دكتر بخشعلي قنبري، استاديار دانشگاه آزاد اسلامي واحد تهران مركزي، دكتراي رشته اديان و عرفان در گفت‌وگو با خبرگزاري كتاب ايران (ايبنا)، يكي از دلايل انتخاب موضوع نگارشي اش را اشتراك آن با مبحث پايان‌نامه دوره دكتراي خود خواند و اظهار داشت: به اين دليل تصميم به واكاوي عرفان «ترزا آويلايي» گرفتم كه اشتراكاتي با عرفان اسلامي داشت و به اعتقاد برخي از صاحب‌نظران، حتي بسياري از آموزه‌ها و اصول مبنايي خود را از عرفان اسلامي وام مي‌گرفت.

وي با بيان اين كه آويلايي(1515 ـ 1582 ميلادي) در شهر آويلاي اسپانيا به دنيا آمد، گفت: اين كتاب سير و سلوك عملي ترازاست كه براي شاگردانش تنظيم كرده و به گونه‌اي سلوك نامه نيز به شمار مي‌رود. عرفان او از كارهاي بسيار جزئي نظير بيان اين كه يك راهب يا سالك طريقت در عرفان مسيحيت چه كارهايي بايد انجام دهد، آغاز مي‌شود. 

نويسنده كتاب‌ «راهنماي پژوهش در نهج‌البلاغه» افزود: عرفان او رفتارهاي يك سالك را جزء به جزء بررسي مي‌كند و به زبان عاميانه نظير توصيه‌هايي كه عرفا و علماي ما عنوان مي‌كنند، درباره نوع راه‌رفتن، استراحت كردن، غذا خوردن، زمان و نحوه عبادات و ... اصولي را بيان مي‌كند، در اين ميان، توجه‌دادن به عمق عبادات از نكات جالب عرفان اوست.

مترجم كتاب «راه كمال» تصريح كرد: آويلايي از مخاطبان خود مي‌خواهد در عباداتشان به گونه‌اي عمل كنند كه خداوند در برابر ديدگانشان ظاهر شود، در قلبشان مكان كند و بتوانند با او به گفت‌وگو بنشينند، يعني در عبادات رابطه با خداوند بايد تا اين حد نزديك باشد. 

نويسنده كتاب، درباره تضاد و شباهت‌هاي عرفان آويلايي با عرفان اسلامي گفت: از آن جهت كه اين كتاب درباره عرفان عملي است، محتواي آن را با عرفان مولوي نيز مقايسه كردم، هم از جهت نظري تشابهات فراواني دارد و هم از نظر علمي ـ البته اين شباهت به لحاظ علمي بيشترند ـ در بعد نظري عرفاي مسيحيت، برخلاف الهي‌دانان و متكلمان مسيحي، كه سه خدا را مطرح مي‌كنند، اغلب يگانه‌پرست‌اند و در بالاي اين سه خدا(پدر، پسر و روح‌القدس)، يك خداي واحد را در نظر مي‌گيرند. از اين جهت با عرفان اسلامي قرابت فراواني دارد.

وي ادامه داد: علاوه بر اين، از نظر وحدت وجودي نيز بعضي از عارفان مسيحي با عارفان مسلمان قابل مقايسه‌اند. از نظر وحدت شهودي نيز اشتراكات فراواني مشاهده مي‌شود؛ به طوري كه مي‌توان گفت «ترزا آويلايي» از جمله عارفان وحدت شهودي است. يعني معتقد است كه جهان هستي تنها يكي است، كثرات را به رسميت مي‌شناسد، اما مي‌گويد عارف به جايي مي‌رسد كه اين كثرات را در يكي امر واحد مي‌بيند. 

نويسنده كتاب «در مصاف تندباد» با اشاره به اين كه عرفان آويلايي از نظر سلوك عملي هم قرابت‌هاي فراواني با عرفان اسلامي دارد، اظهار داشت: در مبحث اخلاق عرفاني به تشابهات آنها به تفصيل پرداخته‌ام كه از آن جمله مي‌توان به اين آموزه كه «سالك بايد از نظر اخلاقي انسان سرآمدي باشد» اشاره كرد. او نيز مي‌گويد كه سالك بايد عزلت پيشه كند، از گناه بپرهيزد و ... . تمامي پرهيزهايي كه در عرفان اسلامي در حد شديدي داريم، اين عرفان هم به آنها اشاره دارد.
 
وي دليل اصلي اين اشتراكات را زندگي «ترزا آويلايي» در محله مسلمان‌نشين اسپانيا دانست و گفت: برخي از بزرگان حتي نظريه‌پردازان اسپانيا مثل «ارناندس» هم معتقدند كه او تحت تأثير انديشه‌هاي عرفان اسلامي قرار گرفته است. 

دكتر قنبري در پاسخ به اين سوال كه «شايد در نگاه اول چنين به نظر برسد كه شما درصدد بيان اين مطلبيد كه  ديگران هم مي‌توانند در سير و سلوكشان به آموزه‌هاي عرفان اسلامي دست يابند، يا مسيحيان هم همان اعتقادات ما را دارند، آيا همين طور است؟» عنوان داشت: به طور قطع اين‌گونه نيست. وقتي بررسي‌هاي مقايسه‌اي انجام مي‌دهيم، بايد در پايان پژوهش تحليلي هم از يافته‌هاي خود ارايه دهيم تا اثر را تكميل كند و نشان دهد كه برتري‌ها و نواقص كدام بيشتر است.
 
وي در برابر اين پرسش كه «در تحليل خود به چه نتايجي دست يافتيد؟» گفت: به طور قطع دين و عرفان اسلامي بسيار سرآمدند و ترديدي در آن نيست. چرا كه در مقايسه آنها با استناد به معيارهايي كه وجود دارند، نارسايي‌هاي ساير اديان و عرفان‌ها به خوبي آشكار مي‌شوند. برتري متن‌ها، سخنان يا آموزه‌ها براساس اين معيارها به سادگي مشخص‌اند. 

نويسنده كتاب «حكمت و معنويت در نهج‌البلاغه» افزود: اگر مي‌خواهيد كتاب‌هاي اديان را مقايسه كنيد، كافي است ترجمه فارسي تمام آنها را بخوانيد. اگر به اين نتيجه رسيديد كه كتابي از قرآن بالاتر است، من هم مي‌پذيرم. 

متخصص حوزه عرفان و مطالعات تطبيقي معتقد است: اگر ترجمه يا تحريفي صورت گرفته باشد، درباره همه اين آثار اين امكان وجود دارد. برتري عرفان اسلامي و اين دين الهي به دليل اين كه فاصله‌ آن با ساير عرفان‌ها و اديان خيلي زياد است، كاملا هويدا مي‌شود. اين فاصله آنقدر زياد است كه اگر كسي سر سوزني قدرت تحليل داشته باشد، درك مي‌كند كه فاصله كلام انساني با كلام آسماني تا چه حد است. 

دكتر قنبري با تاكيد بر اين كه «تنها كتابي كه در دنيا اعتقاد وحياني بودنش خدشه‌دار نشده است، قرآن است» يادآور شد: در نقد تاريخي كتاب‌هاي عهد جديد و قديم، ديگر وحياني بودن آنها مطرح نيست. مي‌گويند نشاني از وحي در آن آثار وجود دارد و در حقيقت آنها گزارش وحياني‌اند كه غير از خود وحي اند. چرا كه اغلب آنها دستخوش تغيير و تحريف شده‌اند.

وي مخاطبان اصلي كتاب «راه كمال» را دانشجويان رشته اديان و عرفان و علاقمندان به مطالعات تطبيقي خواند و درباره اين كه «آيا اين نوشتار مي‌تواند دست مايه‌اي براي تأليفات بعدي باشد» گفت: پژوهشگراني كه مي‌خواهند اين مطالعات مقايسه‌اي را ادامه دهند، از آنجايي كه متن اصلي كتاب به زبان اسپانيايي است و از اسپانيايي به انگليسي و در نهايت از زبان انگليسي به فارسي ترجمه شده است، كارشان تسهيل مي‌شود و به عنوان يكي از دستاوردهاي تطبيقي مي‌توانند از نتايج آن استفاده كنند.

وي درباره اين كه «ترجمه اين كتاب بر اساس برگردان انگليسي آن است، آيا اين موضوع موجب تغيير در دامنه معنايي واژه‌‌ها نمي‌شود، تا اين كه مترجم به طور مستقيم اثر را به زبان خود برگرداند؟» بازگو كرد: اين موضوع را رد نمي‌كنم. همواره اين احتمال وجود دارد كه دامنه معنايي برخي از لغات رعايت نشود. 

دكتراي رشته اديان و عرفان ادامه داد: در اين ترجمه سعي كردم اصطلاحاتي را كه به زبان اسپانيايي مربوط بودند، تا اندازه‌اي با اهل فن در ميان بگذارم تا اين مسايل به حداقل برسند. اما مترجم و مصحح انگليسي اين كتاب هم خيلي مهم است، چون «آليسون پيرز» اين كار را انجام داده، ترجمه از اعتبار بالايي برخوردار است. زبان اسپانيايي او خيلي خوب بود و بر آن تسلط كافي داشت. او عمرش را در اين راه گذاشت. اعتبار مترجم و مصحح اثر كمك فراواني به ترجمه بعدي اثر مي‌كند.

چاپ و نشر كتاب «راه كمال» را انتشارات حكمت بر عهده دارد.