به گزارش خبرگزاري كتاب ايران(ايبنا)، نويسنده اين كتاب كوشيده نگاره‌هاي چوبي مساجد آذربايجان شرقي را مورد بررسي قرار دهد و درباره نوع چوب، رنگ‌آميري و زمان اجراي آن توضيحاتي ارايه دهد. 

مولف در مقدمه كتاب درباره تاريخچه آذربایجان شرقی گفته و توضيح داده، در دوران تاریخی آذربایجان را باید بسیار دارای اهمیت دانست. بخش اعظمی از سرزمین ماد در منطقه‌ای قرار داشته که بعدها آذربایجان نامیده شد. اين شهر با وسعتی حدود 88/45490 کیلومتر مربع در شمال غربی ایران واقع شده. دره رود ارس با 235 کیلومتر مرز آبی حد فاصل این استان با جمهوری آذربایجان، ارمنستان و نخجوان در شمال است.
 
آذربایجان شرقی از جنوب با استان‌های زنجان، آذربایجان غربی و در شرق با استان اردبیل همسایگی دارد. تبریز مرکز استان و کلیبر، اهر، مرند، هریس، شبستر، سراب، بستان آباد، اسکو، آذرشهر، میانه، هشترود، مراغه، بناب و ملکان شهرستان‌های آن به شمار می‌آیند.

مولف معتقد است، مجموعه شرایط طبیعی استان، و در نگاهی وسیع‌تر آذربایجان و شمال غرب ایران، باعث شكل‌گیری شرایط مناسب زندگی در این منطقه در طول تاریخ بوده است. 

وي از مذهب‌گرایی که تاثیری شگرف بر ساير امور زندگي داشته گفته و مي‌افزايد، در دوران اسلامي وجود مسجد جامع هویت و شهرت هر شهر را تثبیت می‌کرد.

دهقان طي نوشتاري توضيح مي‌دهد،در آغاز دوران اسلامی مساجد نقشه‌ای ساده داشتند، لیکن در طول زمان بنا به شرایط مختلف به وسیله طرح‌های متنوع و تزيینات گوناگون نقشه مساجد نیز پیچیده‌تر شد و البته تاثیر شرایط اقلیمی بر معماری آنها را نمی‌توان نادیده گرفت، چنان که در شهرهای سردسیر و روستاهای کوهستانی بیشتر مساجد با ستون‌ها و دیرک‌های چوبین و پوشش تخت بنیاد شد که از زیباترین آنها می‌توان به مساجد پزدله ابیانه، تزرجان، بنادک یزد، ملارستم و ملامعزالدین مراغه، مهرآباد، گزاوش و کبود بناب اشاره کرد. 

وي معتقد است، گروهی از مساجد آذربایجان علاوه بر داشتن سقفی تخت و چوبی، دارای ستون‌های چوبی حجمی منقوش و بسیار زیبا نیز، که ویژگی مشترک دارند، بوده‌اند.

در واقع می‌توان گفت که آذربایجان در شکل‌گیری هویت معماری ایرانی و اسلامی و ارایه تجربیاتی ارزشمند به سایر نقاط و سبک‌های معماری کشور نقشی عمده و سابقه‌ای کهن و پر اهمیت دارد؛ چنان که سبک آذری خود زمینه ساز و سرمشقی برای سبک معماری اصفهانی است. 

نويسنده از ویژگی این سبک به تالارهای ستون‌دار چوبی، نهانخانه، شبستان‌های دور بسته، کوشک‌های رواق‌دار، سقف‌های مسطح چوبی، دیوارهای قطور اجری و خشتی با ازاره‌های سنگی، صفه و سردابه اشاره کرده است.

مولف طي تحقيقات خود به اين موضوع رسيده است كه در تمامی این مساجد از ازاره‌های سنگی (بخش اصلی یا ستون که بین قرنیز و پایه ستون قرار دارد) به بلندای 90-150 سانتیمتر استفاده شده. این ازاره‌ها معمولا از سنگ‌های رسوبی محلی سینجان است. ستون‌ها و سقف مسطح این مساجد همگی از جمله درختانی هستند که از تنه بلند و راست آنها برای پوشش ستون‌ها، فرسب، تیر و تیرک و تیرچه‌ها استفاده شده است.

به گفته دهقان، ستون‌های چوبی مساجد که همگی در شبستان واقع شده‌اند، دو کارکرد مهم دارند؛ نخست جنبه سازه‌ای و دیگر جنبه زیبایی که تزیینات مقرنس کاری آنها به همراه نقاشی‌های روی مقرنس‌ها خود باعث شاخص شدن تزیینات این مساجد شده است. هر ستون چوبی از سه بخش تشکیل شده است؛ پایه ستون، ساقه ستون و سرستون. 

وي توضيح مي‌دهد، کلیه مساجد داراری سقف‌های چوبی پردوکاری شده هستند که اغلب نقاشی هم شده‌اند. نقاشی روی چوب را باید از قدیمی‌ترین نوع نقاشی‌های جهان به شمار آورد که در ایران نیز دارای سابقه‌ای طولانی است. اگرچه اساسا بخش عمده‌ای از این گونه نقاشی‌ها به دلیل ناپایداري چوب از بین رفته است.

درباره «مسجد جامع گوگان»، «مسجد مهرآباد»، «مسجد عجب شیر»، «مسجد کبود»، «مسجد میدان»، «مسجد قرمز»، «مسجد گونیلر»، «مسجد زاوشت»، «مسجد اسماعیل بیگ»، «مسجد زرگران»، «مسجد سفید»، «مسجد قاضی»، «مسجد ملارستم» و «مسجد ضریر» در اين كتاب توضيح داده شده است.

كتاب «نگاره‌های چوبی مساجد آذربایجان شرقی» نوشته ناهید دهقان به ضميمه عكس‌هاي ناصر میزبانی در شمارگان 2000 نسخه و با قیمت 19000 تومان از سوي موسسه تاليف، ترجمه و نشر آثار هنري «متن» منتشر شده است. پيش‌گفتار مهراد قیومی عضو وابسته فرهنگستان هنر ضميمه اين كتاب است.