تجديد چاپ شده است.
 
درباره كتابي كه از يكي از استادان دانشگاه انگليس ترجمه كرده ايد، گفتيد كتابي است بسيار ارزشمند. ما به عنوان كشوري اسلامي كه حقوق و قوانين كشوري آن با مسايل فقهي و شرعي آميخته است، چقدر از حقوق پزشكي ديگر كشورها مي توانيم بهره ببريم؟
وقتي مي گوييم حقوق پزشكي، بخشي از آن به مباني و مسايل كلي و تئوريها اختصاص دارد. حتي اگر مربوط به يك سيستم حقوقي ديگر باشد، براي انديشمندان حوزه حقوق كشورهاي ديگر نيز قابل استفاده است. بحث ما صرفاً قوانين و مقررات پزشكي خاص، مثلاً پزشکي و دارويي نيست كه بعضي از داروها در كشور منع شده اما در كشورهاي ديگر آزاد باشد. بخش هايي از این کتاب به شرح و تفسير قوانين مي پردازد كه شايد خيلي هم مناسبتي با قوانين و مقررات ما نداشته باشد، اما عمده بحث هاي آن تفسير و تبیین نظریه ها و دیدگاه ها درباره حقوق پزشكي است كه براي هر دانشجوي حقوق يا انديشمندی كه در حوزه حقوق و پزشكي فعاليت ميكند، بسيار مؤثر و قابل استفاده است. بنابراين آشنايي با مكاتب و سيستم هاي حقوقي ديگر لازم است و انديشمندان يك كشور بايد با قوانين، مقررات و نظام هاي حقوقي ديگر كشورها هم آشنايي داشته باشند.

انديشمندان اين حوزه در بين كشورهاي اسلامي هم هستند كه حقوق و قوانينشان در اين موضوع به ما شبيه باشد. به آنها هم پرداخته ايد؟
بله - كتابي است با عنوان "التداوي و مسووليت الطبيه في شريعت الاسلاميه" از یک دانشمند و حقوقدان سوری که آن را ترجمه کرده ام. اين كتاب نيز به لحاظ محتوايي بسيار ارزشمند است و به مطالعه مسؤوليت درمانگري پزشكي در آيين اسلام مي پردازد. مؤلف آن دکتر "قيس ابن محمد آل شيخ مبارك" از انديشمندان سوري است و اين عنوان تز دكتراي وي بوده كه من آن را در سال 1377 به فارسي برگرداندم و هم اكنون در حال تجديد چاپ است. همچنين در برخي از مقالات و کتاب هاي ديگر خود به مطالعه تطبيقي موضوعات مورد مطالعه در کشورهاي اسلامي پرداخته ام، مانند پيوند اعضا و سقط جنين.

درباره كتاب هايي كه در دوره تحصيل در دانشگاه سوربن نوشته ايد بگوييد.
اين كتابها به صورت موضوعي نوشته شده؛ جلد نخست آن، راهنماي حقوق پزشكي است، جلد دوم تعزيرات حكومتي امور بهداشتي و درماني و جلد سوم آن درباره جرايم پزشکي و صلاحيت محاکم. جلدهاي بعدي نيز سقط جنين، قتل ترحم آميز - رضايت به درمان - رضايت در پژوهش هاي پزشكي - تحولات حقوقي در مسووليت پزشكي، مسووليت انتظامي پزشكي، افشاء اسرار بيماران و... را در برمي گيرد.
در اين تأليفات سعي شده كه موضوعات را دسته بندي كنيم و در حال حاضر در حال بازنگري و تجديد چاپند و هر يك به طور مستوفي به اين مباحث مي پردازدکه مجلدات اول تا سوم آن تحت عنوان دوره حقوق پزشکی 1- در آمدی برحقوق پزشکی 2- مسوولیت پزشکی 3- حقوق جزای پزشکی است .

اين كتابها تخصصي و بیشتر براي قشر دانشجو يا پژوهشگران نگاشته شده اند؟
با توجه به اينكه حقوق پزشکي رشته اي نوپاست؛ تلاش و سعي من بر اين بوده كه اين كتاب ها را به زبانی ساده و قابل فهم براي اقشار مختلف به نگارش درآورم. هرچند مخاطبان اصلي ما جامعه حقوقي و پزشكي كشورند و استقبال خوبي هم از اين مجموعه آثار داشته اند، اما سيل ارجاعاتي كه به اين كتاب ها و منابع مي شود، نشان دهنده توجه جامعه پزشكي و حقوقي کشوربه آن هاست.

خواندن اين كتاب ها چقدر براي دانشجويان پزشكي الزامی است؟
يكي از خلأهاي جدي كه در جامعه پزشكي وجود دارد و باعث گسترش روز افزون تخلفات و جرائم در ميان آنها مي شود، همين فقر آشنايي با مباحث حقوق پزشكي و موازين قانوني است. اين كتاب ها مي توانند اين نقیصه را جبران و زمینه ای در جامعه پزشكي بوجود آورند كه آنها را با موازين حقوقي و مقررات كشور آشنا كنند و طبيعتاً كسي كه بداند كاري كه انجام مي دهد تخلف است، از آن اجتناب خواهد كرد.

گفته هاي شما درست است اما منظور از الزام، به لحاظ قانون دانشگاهي است و اينكه دانشجويان پزشكي چقدر ملزم به گذراندن اين درس ها هستند؟
در كنار درس اخلاق پزشكي، پرداختن به اين مباحث هم جزء الزامات دانشگاه های علوم پزشكي است. كسي كه درس اخلاق پزشكي را مي گويد و درباره يك مبحث، مثلاً پيوند اعضا از منظر اخلاق، بحث مي كند، بايد از منظر فقهي و حقوقي هم به آن بپردازد و اين مباحث جزء مؤلفه هاي مورد مطالعه در حقوق پزشكي است. ضمن اینکه در برخی رشته های تحصیلات تکمیلی نیز به صورت اختیاری ارائه می شود و در برخی رشته ها مانند دکترای تخصصی اخلاق پزشکی نیز اجباری است . 

بنابراين به عنوان رشته ای مستقل تدريس نمي شود؟
خير؛ فعلاً مثل درس اخلاق پزشکي در دانشکده هاي پزشکي رشته مستقلي نيست؛ اما مقدماتي انجام شده و فعاليت هايي در زمينه حقوق پزشكي صورت گرفته که قابل اهميت است مثلاً در دوره فلوشيپ اخلاق زيست پزشکي و p.H.D اخلاق پزشکي گذراندن اين درس الزامي است و به زودی دوره کارشناسی ارشد این رشته را با همکاری دانشکده علوم قضایی ودانشکده حقوق شهید بهشتی راه اندازی می کنیم .

چه فعاليت هاي ديگري در زمينه حقوق پزشکي انجام داده ايد؟
براي نخستين بار، "فصلنامه حقوق پزشكي را راه اندازي کرده ايم كه در حال حاضر هفت شماره آن زير چاپ است و بسيار مورد استقبال جامعه حقوقي و پزشكي كشور قرار گرفته و من صاحب امتياز و مدير مسوول اين فصلنامه ام و در كنار آن سعي در راه اندازي انجمن علمي حقوق پزشكي ايران داريم كه خوشبختانه به تصویب رسیده و در حال راه اندازی آن هستیم. يقيناً در چارچوب انجمن هاي علمي، كارهاي ارزشمند بسياري مي توان انجام داد و اميدوارم با گرايشي كه به سمت و سوي اينگونه مباحث نو و جديد، هم از ناحيه جامعه حقوقي و هم جامعه پزشكي وجود دارد، بتوانيم تحولي را در اين زمينه ايجاد كنيم.
علاوه بر آن، سايت شخصي اينجانب به نشاني www.medical-law.irکه از سال 1383 راه اندازی شده و علاقمندان به اين موضوع مي توانند به آن رجوع كنند. از فعاليتهاي ديگري كه انجام شده، مي توان به تشكيل نخستين گروه حقوق پزشكي با مجوز وزارت علوم اشاره كرد كه يك دپارتمان پژوهشي است و نيز نخستين دپارتمان حقوق پزشکي در دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي و مرکز تحقيقات اخلاق و حقوق پزشکي اين دانشگاه که اينجانب مديريت آنها را بر عهده دارم از ديگر اقداماتي است که انجام داده ايم.

اين دپارتمان چه كاري انجام مي دهد؟
برخي از پروژه ها و تحقيقاتي را كه در ارتباط با اين مسايل و موضوعات است انجام داده يا در حال انجام آنهاست. تعريف برنامه و کريکولوم کارشناسي ارشد حقوق پزشکي و حقوق و اخلاق زيستي از جمله اقداماتي است که در اين گروه و مرکز انجام شده و دو کنگره بین المللی حقوق پزشکی در سال های 1386 و 1387 و دوازده کارگاه تخصصی وسمپوزیوم علمی در این زمینه ازجمله فعالیت های گروه و مرکز بوده است.

از فعاليت تان مي گفتيد.
براي نخستين بار در دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي با همكاري و كمك جمعي از انديشمندان حوزه هاي فقهي - حقوقي - اخلاقي و پزشكي، مركز تحقيقات اخلاق و حقوق پزشكي را راه اندازي كرديم. اين مركز متشكل از 5 گروه تاريخ پزشكي، اخلاق پزشكي، فقه پزشكي،حقوق پزشكي و پزشكي قانوني است كه مسووليت مركز و گروه حقوق پزشكي را بر عهده دارم.

با ساير دانشگاه ها و مراكز علمي هم ارتباط و تعامل دار ید ؟
بله؛ هم اكنون در چارچوب تفاهم نامه همكاري با برخي از دانشگاه هاي ديگر در حال راه اندازي رشته حقوق پزشكي هستيم؛ گروه آموزشي اين رشته هم در دانشگاه در حال راه اندازي است و اميدوارم اين امر سریعتر محقق شود. در اين رابطه با دانشكده هايي كه حوزه هاي مرتبط با حقوق پزشكي دارند و در اين زمينه ها يا حوزه هاي مرتبط فعاليت مي كنند تعامل سازنده اي داشته ايم. مثل دانشكده هاي حقوق، انجمن حكمت و فلسفه ايران، فرهنگستان علوم، فرهنگستان علوم پزشكي و ساير مراكزي كه در اين عرصه مطالعه و فعاليت دارند و با توجه به بهره گيري نظام حقوقي و حقوق پزشكي ما از فقه پزشكي و فقه اماميه، با برخي از مراكز فقهي و با دانشگاه مذاهب اسلامي و قوه قضائيه و مراكز ديگري از اين دست، همكاري مستمر و تعامل سازنده و مفيد و مؤثر داريم.
به عنوان مثال با همکاري معاونت آموزش قوه قضاييه و دانشگاه علمي کاربردي و دانشکده علوم قضايي در حال راه اندازي رشته حقوق پزشکي براي قضاتیم.

در بين فعاليتهاي شما برگزاري نشست ها و كنگره هايي به چشم مي خورد، چقدر اين برنامه ها در جامعه حقوقي و پزشكي تأثيرگذارند؟
ما دو كنگره بين المللي در سال 1386 و 1387 برگزار كرديم. نخستين كنگره بين المللي حقوق پزشكي در سال 1386 با حضور انديشمندان حوزه هاي اخلاقي، فقهي، حقوقي و دانشمندان داخلي و خارجي در دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي برگزار شد؛ كنگره عظيمي بود و ميزان اقبال جامعه نسبت به اين مباحث نو را نشان مي داد. همچنين موفق شديم در سال 1387 نيز دومين كنگره بين المللي حقوق پزشكي را در زمينه ايدز و حقوق بشر در دانشگاه علوم پزشكي شهركرد برگزار كنيم. اين حركتها مي توانند در جهت بسط و گسترش و نهادينه كردن آن در جامعه پزشكي فوق العاده مؤثر باشند. از طرفي، حدود دوازده سمپوزيوم و كارگاه تخصصي در زمينه حقوق پزشكي در طول دو سال برگزار شده و اين امر نيز مورد استقبال جامعه پزشكي و حقوقي قرار گرفته، زيرا با توجه به اينكه جامعه پزشكي با چالش هايی مواجه است كه براي ما هم بسيار آموزنده و مؤثرند و هم زمینه ای را ایجاد می کند که ما به نحو مطلوب تری به این مباحث بپردازیم؛ اين نشست ها ادامه دارد.

در فصلنامه اي كه منتشر كرده ايد، درباره ايدز مطالبي را شرح داده و از منظر فقهي و حقوقي هم به آن توجه شده ؛ دين اسلام براي بيمار ايدزي كه ديگران را از روي عمد مبتلا مي كند، چه قانوني وضع كرده است؟
البته بحث انتقال ايدز و آثار و پيامدهايي كه براي آن قابل تصور است، مساله اي است پيچيده كه ما هنوز در كشورمان قوانين صريح و روشني نسبت به آن نداريم. با توجه به اينكه اين بيماري يك مساله نو پديد است،در كشورهاي ديگر هم قوانين و مقررات صريحي براي آن وجود ندارد و لازم است با توجه به پرداختن به ابعاد مختلف فقهي و حقوقي اينگونه مباحث در كنگره ها و نشست هايي از اين قبيل، زمينه قانونگذاري در اين حوزه فراهم شود. مثلاً ما در قطعنامة پاياني كنگره ايدز و حقوق بشر، به اين موضوع پرداخته و پيشنهاداتي براي وضع قوانين در اين موضوع داشته ايم. اما اين بدان معني نيست که با قوانين و مقررات موجود در صورتي که کسي دانسته ديگري را به ايدز مبتلا کرده نتوان درباره آن تصميم قضايي گرفت، ضمن اينکه قاعده فقهي" لاضرر و لاضرار في الاسلام "مبناي خوبي براي رسيدگي به اين موضوعاتست.

اين قوانين چگونه وضع مي شوند؟
مثلاً فرض كنيد جامعه پزشكي، در يك حوزه خاص رفته رفته احساس مي كند، در جايي خلأ جدي قانوني وجود دارد و حركت هايي كه انجام مي شود، حركت هاي منطقي و معقولي نيستند، اخلاقيات فروريخته و شرعيات مراعات نمي شوند، اين رفتارها به مرور زمان به وضع قانون در يك حوزه و در زمينه خاص منجر مي شوند. در بيماري ايدز كه به آن اشاره شد، قانونی داریم که مربوط به سال 1320است. درآن قانون و آئين نامه پيشگيري از بيماري هاي آميزشي و واگيردار و نيز راجع به بیماری های عفونی مطالبی آمده که مبنای کار ماست، اما از سه دهه پيش به بعد كه برخي بيماري هاي عفوني شديد، مثل ايدز و هپاتيت كشف شده اند، هنوز قوانين و مقررات خاصي در اين زمينه وضع نشده است. براي پاسخگويي دقيق تر به اين سئوال شما كه اگر كسي از روي عمد شخصي را مبتلا كرد و براي آثار و پيامدهاي مترتب بر آن، قانون خاص نداريم، اما می توان با تمسک به قوانین ومقررات عام موجود به دعاوی رسیدگی کرد .در حال حاضر با توجه به طرح اين مسايل در جامعه علمي، خلاءهايي احساس ميشود و زمينه وضع قانون در اين زمينه كاملاً محسوس است. فرض كنيد كه يك دانشگاه، يا وزارتخانه ای مانند وزارت بهداشت، دادگستري، مركز پژوهش هاي مجلس يا خود مجلس به اين نتيجه مي رسند كه بايد در اين زمينه قانون، وضع و به مورد اجرا گذاشته شود؛ براي طرح ویا لايحه اي تهيه ميكنند، به دولت و مجلس مي دهند و با تصويب آن، قانون وضع ميشود. بنابراين تعاملات فكري و اينگونه نشست ها، بهترين زمينه براي وضع و اصلاح و بازنگري در قوانين و مقررات كشورند.

بنابراين در اين باره هنوز قانون و مقرره ای به طور خاص نداريم.
قانون خاص نداشتن به اين معنا نيست كه اگر مساله اي مطرح شود و كسي شكايتي داشته باشد نمي توانيم به آن رسيدگي كنيم. 

بله، رسيدگي مي شود اما قانون خاصي براي آن وضع نشده و با توجه به گفته هاي شما، بسيار طول مي كشد تا زمينه اي فراهم و بيماري و نوع آن اثبات شود، آثارش بروز كند و شكايتي صورت بگيرد تا قانوني را وضع كنند و اين، گاهي سالها طول خواهد كشيد.
اين طور نيست كه مساله اي في البداهه به ذهن كسي برسد. بايد زمينه اش فراهم شود. در روند وضع قانون هم بايد زمينه مناسبي برايش بوجود آيد. مثلاً بايد درباره يك موضوع خاص، مقالات و كتاب هايي نوشته شوند. نشست هاي علمي وجود داشته باشد، تعامل صورت پذیرد، چالشی وجود داشته باشد ، تادولتمردان وقانون گزاران را به سمت وسوی وضع قانون ترغیب کند .

چند سال است كه بيماري ايدز به ايران وارد شده؟
حدود 22 سال

به نظر شما 22 سال براي وضع قانون در اين باره كافي نيست؟
در برخي از زمينه هاي آن اقداماتي انجام شده ولي واقعيت اين است كه ممكن نيست في البداهه در آن حوزه به لايحه اي برسند و قانوني بنويسند. اينگونه مسايل بايد وارد عرصه هاي علمي و درباره آن بحث و بررسي شود و ما بتوانيم نتيجه اي را كه مورد نظر است پيدا كنيم و اين به معناي خلاء قانوني در این زمینه نيست. الآن براساس قوانين و مقررات موجود و براساس اصول كلي كه در اين زمينه ها وجود دارد، اگر شكايتي طرح شود و موضوعي مطرح باشد مي توانيم پاسخگو باشيم و مشكلات را رفع كنيم تا قانونگذار، يك ماده واحده و يك قانون جديد وضع كند و به مورد اجرا گذارد.

اگر قانون واحد و مختص به مشكلي وجود نداشته باشد، امكان اختلاف در قضاوت و صدور حكم وجود خواهد داشت.
البته اين امكان وجود دارد و مثلاً بين يك قاضي در يك شعبه و قاضي ديگري در يك شعبه يا شهرستان ديگري ممکن است اختلاف نظر به وجود آيد؛ اما براي اين موضوع هم در حوزة قضايي و حقوقي، راهكارهايي وجود دارد و نظرات را هماهنگ مي كنند.

اما در هر حال، با گذشت 22 سال از ورود ايدز به ايران، لزوم پرداختن به آن و وضع سريعتر قانون در اين باره ضروري به نظر مي رسد. اين طور نيست؟
البته به قانون در این زمینه نیا زمندیم ولی نخست، باید زمینه وضع قانون را فر اهم ساخت. شايد يكي از راهكارهاي آن راه اندازي زودتر رشته حقوق پزشكي است كه بهترين گزينه براي طرح اينگونه مسايل و مباحث و موضوعات است. الآن فصلنامه حقوق پزشكي با ايجاد تعاملات فكري در جامعه حقوقي و پزشكي، بهترين زمينه را ايجاد كرده ؛ براي حل اين مشكلات، وجود كتاب ها و آثار و مقالات در قالب مجموعه مقالات حقوق پزشكي نيز مؤثرند. همچنين در مرکز تحقيقات اخلاق و حقوق پزشکي چند پروژه تحقيقاتي در حال اجرا داريم که در نهايت به وضع قانون مي انجامد، مانند طرح نحوه نظارت بر مؤسسات پزشکي و دارويي که با همکاری مرکز پژوهش های محلی در حال انجام است .چند جلد کتاب نیز در این زمینه تالیف و منتشر کرده ایم یا درجریان انتشار است مانند کتاب اصول راهنمای بین المللی ایدز وحقوق بشر وکتاب مسوولیت کیفری ناشی از انتقال ایدز.

منظورتان از عرصه هاي ديگر چيست؟
عرصه هاي ديگري كه در آن فعاليت مي كنيم؛ يكي موضوع اخلاقي زيستي است كه نخستين روزنه هاي آن، از دهة 60 ميلادي آغاز شد و از 1970 به اين طرف، به صورت جدي مورد توجه جوامع پيشرفته تر قرار گرفت و با توجه به تكنولوژي هاي نوين و فناوري هاي جديدي كه در عرصه هاي علمي مطرح شده، طبيعي است كه باید به چالش هاي جديد اخلاقي آن پرداخت. برخي از كشورهاي پيشرفته، همگام با تكنولوژي ،به اين گونه مسايل و مباحث نیز پرداخته اند. در كشور ما حدود يك دهه است كه اخلاق زيستي به صورت جدي مورد توجه انديشمندان حوزه هاي مختلف علوم زيستي، علوم فقهي، حقوقي، انسان شناسي، جامعه شناسي اخلاقي و ساير انديشمندان قرار گرفته است. بنابراين اخلاق زيستي گرايشي ميان رشته اي است كه انديشمندان مختلف به آن مي پردازند. در كشور، ما براي نخستين بار، دوره فلوشيپ اخلاق زيست پزشكي را براي متخصصين و اعضاي هيأت علمي دانشگاه هاي علوم پزشكي و ساير اعضاي هيأت علمي راه اندازي كرديم كه در دوره نخست آن دوازده نفر از متخصصين و اعضاي هيأت علمي دانشگاه هاي علوم پزشكي پذيرفته شدند. هدف از برگزاري اين دوره، تربيت مدرس اخلاق پزشكي بود. دوره دوم، هفت نفر و در دوره سوم كه در شعبه بين الملل دانشگاه برگزار شد، 6 نفر پذيرفته شدند و نخستين دوره آكادميك بود كه در كشور راه اندازي شد. البته پيش از اين دو واحد درسي با عنوان اخلاق پزشكي در جامعه پزشكي داشتيم كه دانشگاه هاي علوم پزشكي به ارائه آن مي پرداختند، اما به صورت جدي مورد توجه مسوولان و دست اندركاران قرار نمي گرفت. با راه اندازي اين دوره توانستيم مدرساني در اخلاق پزشكي تربيت كنيم تا بتوانند با دستاوردهاي جديد علمي و حوزه هاي پيراموني اخلاق پزشكي، مثل اخلاق زيستي، فلسفه اخلاق، فقه پزشكي، حقوق پزشكي، جامعه شناسي پزشکي و مسايل از اين دست، آشنا شوند و بتوانند به نحو مستوفي به ارائه خدمات آموزشي در دانشگاه هاي متبوع خود بپردازند.

اخلاق پزشكي با تمام گرايش هايي كه گفتيد در دانشگاه ها تدريس مي شوند؟
علاوه بر تربيت مدرسان حوزه اخلاق پزشكي، باز براي نخستين بار در خاورميانه گرايش اخلاق زيستي را در دانشگاه پزشكي علوم پزشكي شهيد بهشتي از سال گذشته راه اندازی كرديم. در اين گرايش، دانشجويان پزشكي كه وارد دانشگاه مي شوند، از ابتداي دوره تا پايان آن - كه هفت سال به طول مي انجامد - گرايش جديدي را با عنوان" اخلاق زيستي "تجربه مي كنند كه 32 واحد درسي علاوه بر واحدهاي اختصاصي آنان است و مباحث آن، همان است كه به آن اشاره شد؛ مثل اخلاق پزشكي، تاريخ پزشكي، فقه پزشكي، حقوق پزشكي، جامعه شناسي پزشکي، اخلاق زیستی و روانشناسي پزشكي و مسايلي از اين قبيل؛ همينطور حكمت و عرفان. كساني كه در دوره تحصيل ،اين واحدها را ميگذرانند، در پايان دوره و پس از فراغت از تحصيلشان، به راحتي مي توانند به تصميم گيري اخلاقي و حقوقي بپردازند و پاسخگوي نيازهاي اين حوزه باشند. روز به روز به جمع مشتاقان اين گرايش افزوده مي شود. به گونه اي كه اگر ما در ترم گذشته تنها 5 واحد از اين گرايش را ارائه مي كرديم در حال حاضر و در ترم جاري تحصيلي 13 واحد درسي را در دانشكده پزشكي دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي به آن اختصاص داده ايم و البته اين يك طرح ابتكاري بود كه براي نخستين بار در كشور راه اندازي شد.

موضوعات اخلاق زيستي را به طور مصداقي بگوييد.
فناوريهاي نوين زيستي كه در دو دهه گذشته بوجود آمده ، همراه و همگام با خود، مسايل و مشكلات اخلاقي ايجاد مي كنند كه بايد به آنها توجه شود. مثلاً فرض كنيد از تكنولوژي باروري و رحم جايگزين استفاده مي كنيم كه امروزه از لحاظ علمي امري تخصصي است و در دانشگاه هاي علوم پزشكي و مراكز درماني مجهز مورد استفاده قرار مي گيرد. در اينجا ده ها سئوال اخلاقي ايجاد مي شود كه آيا ما از نظر اخلاقی مجازيم اين كار را انجام دهيم يا خير؟ آيا استفاده از رحم جايگزين براي فرزندي كه به هر حال از پدر و مادر ديگريست مجاز و عملي اخلاقي است؟ و بسياري از سؤالات ديگري که در اين باره وجود دارد. اينگونه موضوعات مورد مطالعه اخلاق پزشکي و اخلاق زيستي اند، كما اينكه موضوعات مورد مطالعه فقه پزشكي، حقوق پزشكي و جامعه شناسي پزشكي هم هستند. در زمينه سقط‏ جنين، پيوند اعضاء، شبيه سازي و … كه سئوالات زيادي درباره آنها مطرح شده و بالاخره بايد از حيث اخلاقي به آن پرداخته شود. مثال ديگر، محيط زيست، آلودگي هوا، آلودگي صوتي، اينها در واقع موضوعات مورد مطالعه اخلاق زيستي اند.

گويا درباره اخلاق زيستي هم تأليف و ترجمه هايي انجام داده ايد.
بله، يك دوره 5 جلدي اخلاق زيستي را تأليف و ترجمه كرده ام كه 3 جلد آن به چاپ رسيده و 2 جلد ديگر در دست چاپ است. نخستين جلد آن درآمدي بر اخلاق زيستي ، جلد دوم اين مجموعه مباني فلسفه اخلاق زيستي و جلد سوم، مجموعه اسناد و بيانيه هاي بين المللي اخلاق زيستي و موضوع جلد چهارم اين مجموعه حقوق و اخلاق در پژوهش هاي پزشكي و جلد پنجم آن مباني نوين ارتباط پزشك و بيمار است. سلسله مقالاتي نيز به قلم دکتر "محقق داماد"، پروفسور" ساشادينا" و اينجانب در زمينه اخلاق زيستي در پایان هفته گذشته در روزنامه اطلاعات منتشر شد و ستون خاصي را در صفحه 6 روزنامه به خود اختصاص داد که تا سي شماره ادامه خواهد داشت. مقالات ديگري هم در فصلنامه اخلاق پزشکي و ساير نشريات منتشر کرده ام.
کتاب در آمدی بر اخلاق زیستی نیز تالیف دکتر سید مصطفی محقق داماد ، پروفسور ساشادینا واینجانب است .

فعاليتهاي ديگري درباره اخلاق زيستي داشته ايد؟
زمينه اي را فراهم كرده ام براي برگزاري نخستين كنگره بين المللي اخلاق زيستي كشورهاي اسلامي كه در سال آينده برگزار خواهد شد. هدف از آن، اين است كه بتوانيم در قبال اخلاق زيستي غرب كه مبتني بر ارزش هاي سكولار است يك موضع واحدي در دنياي اسلام ايجاد كنيم. ديگر اينكه گروه اخلاق زيستي كرسي حقوق بشر، صلح و دمكراسي يونسكو، يكي از دپارتمان هايي است كه درباره اين مباحث به مطالعه مي پردازد و من مدیریت آن كميته را بر عهده دارم. به علاوه عضويت در کميته ملي اخلاق زيستي يونسکو، عضويت در دپارتمان اخلاق زيستي فرهنگستان علوم پزشکي و مديريت دپارتمان اخلاق زیستی ستاد توسعه زیست فناوری ریاست جمهوری ومدیریت کمیته حقوق،اخلاق و استاندارد ستاد توسعه زيست فنآوري رياست جمهوري از جمله فعاليتهاي ديگري است که در اين زمينه داريم.

درباره اخلاق پزشكي بگوييد.
قدمت و پيشينه تاريخي اين رشته در كشور ما نسبت به 2 موضوع ديگر كه نو و جديدند زياد است. از سوگندنامه بقراط به بعد، مطالب و مباحث زيادي را در اين زمينه داريم. كتابها و مقالات بسياري نگارش يافته و در اختيار جامعه پزشكي قرار گرفته اند. گروه اخلاق پزشكي دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي را از سال 1385 راه اندازي و در سال جاري در سه دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي، دانشگاه علوم پزشكي تهران و شيراز اقدام به پذيرش دانشجو در مقطع دکتري (P.H.D) در رشته اخلاق پزشكي کرده ایم كه از ترم بهمن ماه سال گذشته دوره آنها شروع شده است . كتابهاي زيادي تأليف و تدوين شده. اما به نظر مي رسيد يك خلاء جدي براي چاپ يك نشريه يا فصلنامه در اين زمينه وجود داشت كه فصلنامه اخلاق پزشکي را براي نخستين بار در خاورميانه، با مجوز رسمي از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي در سال 1386 راه اندازي كرديم. در حال حاضر شماره هفتم آن و نخستين شماره انگليسي نیز چاپ شده. اين فصلنامه جايگاه خاصي در جامعه پزشكي و جامعه فلسفي و حقوقي كشور پیدا کرده است.
در مصوبه شوراي آموزشي دانشگاه پيشنهاد داديم كه علاوه بر دانشجويان رشته پزشكي، تمامي دانشجويان رشته هاي پيراپزشكي و حرفه هاي وابسته به پزشكي هم بايد واحد اخلاق پزشكي را بگذرانند و بعد از تصويب اين امر براي آن برنامه ريزي كرديم. در دو سال گذشته حدود 15 كارگاه و سمپوزيم در زمينه اخلاق پزشكي با مباحث اخلاق در پژوهش، چالش هاي فقهي، حقوقي و اخلاقي موضوعات مختلف پزشکي و مسائلي از اين قبيل در دانشگاه هاي مختلف و مراكز درماني برگزار كرده ايم و نيز طي دو سال گذشته يک پانل حدود 12 كنگره داخلي و بين المللي انجام شده را به اخلاق پزشكي و چالش هاي فقهي و حقوقي و اخلاقي آن اختصاص داديم. كتاب هايي در اين باره تأليف و ترجمه شده اند، كتاب "اخلاق پزشكي و انتظار بيمار از پزشك" و كتاب مباني نوين ارتباط پزشك با بيمار كه كتاب بسيار جامعي است از این جمله اند. كتاب درسنامه اخلاق پزشكي و كتابهاي جديد ديگري را در اين عرصه در دست چاپ داريم كه به زودي منتشر مي شوند مثل كتاب اخلاق پزشكي در رشته تخصصي زنان و زايمان وکتاب اخلاقیات پزشکی تالیف پروفسور ساشادینا که در جریان چاپ قراردارد. همچنين در حوزه هاي مختلف به صورت تخصصي در حال تدوين كدهاي اخلاق حرفه اي هستيم كه برخي از آنها انجام شده و آثار و برکات زيادي به همراه داشته اند.

اسلام چقدر به لحاظ حقوقي توانسته جوابگوي مسايل جديد علمي باشد؟
ما معتقديم كه اسلام ديني جامع و كامل است و ميتواند تمامي مسايل و موضوعات مبتلابه جامعه انساني را پاسخگو باشد. در تمام عرصه هايي كه از آن صحبت كرديم، فقهاي اماميه و فقهاي شيعه پيشتاز بوده اند،این تفكر را جمعي از دوستان ما در برخي كشورهاي اروپايي دنبال ميكنند تحت عنوان "Elegance de shi’ite "يعني "شيكي شيعه" و اين به دليل همين ديدگاه هاي نو و جديدي است كه در اين زمينه ها انديشمندان و فقهاي اماميه دارند و بسيار به روزند. بسياري از مباحثي را كه كليساي كاتوليك و مذاهب ديگر برنمي تابند، فقهاي ما پاسخ قانع كننده اي نسبت به آن داده و به زيبايي به تبيين اينگونه مسايل و موضوعات پرداخته اند. مثلاً شبيه سازي كه به عنوان يك دستاورد علمي مورد توجه كشورهاست، هم كليساي كاتوليك و هم بسياري از اديان ديگر؛ آن را دخالت در خلقت خداوندي مي پندارند و آن را رد ميكنند. اما برخي از فقهاي ما نظر بر اين دارند كه اين كار نه تنها دخالت در خلقت خداوندي نيست بلكه موجب شناخت بيشتر خداوند مي شود. اين ديدگاه مي تواند پاسخگوي بسياري از مشكلات جامعه انساني باشد وبستری برای شکافتن علوم ایجاد کند.و پشتوانه عظیمی برای اندیشمند ان این حوزه باشد .
چه دوره هاي ديگري را تعريف کرده ايد يا در حال راه اندازي آن هستيد؟
دوره كارشناسي ارشد حقوق و اخلاق زيستي و كارشناسي ارشد جامعه شناسي پزشكي كه بسيار مفيد و مؤثر خواهند بود. همچنين در فكر دوره.P.H.Dحقوق پزشكي هم هستيم. اين زمينه ها مي توانند بسياري از مشكلات ما را حل كنند ضمن اينکه با راه اندازي گروه تاريخ پزشکي در حال راه اندازي P.H.D تاريخ پزشکي نيز هستيم.

***

سوابق شغلي
قاضي دادگستري تهران (قاضي رسيدگي به جرايم پزشکي و دارويي)
رئيس شعبه ويژه پزشکي و دارويي تعزيرات حکومتي استان تهران
پژوهشگر مرکز مطالعات و تحقيقات اخلاق پزشکي وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکي
رييس کميته امور بين الملل انجمن ايراني اخلاق در علوم و فناوري
رييس کميته همکاري هاي بين المللي جمعيت توسعه علمي ايران
مشاور رئيس دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي در امور اخلاق و حقوق پزشکي
رييس کميته استاندارد و قوانين و مقررات ستاد زيست فنآوري رياست جمهوري

سوابق آموزشي و پژوهشي
مدرس دانشگاه امام علي عليه السلام، دانشگاههاي علوم پزشکي ايران و سمنان، دانشگاه شاهد، دانشگاه آزاد اسلامي و دانشکده حقوق دانشگاه شهيد بهشتي
عضو هيأت علمي دانشگاه آزاد اسلامي- واحد تهران جنوب
مدير گروه مطالعات و تحقيقات حقوقي دانشگاه آزاد اسلامي - واحد تهران جنوب
دبير علمي اولين کارگاه اخلاق در پژوهش دانشگاه آزاد اسلامي – واحد علوم پزشکي تهران، ارديبهشت 1386
دبير علمي دومين کارگاه اخلاق در پژوهش – دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي، 1386
دبير علمي سومين کارگاه اخلاق در پژوهش، دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي، 1386
دبير علمي اولين کارگاه حقوق پزشکي، بيمارستان دي، آذر 1386
دبير علمي دومين کارگاه حقوق پزشکي، بيمارستان آتيه، بهمن 1386
دبير علمي سومين کارگاه حقوق پزشکي، دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي، اسفند 1386
دبير علمي اولين سمپوزيوم کانسر و چالشهاي فقهي حقوقي و اخلاقي آن، بهمن 1386
دبير علمي کارگاه چشم پزشکي و چالشهاي فقهي و حقوقي و اخلاقي آن، کنگره بينالمللي چشم پزشکي، سالن همايشهاي رازي، 1386
دبير علمي جشنواره سراسري ابن سينا، شهريور، 1386
دبير علمي نخستين کنگره بين المللي حقوق پزشکي، آبان، 1386
مدير گروه حقوق پزشکي دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي
راهان دازي و مديريت دوره فلوشيپ اخلاق زيست پزشکي دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي
راه اندازي و مديريت گرايش اخلاق زيستي دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي
صاحب امتياز و مدير مسوول فصلنامه حقوق پزشکي
سر دبير فصلنامه اخلاق پزشکي، مرکز تحقيقات اخلاق و حقوق پزشکي، دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي
مدير گروه اخلاق زيستي کرسي حقوق بشر، صلح و دمکراسي يونسکو
دبير علمي همايش ملي تاريخ پزشکي، دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي، اسفند 1387
دبير علمي سمپوزيوم حقوق و اخلاق در علوم دارويي، دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي، ارديبهشت 1387
دبير علمي اولين سمپوزيوم اخلاق و حقوق پزشکي، دانشگاه علوم پزشکي يزد، ارديبهشت 1387
دبير علمي دومين سمپوزيوم اخلاق و حقوق پزشکي، دانشگاه آزاد اسلامي، واحد پزشکي تهران، ارديبهشت1387
دبير علمي سومين سمپوزيوم اخلاق و حقوق پزشکي، دانشگاه آزاد اسلامي، واحد پزشکي تهران، مرداد 1387
دبير علمي چهارمين سمپوزيوم اخلاق و حقوق پزشکي، دانشگاه علوم پزشکي کرمان، تير 1387
دبير علمي دومين کنگره بينالمللي حقوق پزشکي در زمينه ايدز و حقوق بشر، دانشگاه علوم پزشکي شهرکرد، آبان ماه 1387
دبير علمي سمينار سراسري قرآن و طب، بنياد پژوهشهاي قرآني حوزه و دانشگاه و دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي، بهمن ماه 1387

سوابق راهنمايي و مشاوره پايان نامه ها
- ورشکستگي به تقلب و تقصير، دانشگاه آزاد اسلامي- واحد تهران مرکز 1385- راهنما.
- نقش راديو تلويزيون در ميزان بزهکاري کودکان و نوجوانان، دانشگاه آزاد اسلامي دانشکده ادبيات و علوم انساني – واحد تهران، 1375، راهنما.
- مطالعه تطبيقي اتانازي، رها کردن تا لحظه مرگ و کمک به خود کشي، دانشگاه آزاد اسلامي- واحد رفسنجان، 1387، راهنما
- تبيين قواعد فقهي حقوقي حاکم بر اخلاق پزشکي، دانشکده ادبيات و علوم انساني دانشگاه آزاد اسلامي - واحد تهران مرکزي، مشاور.
- مهاجرت و پناهندگي و سياستهاي متقابل ايران و اتحاديه اروپا، دانشکده روابط بينالملل، 1384، مشاور.
- بررسي قوانين و مقررات بينالمللي ماهواره هاي تلويزيوني، دانشگاه آزاد اسلامي- دانشکده ادبيات و علوم انساني، 1375، راهنما.
- جرايم دارويي از منظر حقوق جزا و جرم شناسي، کارشناسي ارشد حقوق جزا و جرم شناسي، دانشگاه مفيد، 1385، مشاور.
- مطالعه تطبيقي سومنامبوليسم در نظامهاي حقوقي ايران، فرانسه، انگلستان و آمريکا، دانشگاه آزاد اسلامي - واحد تهران مرکزي، کارشناسي ارشد، 1385، راهنما.
- مسؤوليت مدني ناشي از تحقيقات زيست پزشکي، کارشناسي ارشد، کارشناسي ارشد دانشکده حقوق دانشگاه (پرديس قم)، 1387، مشاور.
- مطالعه رويکرد حقوقي- جرم شناختي جرايم و تخلفات پزشکي، پاياننامه کارشناسي ارشد، دانشگاه آزاد اسلامي- واحد مشهد، 1387، راهنما.
- مسووليت مدني ناشي از انتقال بيماري ايدز، کارشناسي ارشد دانشکده حقوق، دانشگاه آزاد اسلامي- واحد خوراسگان ، 1387، راهنما.
- بررسي وضعيت افراد دو جنسيتي(ترانسکسواليتي) از ديدگاه حقوق و پزشکي، کارشناسي ارشد، دانشگاه آزاد اسلامي - واحد تهران مرکزي، 1387، مشاور.
- آثار فقهي و حقوقي انتقال بيماري ايدز از طريق تماس جنسي، کارشناسي ارشد، دانشگاه آزاد اسلامي- واحد علوم تحقيقات، 1386، مشاور
- مسووليت کيفري ناشي از قصور پزشکي، کارشناسي ارشد، دانشگاه آزاد اسلامي- واحد رفسنجان، 1387
- جرم انگاري در قلمرو اخلاق زيستي، دانشکده قم(پرديس) پاياننامه دکتري، 1388-1387، مشاور
- افشاء اسرار حرفهاي در حقوق ايران و فرانسه، دانشگاه مفيد، 1387، مشاور
- حاشيه نشيني و بزهکاري، دانشگاه آزاد اسلامي، واحد تهران مرکزي، 1387، مشاور
- چالشهاي اخلاقي و حقوقي بيماران مبتلا به دردهاي مزمن مفصلي استخواني، پايان نامه دوره فلوشيپ اخلاق زيست پزشکي، دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي، 1387-1386، راهنما
- مسووليت حرفهاي پزشکان، پايان نامه دوره فلوشيپ اخلاق زيست پزشکي، دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي، 1387-1386، راهنما
- مهندسي ژنتيک و چالش هاي فقهي، حقوقي و اخلاقي، پايان نامه دوره فلوشيپ اخلاق زيستي، دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي، 1387-1386، راهنما
- جراحي و چالشهاي فقهي، حقوقي و اخلاقي آن، پاياننامه دوره فلوشيپ اخلاق زيست پزشکي، دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي، 1387-1386، راهنما
- بررسي صلاحيت مراجع اصلي و اختصاصي رسيدگي به جرايم پزشکي، دانشگاه آزاد اسلامي – واحد رفسنجان
- چالشهاي آموزشي اخلاق پرستاري در ايران، ضرورتها، موانع و راهکارهاي توسعه اخلاق پرستاري، پايان نامه دوره فلوشيپ اخلاق زيست پزشکي، دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي، 1387-1386، راهنما
-Integrated curriculum, a new strategy ethics teaching in Iranian medical school، پايان نامه دوره فلوشيپ اخلاق زيست پزشکي، دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي1387-1386، راهنما
- مطالعه تطبيقي کدهاي اخلاق پرستاري و ارائه الگوي مناسب آن براي جامعه ايراني، پايان نامه دوره فلوشيپ، دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي، 1387-1386، راهنما
- چالشهاي فقهي، حقوقي و اخلاقي طب اطفال در ايران، پايان نامه دوره فلوشيپ اخلاق زيست پزشکي، دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي، 1386-1387، راهنما
- مرگ مغزي و چالش هاي فقهي، حقوقي و اخلاقي آن، پايان نامه دوره فلوشيپ اخلاق زيست پزشکي، دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي، 1387-1386، مشاور
- مطالعه تطبيقي کدهاي اخلاق در علوم دارويي به منظور ارائه کدهاي اخلاق در علوم دارويي ايران، پايان نامه دوره فلوشيپ اخلاق زيست پزشکي، دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي، 1387-1386، راهنما
- بررسي فرايند جرم انگاري شبيه سازي انسان از ديدگاه حقوق جزا و اسناد بين المللي، دانشگاه آزاد اسلامي - واحد مشهد 1388-1387 راهنما
- نقش پيشرفت هاي پزشکي در پيشگيري از جرم، کارشناسي ارشد دانشگاه آزاد اسلامي - واحد تهران مرکزي - راهنما
تحليل عملکرد هيأت هاي رسيدگي به تخلفات اداري، دانشکده حقوق دانشگاه علامه طباطبايي، 1387، مشاور

سوابق اجراي طرحهاي تحقيقاتي
1- مطالعه تطبيقي حمايت قانوني از ابداعات دارويي و مالكيت فكري به منظور ارائه راهکارهاي تقنيني و اجرايي، معاونت غذا و دارو وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکي، 1387.
2- انتقال بيماري از طريق تماس جنسي و انتقال خون: از آثار حقوقي تا پيامدهاي کيفري، مرکز تحقيقات اخلاق و حقوق پزشکي، 1386.
3- بررسي ابتلاء بيماران هموفيلي به ايدز و هپاتيت و ارزيابي رويه قضايي ايران از ديدگاه حقوق بينالملل و موازين فقهي - اخلاقي و ارائه راهکارهاي تقنيني و اجرايي، سازمان انتقال خون ايران، 1387.
4- تبيينِ قلمرو و موضوعات اخلاق زيستي، کرسي حقوق بشر، صلح و دموکراسي يونسکو، 1387.
5- سرقت آفرينشهاي فکري و صنعتي پزشکي: از علت شناسي تا ارائه راهکارهاي تقنيني و اجرايي، دانشگاه آزاد اسلامي، 1387 .
6- مطالعه تطبيقي کدهاي اخلاق در پژوهشهاي علوم پزشکي،آئين نامه ها و دستورالعمل هاي مربوط به منظور ارائه راهکارهاي مناسب نظارت بر پروژه ها و طرح هاي تحقيقاتي دانشگاه هاي علوم پزشکي کشور، دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي، 1387.
7- بررسي سياست جنايي ايران در قبال ناتوانان ذهني - رواني و معتادان و ضرورت ايجاد محاکم تخصصي درمان مدار، دفتر سلامت روان وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکي، 1387.
8- مطالعه نظريه هاي اخلاقي حاکم بر مسائل پزشکي به منظور دستيابي به نظريه مبتني بر ارزش هاي حاکم بر جامعه ايراني اسلامي، دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي، 1387.
9- مطالعه تطبيقي نحوه نظارت بر فعاليت هاي پزشکي: از آسيب شناسي تا ارائه راهکارهاي تقنيني و اجرايي، مرکز پژوهش هاي مجلس شوراي اسلامي، 1387.
10- مطالعه تطبيقي بيع اعضا بدن و ارايه راهکارهاي تقنيني و اجرايي، مرکز تحقيقات اخلاق و حقوق پزشکي، 1387.
11- مطالعه تطبيقي فقهي - حقوقي و اخلاقي پيوند قرنيه به منظور ارائه راهکارهاي تقنيني و اجرايي، بانک چشم جمهوري اسلامي ايران، 1386.
12- پيشينه پزشکي نوين در ايران از تاسيس دارالفنون تا انقلاب اسلامي(1851-1979 م)
13- پزشکي، بهداشت و تغذيه در گزارشها و سفرنامه هاي خارجيان
14- مطالعه تطبيقي چالش هاي اخلاقي و حقوقي علوم آزمايشگاهي به منظور ارائه راهکارهاي تقنيني و اجرايي به منظور تدوين منشور اخلاقي علوم آزمايشگاهي، انجمن علمي متخصصين علوم آزمايشگاهي ايران، 1387

سوابق عضويت در انجمن ها و کميته هاي علمي
عضو کميته اخلاق پزشکي فرهنگستان علوم پزشکي جمهوري اسلامي ايران
عضو انجمن بين المللي حقوق، اخلاق و علم
عضو حقوقدان کميته کشوري اخلاق در پژوهش هاي علوم پزشکي
عضو انجمن بين المللي اخلاق زيستي
عضو کميته ملي اخلاق زيستي يونسکو
عضو حقوقدان کميته اخلاق در پژوهش دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي
عضو گروه اخلاق زيستي و پزشکي فرهنگستان علوم پزشکي جمهوري اسلامي
عضو کميته اخلاق پزشکي مرکز تحقيقات روانشناسي و روانپزشکي دانشگاه علوم پزشکي تهران
عضو انجمن ايراني اخلاق در علوم و فنآوري
عضو جمعيت توسعه علمي ايران
عضو گروه اخلاق زيستي دانشکده حقوق دانشگاه شهيد بهشتي
عضو انجمن ايراني جرم شناسي
عضو انجمن ايراني حقوق جزا
عضو انجمن علمي پروتئوميکس ايران
عضو هيأت مؤسس مرکز تحقيقات اخلاق و حقوق پزشکي
عضو کميته اخلاق در پژوهش مرکز تحقيقات گوارش و کبد دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي
عضو کميته علمي کنگره بين المللي تله مديسين و سلامت الکترونيکي 1385
عضو کميته اخلاق در پژوهش مرکز تحقيقات روانپزشکي دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي
عضو شوراي عالي مرکز تحقيقات اخلاق وحقوق پزشکي
عضو شورايعالي پيوند اعضا دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي
عضو شوراي عالي MPH دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي
عضو کميته اخلاق در پژوهش مرکز تحقيقات ايمونولوژي، آسم و آلرژي دانشگاه علوم پزشکي تهران
عضو کميته علمي کنگره بين المللي ICT دانشگاه تربيت مدرس 1387
عضو هيأت مؤسس انجمن علمي اخلاق پزشکي ايران
عضو هيأت مؤسس انجمن علمي حقوق پزشکي ايران
عضو کميته اخلاق در پژوهش مرکز تحقيقات بيماري هاي کليوي دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي
عضو کميته علمي کنگره بين المللي چشم پزشکي – آذرماه 1386
عضو کميته داوران دومين کنگره بين المللي خانواده و سلامت جنسي، دانشگاه شاهد. آذر 86
عضو کميته علمي و مدير پانل چالش هاي اخلاقي و حقوقي علوم آزمايشگاهي کنگره بين المللي علوم آزمايشگاهي 1385
عضو کميته فرهنگ و تمدن اسلام و ايران شوراي عالي انقلاب فرهنگي
عضو شوراي پژوهشي دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي
عضو کميته اخلاق در پژوهش مرکز تحقيقات پوست دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي
عضو کميته اخلاق در پژوهش مرکز تحقيقات علوم اعصاب دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي
عضو کميته علمي نشست منطقه اي يونسکو - تهران 1386
عضو کميته علمي اولين کنگره بين المللي طب انتقال خون 1386
عضو کميته علمي و مدير پانل فقه و حقوق پزشکي دومين کنگره سراسري اخلاق پزشکي دانشگاه علوم پزشکي تهران، 1387
عضو کميته علمي دومين کنگره سراسري اخلاق پزشکي سازمان نظام پزشکي، 1386
عضو کميته علمي اولين کنگره اخلاق پزشکي کاربردي - مشهد 1385
عضو پانل اخلاق در پژوهش کنگره کشوري اخلاق پزشکي کاربردي، سازمان بسيج جامعه پزشکي خراسان رضوي 1385
عضو کميته علمي کنگره اخلاق در علوم پزشکي و توان بخشي، دانشگاه علوم بهزيستي و توان بخشي، بهمن ماه سال 1386
عضو کميته علمي و مدير پانل حقوق و مسووليت پزشکي دومين کنگره سراسري اخلاق پزشکي قم، ارديبهشت 1387
عضو کميته علمي و مدير پانل فقه، حقوق و اخلاق، ششمين کنگره سراسري ارتقاء کيفيت، انجمن علمي علوم آزمايشگاهي ايران، 1386.
دبير علمي سمپوزيوم تازه هاي ناباروري و بررسي آن از ديدگاه فقه، حقوق و اخلاق، دانشگاه علوم پزشکي چهار محال و بختياري، مرداد ماه 1387
دبير علمي سومين سمپوزيوم اخلاق و حقوق پزشکي، دانشگاه آزاد اسلامي- واحد پزشکي تهران، مرداد 1387
عضو کميته علمي و مدير پانل حقوق، اخلاق و معنويت در سلامت خانواده، دومين کنگره ملي سلامت خانواده، دي ماه 1387.
عضو هيأت علمي تحريريه فصلنامه اخلاق پزشکي، مرکز تحقيقات اخلاق و حقوق پزشکي

آثار و تأليفات
جامعه غيرمدني، (ترجمه) انتشارات حقوقي، چاپ اول 1380
استرداد مجرمين، انتشارات گنج دانش، 1373
پليس بين الملل، مجمع علمي - فرهنگي مجد 1373
قوانين اخلاقي، (ترجمه) انتشارات حقوقي، 1382
دنياي بي قانون، (ترجمه) انتشارات حقوقي، چاپ اول 1382
اسلام در ميان عجز علما و جهل پيروان، (ترجمه) چاپ دوم، انتشارات حقوقي، 1381
حقوق و تخلفات اداري با همکاري دکتر سيدحسن ميرحسيني چاپ دوم- انتشارات حقوقي 1382
مسووليت انتظامي پزشکي- انتشارات حقوقي- 1382
حقوق و مسووليت پزشکي در آيين اسلام- (ترجمه) چاپ دوم- انتشارات حقوقي- 1384
حقوق و مسووليت پرستاران با همکاري خانم مهين عباسي- (ترجمه) انتشارات حقوقي- 1377
پيوند اعضا- انتشارات حقوقي- 1382
تعزيرات حکومتي امور بهداشتي و درماني- انتشارات حقوقي- 1382
راهنماي حقوق پزشکي- انتشارات حقوقي- 1382
افشاء اسرار بيماران- انتشارات حقوقي- 1382
حقوق، اخلاق و پزشکي،(ترجمه) با همکاري آقاي بهرام مشايخي، چاپ دوم، انتشارات حقوقي- 1381
حقوق و پزشکي - (ترجمه) انتشارات حقوقي - 1377
مطالعه تطبيقي حقوق بيماران - (ترجمه) با همکاري آقاي دکتر باقر لاريجاني- چاپ دوم- انتشارات حقوقي 1381
مجموعه کدهاي اخلاق پزشکي، چاپ دوم - انتشارات حقوقي- 1385
جرايم پزشکي و صلاحيت محاکم، انتشارات حقوقي، 1382
تحولات حقوقي در مسئوليت پزشکي- انتشارات حقوقي- 1383
نقش رضايت در پژوهش هاي علوم پزشکي- انتشارات حقوقي- 1382
حقوق، ايدز و قانون- انتشارات حقوقي- 1382
سقط جنين- انتشارات حقوقي- 1382
رضايت به درمان- انتشارات حقوقي- 1382
قتل ترحم آميز- انتشارات حقوقي- 1382
مجموعه مقالات حقوق پزشکي- مجلدات اول تا ششم، انتشارات حقوقي 1383 ـ 1376
مجموعه قوانين و مقررات پزشکي و دارويي- انتشارات حقوقي- چاپ سوم 1381
و تدوين هفت جلد مجموعه قوانين
اخلاق پزشکي و انتظار بيمار از پزشک (تأليف مشترک) 1386
ايدز و حقوق بشر، ترجمه مشترک، 1387
حقوق و اخلاق در پژوهش هاي پزشکي (تأليف مشترک) مرکز تحقيقات اخلاق و حقوق پزشکي 1387

مقالات
- تبيين نقش پزشک، آموزش پزشکي، سنت و فرآيند حقوقي، مجله پزشکي قانوني، شماره نهم 1377
- پيشرفت هاي اخير در پزشکي و حقوق، مجموعه مقالات حقوق پزشکي، جلد اول، چاپ دوم، انتشارات حقوقي 1379
- حقوق و تکنيک هاي جديد زيست پزشکي، مجموعه مقالات حقوق پزشکي، جلد دوم، انتشارات حقوقي 1379.
- نقش قانون در پيوند اعضا، مجموعه مقالات حقوق پزشکي، جلد دوم، انتشارات حقوقي، 1379.
- مرگ از روي ترحم، قتل و رها کردن تا لحظه مرگ، مجله پزشکي قانوني، شماره ششم 1376.
- سقط جنين- جرم بي مجني عليه، مجموعه مقالات حقوق پزشکي، جلد سوم، انتشارات حقوقي، 1383.
- سياست جنايي و مسووليت پزشکي، مجموعه مقالات حقوق پزشکي، جلد سوم، انتشارات حقوقي، 1383.
- جرايم پزشکي و صلاحيت محاکم، مجله علمي پزشکي قانوني، شماره ششم 1376.
- صدور گواهي خلاف واقع پزشکي، مجله پزشکي قانوني، شماره 52، 1385.
- مسووليت انتظامي پزشکي، مجموعه مقالات حقوق پزشکي، جلد چهارم، انتشارات حقوقي، 1383.
- نقش حقوق جزا در تکنيک هاي زيست پزشکي، مجموعه مقالات حقوق پزشکي، جلدسوم، انتشارات حقوقي،1383.
- ابراء طبيب در اعمال پزشکي، مجله علمي انجمن متخصصان بيهوشي، شماره 51 ، 1384.
- مسووليت تيم پزشکي در اعمال جراحي، مجله حقوقي دادگستري، شماره 51-50 ، 1384.
- تاثير عوامل اجتماعي بر ارتکاب جرايم پزشکي، طب و قانون، مجله پزشک، ماهنامه جامعه پزشکي ايران، شماره هفتم تا يازدهم
- پيوند اعضا از ديدگاه حقوق تطبيقي، سمينار ديدگاه هاي اسلام در پزشکي (مشهد) 1375.
- بررسي قوانين بيوتکنولوژي آمريکا، مجموعه مقالات حقوق پزشکي، جلد چهارم، انتشارات حقوقي، 1383.
- مسووليت ناشي از قتل ترحم آميز، مجموعه مقالات حقوق پزشکي، جلد چهارم، انتشارات حقوقي، 1383.
- خودداري از کمک به مصدومين، مجله علمي انجمن متخصصان بيهوشي شماره 54، 1385.
- گسترش حقوق بشر و چالش هاي جديد پيوند اعضا، مجموعه مقالات حقوق پزشکي، جلد پنجم، انتشارات حقوقي، 1379.
- مطالعه پيوند اعضا در نظام حقوقي ايران، مجموعه مقالات حقوق پزشکي، جلد پنجم، انتشارات حقوقي، 1379.
- سازمان هاي پزشکي آمريکا و قانون ملي پيوند اعضا، مجموعه مقالات حقوق پزشکي، جلد پنجم، انتشارات حقوقي، 1379.
- رضايت به درمان، مجموعه مقالات حقوق پزشکي، جلد ششم، انتشارات حقوقي، 1383.
- تبليغات گمراه کننده و فريب بيماران، مجله علمي انجمن متخصصان بيهوشي، شماره 53، 1385.
- نقش رضايت در پژوهش هاي علوم پزشکي، مجموعه مقالات حقوق پزشکي، جلد پنجم، انتشارات حقوقي، 1379.
- حقوق بهداشتي و تکنيک هاي نوين زيست پزشکي، کتاب جامع بهداشت عمومي، جلد سوم، کتاب درسي دانشگاهي، 1384.
- حقوق کيفري و دستاوردهاي نوين پزشکي، مجموعه مقالات حقوق پزشکي، جلد چهارم، انتشارات حقوقي، 1383.
- پيوند اعضا از ديدگاه اخلاق و حقوق موضوعه، مجله حکيم، 1380.
- حقوق، پزشکي و عدالت اجتماعي، مجموعه مقالات حقوق پزشکي، جلد دوم، 1379.
- راهنماي حقوق پزشکي، مجله پزشک، ماهنامه جامعه پزشکي ايران، شماره سيزدهم، 1378.
- تعزيرات حکومتي و جرايم پزشکي و دارويي، مجموعه مقالات حقوق پزشکي، جلد اول، انتشارات حقوقي، 1379.
- نگارش سلسله مقالات حقوق پزشکي در 45 شماره نشريه سپيد (ويژه جامعه پزشکي) در سال 1385.
- مطالعه اتانازي در نظام حقوقي اسلام، نشريه بين المللي اخلاق زيستي، شماره سوم، آوريل 2008
- نگارش سلسله مقالات حقوق پزشکي در 25 شماره نشريه نقل و نقد (دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي) در سال 1385.
- فرهنگ شرقي و جهاني شدن اخلاق زيستي، فصلنامه اخلاق پزشکي، شماره اول، سال اول، 1387، ترجمه.
- تبيين پارامترهاي آموزشي اخلاق زيستي اسلامي، فصلنامه اخلاق پزشکي، شماره دوم، سال اول، 1386، ترجمه.
- دادخواهي حيوانات عليه انسان، فصلنامه اخلاق پزشکي، شماره دوم، سال اول، 1386ترجمه.
- بنيادهاي اخلاقي حقوق بشر، فصلنامه حقوق پزشکي، سال اول، شماره اول، 1386، ترجمه مشترک.
- ديدگاه اسلامي درباره اخلاق در تحقيقات سلول هاي بنيادي، فصلنامه حقوق پزشکي، سال اول، شماره دوم، 1386، ترجمه مشترک.
- نگارش سلسله مقالات اخلاق زيستي در 25 شماره نشريه نقل و نقد (دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي) در سال 1386.
- جهاني شدن اخلاق زيستي ، ماهنامه دارو و درمان ، شماره اول تابستان 1386.
- آموزش، پژوهش و درمان در پرتو اخلاق پزشکي، ماهنامه دارو و درمان، شماره دوم 1386.
- مطالعه مسؤوليت کيفري پزشکي در نظام حقوقي فرانسه، فصلنامه حقوق پزشکي، سال اول، شماره دوم، 1386، تأليف مشترک.
- ماهيت حقوقي قراردادهاي رحم جايگزين، سمپوزيوم تازه هاي ناباروري و بررسي آن از ديدگاه فقه، حقوق و اخلاق، دانشگاه علوم پزشکي چهار محال بختياري، مرداد 1387
- رضايت و برائت از ديدگاه فقه اماميه و حقوق پزشکي، سومين سمپوزيوم اخلاق و حقوق پزشکي، دانشگاه آزاد اسلامي- واحد پزشکي تهران، مرداد1387
- حقوق و مسوؤليت پزشکي، سومين سمپوزيوم اخلاق و حقوق پزشکي، دانشگاه آزاد اسلامي- واحد پزشکي تهران، مرداد1387
- اتانازي از ديدگاه حقوق اسلام، نشريه بين المللي اخلاق زيستي، پاريس 2007
- در جستجوي حکمت، حلقه مفقوده طبابت امروز، فصلنامه اخلاق پزشکي، سال دوم، شماره سوم، بهار 1387 .
- نگارش مشترک سلسله مقالات اخلاق زيستي، سي شماره در روزنامه اطلاعات، بهمن ماه1387
- مطالعه تطبيقي پيوند اعضا در نظام حقوقي ايران و فرانسه، فصلنامه حقوق پزشکي، دانشگاه پوآتيه، فرانسه 2008