علاقه شاه قجر به نقاشی
این کتاب که در امتداد انتشار دوازده مجموعه تصحیح و پژوهش متون دوران سلطنت قاجار منتشر شده تنها وجه اشتراکش با اکثر آثار قبلی نگارنده، شخص ناصرالدینشاه است. از اینرو در سه بخش «اشارهای به سیر نقاشی ایرانی از دیرباز تا نقاشی ناصرالدینشاه»، «نقاشیهای ناصرالدینشاه» و «نقاشیهایی که ناصرالدینشاه از دیگران کشید» تنظیم شده است.
بخش اول این مجموعه تحت عنوان «اشارهای به سیر نقاشی ایرانی از دیرباز تا نقاشی ناصرالدین شاه» که ۴۲ صفحه از کتاب حاضر را در بر میگیرد اشاره مختصری به نقاشی در ادوار مختلف در ارتباط با حکومتگران ایرانی دارد و به نحوه نقاشی از هزاران سال قبل و چگونگی نشو و نمای این هنر در زمانهای مختلف از هخامنشیان تا قاجارها پرداخته است.
همچنین در همین قسمت صفحاتی به توضیح درباره ناصرالدینشاه اختصاص داده شده و با نام «ناصرالدین شاه و نقاشی» مشخص شده است که به موضوع نقاشی و نقاشان دربار چون صنیعالملک و کمالالملک، امثالهم و میزان علاقه و اهمیتی که وی برای این هنر قائل بود و چگونگی فرا گرفتن این فن توسط شاه قجر و نیز بعضی از خاطرات اشخاص در این رابطه پرداخته شده است.
آلبوم نقاشیهای اعلیحضرت همایونی
«نقاشیهای ناصرالدینشاه» در بخش دوم این مجموعه حاوی ۱۴۰ قطعه تصاویرِ طراحیها و نقاشیهایی است که توسط ناصرالدینشاه ترسیم شده است. این تصاویر از آرشیو اسنادِ سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، کاخ موزه گلستان، وزارت امورخارجه (غیر مستقیم) و برگرفته از بعضی مطبوعات و کتابهاست، بنابراین در ذیل هر نقاشی محل نگهداری و یا اینکه برگرفته از کدام منبع است، قید شده است. ضمنا ذیل هر نقاشی علاوه بر درج محل نگهداری و منبع، متن حاشیه آن که معمولا دستخط شاه است بازخوانی و به مجموعه افزوده شده است. در پیوست بخش دوم نیز به صورت نمونه ۱۳ قطعه تصویر نقاشی که اطرافیان و درباریان نزدیک به شاه کشیدهاند و در کنار اسناد و نقاشیهای ناصرالدینشاه آلبوم شده بود، نیز ارائه شده است.
بخش سوم «نقاشیهایی که ناصرالدینشاه از دیگران کشید» به نقاشیهایی اختصاص یافته که نقاشان و هنرمندانی نظیر کمالالملک، صنیعالملک، بهرام کرمانشاهی، فضلالله بن میرزا محمد وزیر کاشانی، جان آلفرد وینتر، نقاش ملکه ویکتوریا، محمدحسن افشار، «محمد حسين لـله بن عبدالله زند بكله»، محمد اصفهانی، هاکوپ هوناتانیان نقاش ارمنی، و غیره از ناصرالدینشاه کشیدهاند، نقاش بعضی پرترهها نیز نامعلوم است و نگارنده قادر به شناسائی آنها نشده است.
بهطور کلی تصاویرِ نقاشیهای بخش سوم ۱۱۶ قطعه است که نقاشیهای شماره (۱) تا (۴۴) و شمارههای ۹۹،۱۰۱ ،۱۰۳، ۱۰۹،۱۱۲، ۱۱۴ و ۱۱۵، پرتره نیم تنه و بعضا تمام قدِ ناصرالدینشاه است، چهار قطعه از نقاشیها تحت شمارههای ۴۵ تا ۴۸ ناصرالدینشاه را سوار بر اسب ترسیم کردهاند.
نقش رقص ناصرالدینشاه در بزم تزار روس
همچنین نقاشیهای شمارههای ۶۳ ،۷۱ تا ۷۳، ۹۷ و ۱۰۵ کاریکاتور ناصرالدینشاه است که نقاشان فرنگی ترسیم کردهاند، شماره ۴۳ در این بخش تابلو فرشی است که دستان هنرمندان تبریزی نقش ناصرالدینشاه را تمام قد بر آن بافتهاند. ضمنا شماره ۴۷ حاوی نقش ناصرالدینشاه سواره در میان کاشیکاری زیبای سر در ایوان باغ ارم شیراز است.
سایر نقاشیها اکثرا تصاویری است که نقاشان فرنگی در مهمانیها، بازدیدها و جلساتی که ناصرالدینشاه در سفرهای سهگانه فرنگستان داشته، در میان جمع از وی و دیگران ترسیم کردهاند. مثلا در روسیه «میخائیل زیجی نقاش مجارستانی» شاه را سوار بر اسب، مراسم استقبال تزار روسیه از وی، دیدارها و ملاقاتها، در مجلس رقص و غیره ترسیم کرده است. در آلمان و بهویژه در انگلستان نیز تصاویر زیادی از ملاقات با ملکه ویکتوریا و سایر رجال، در بازدیدها، مهمانیها و غیره ارائه شده است.
در پایان «فهرست منابع» صفحات ۳۴۵ تا ۳۵۵ را در بر گرفته و فهرست عمومی اعلام در صفحات ۳۵۷ -۳۷۰ درج شده است.
کتاب «ناصرالدینشاه قاجار و نقاشی» پژوهش و نگارش فاطمه قاضیها در 374 صفحه، شمارگان یکهزار نسخه و به بهای 25 هزار تومان از سوی انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران روانه بازار کتاب شده است.
نظر شما