به گزارش خبرگزاري كتاب ايران (ايبنا)،آن گونه كه پيداست تعداد روايتها و شاخ و برگ بخشيدنها به اين قصه كه به شيوه سينه به سينه در جمعهاي مختلف نقل ميشده از حد تصور بالاتر است و همين امر كار را براي بسياري از پژوهشگران حوزه فرهنگ و ادبيات عاميانه دشوار كرده است.
چهارچوب بخشيدن علمي به ذهنيتي كه حالا ديگر بيش از صدگونه روايت دارد و راويان در هر دوره تاريخي بنا به نوع زندگي و وضعيت اجتماعي خود از آن استفاده كرده و به نسل هاي بعد منتقل كردهاند كاري است كه جرأت و جسارت خاص خود را ميطلبد و اين امر به همت افرادي چون: ايرج افشار و مهران افشاري محقق شده است.
قصه حسين كرد شبستري در اذهان اغلب ايرانيان دوستدار ادبيات و فرهنگ عاميانه داراي فضايي افسانهگون است و جرح و تعديلها در طول روايتهاي گوناگون تاريخي بيشتر به اين باور دامن زده است.
بدون شك نبود ذهنيتهاي علمي در سازمان بخشيدن به افكار پراكنده روايتي باعث پديد آمدن چنين باورهايي در ميان مردم شده و به راحتي ميتوان گفت كه اين قصه هم مانند صدها مورد ديگر براثر بيتوجهيها شكل و شمايل اصلي خود را از دست داده است.
كتاب قصه حسين كرد شبستري با بازنگري علمي دو تن از فعالان حوزه فرهنگ و ادبيات عاميانه را ميتوان به عنوان يك اتفاق فرخنده در اين حوزه قلمداد كرد و از آنجايي كه تاكنون يك حركت علمي در سازمان بخشيدن به چنين اثري كه ريشه در تار و پود همه ايرانيها دارد شكل نگرفته ميتوان از اين كار به عنوان گشاينده معبري تازه در برابر همه كنجكاويهاي اصولي نام برد.
نكتهاي بسيار مهم كه درباره قصه حسين كرد شبستري مطرح است لامكان و لازمان بودن آن است و هر روايت از اين قصه بيش از آن كه ريشه در حس باور داشته باشد، داراي حسي از اسطورهسازي و قهرمان پروري است، حال آن كه در خلال اين كتاب براي اولين بار خواننده در مييابد كه اين قصه علاوه بر جذابيتهاي گوناگون روايتي يكي از شاهكارهاي ادبيات عاميانه ايران به سبك نقالي است كه از كشمكشهاي دولت و مردم ايران در عهد صفوي با ازبكان و عثمانيها سخن ميگويد.
ظاهرا خاستگاه تاريخي قصهاي چون حسين كرد شبستري و علل پيدايش آن در اين كتاب برخلاف تصور و نياز اصلي فقط براي خوانندگان خاص تدوين شده و توجه به لايههاي سنتي و عامه مردم ناديده انگاشته شده است.
يكي از نقاط ضعف كتاب حاضر مثل اكثر كتابهايي از اين دست همسان نبودن ديدگاه پژوهشگران در برخورد با ذهنيتهاي درست يا غلط روايتهاي تاريخي از اين قصه است.
قصه حسين كرد شبستري قصهاي مخصوص به توده مردم است و ايجاد ذهنيتهاي صحيح به جاي افكار نادرست در اين قشر متاسفانه تاكنون از سوي فعالان اين حوزه جدي گرفته نشده و آنچه كه پديد آمده آثاري كاملا علمي و براي مطالعه ديگر پژوهشگران است.
ميتوان گفت كه قصه حسين كرد شبستري به مثابه دايرهالمعارفي است كه ميشود از خلال آن به ريشه لغات و اصطلاحات عاميانه فارسي و تاريخ اجتماعي ايران در دوران صفوي پيبرد، يعني كه اين قصه تنها در حد يك قصه سرگرمكننده باقي نميماند و موضوعاتي عميق را با خود يدك ميكشد كه منحصر به فرد است.
قصه حسين كرد شبستري ظاهرا مربوط به دوران صفويه است، اما ريشههاي آن را بايد در گذشتههاي بسيار دورتر جستوجو كرد.
ميتوان گفت كه نوع استفاده از اين قصه در دوران شاه عباس به اوج خود رسيده و علاقه شخصي او به شبگردي و عياري باعث شده كه شخصيتهاي اين داستان نيز با اين خوي و خصلت معرفي شوند.
اشاره به اين موضوع كه قصه حسين كرد شبستري صرفا يك قصه ساخته و پرداخته شده توسط عامه مردم در روند جريانات تاريخي است شايد خالي از لطف نباشد، اما شدت نفوذ اين شخصيت در روح زندگي قشر عظيمي از ايرانيها تا حدي است كه بسياري خود را از نوادگان او معرفي ميكنند.
آن گونه كه پيداست باورپذير بودن اين شخصيت كه همواره با خوشنامي و دلاوري و صبر و متانت معرفي شده در باور جمعي به شخصيتي داراي وجود خارجي تبديل شده و گمان ميرود كه اين امر كار را بر پژوهشگران سخت كرده باشد.
پيداست شخصيتهايي داستاني نظير "حسين كرد" در بسياري ديگر از كشورها هم وجود دارند كه دقيقا به لحاظ خوي و خصلت و رويكرد به جهان اطراف با نمونه ايراني آن برابرند و هنوز معلوم نيست منشا اصلي آن مختص به چه كشوري است.
همان گونه كه بر روي جلد كتاب قصه حسين كرد شبستري ميبينيم پژوهش پژوهشگران براساس روايتي ناشناخته به نام حسيننامه است كه در نزد بسياري از مستشرقان خارجي و ايران شناسان اثري در خور توجه محسوب ميشود.
جايگاه مردمي شخصيتي چون حسين كرد و حضور مثال زدنياش در سينههاي اقشار مختلف ايران را ظاهرا بايد در ميان نقالي هاي دوران مختلف تاريخي جستوجو كرد، همسان دانستن حسين كرد به لحاظ خوي و خصلت ظاهري و باطني به شخصيتهاي مشهور شاهنامه در بخشي از حضور تاريخي را ميتوان اينگونه ارزيابي كرد كه بايد ردپاي او را بسيار دورتر از آنچه شاهد هستيم جستوجو كنيم.
به هر حال كتاب قصه حسين كرد شبستري را مي توان به عنوان علميترين كتاب در اين مورد تلقي كرد و آنگونه كه پيداست توانسته است به جمع علاقهمندان راه يابد.
در هيچ جاي كتاب ادعا نشده كه روايت ناشناخته موسوم به حسين نامه آخرين روايت معتبر از شناخت شخصيت حسين كرد است، ظاهرا اين روايت هم مثل صدها روايت ديگر براساس شهرت ناپيداي حسين كرد پديد آمده و به گونهاي وامدار نام اوست.
همان گونه كه در بخشي از مقدمه كتاب هم آمده مهمترين وجه تمايز حسين نامه كه تاكنون كهنترين نسخه خطي حسين كرد است با چاپهاي ديگر اين است كه قهرمان اصلي در روايت حسين نامه فقط حسين كرد نيست بلكه در اين روايت شماري از پهلوانان محلي ديگر عهد صفوي معرفي شدهاند.
اين مساله نشان ميدهد كه اوج خيرش همسانسازي شخصيتهايي ديگر در حد و اندازه حسين كرد در دوره صفوي براساس شيفتگيهاي تاريخي برآمده از اين نام شكل گرفته و سران صفوي كوشيدهاند كه با دستمايه قرار دادن آن هويتي تاريخي- افسانهاي براي خود دست و پا كنند.
به هر حال كتاب حسين كرد شبستري با تمام نگاه زبده گرايي اش ميتواند جوابگوي بخشي از سوالات ذهني ايرانيان باشد.
قصهاي چون حسين كرد شبستري در طول تاريخ جايگاه خود را پيدا كرده و گمان ميرود كه تلاش براي نگاهي سالمتر و اصيلتر با چاپ اين كتاب آغاز شده است و نتيجه بخشي آن را بايد به نسل هاي آينده واگذار كرد.
بدون شك اگر قرار باشد در آينده دقت بيشتري براي شناختن كامل قصه حسين كرد شبستري اعمال شود يكي از منابع مهم همين كتاب خواهد بود.
چاپ سوم كتاب قصه حسين كرد شبستري در سال 1385 توسط نشر چشمه عرضه شد.
یکشنبه ۱۴ بهمن ۱۳۸۶ - ۱۵:۴۹
نظر شما