به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، پنجاهمین نشست از سلسلهنشستهای «صد کتاب ماندگار قرن» روز یکشنبه ۱۰ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۰ تا ۱۲ در تالار فرهنگ مرکز همایشهای بینالمللی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزار شد.
در این نشست، نعمتالله فاضلی، انسانشناس و نویسنده، و محمدرضا سنگری، نویسنده و پژوهشگر ادبیات آیینی و پایداری، بهعنوان سخنرانان اصلی به تحلیل و بررسی ابعاد مختلف مجموعه «فرهنگ جبهه» پرداختند. عسکر نوروزی نیز دبیری این نشست را بر عهده داشت. این اثر تألیف سیدمهدی فهیمی و محسن مهرآبادی، از جمله منابع مهم در حوزه مطالعات جنگ و تاریخنگاری دفاع مقدس بهشمار میرود.
عسکر نوروزی به عنوان دبیر نشست در آغاز برنامه، در تحلیل تاریخی خود از شکلگیری «فرهنگ جبهه»، ظهور این پدیده را متأثر از بسترهای اجتماعی پس از انقلاب اسلامی و تحولات سالهای آغازین جنگ تحمیلی دانست.
او با اشاره به نقش نهادهای انقلابی نظیر سپاه پاسداران، جهاد سازندگی و بسیج مستضعفین، تأکید کرد که جنگ تحمیلی فراتر از یک رویداد نظامی، موجب شکلگیری جامعهای با مناسبات، زبان و اصطلاحات خاص خود شد که در نهایت منجر به ظهور «فرهنگ جبهه» گشت.
نعمتالله فاضلی به عنوان سخنران ابتدایی برنامه در آغاز سخنان خود با اشاره به اهمیت کتاب فرهنگ جبهه عنوان کرد: این اثر مجموعه فوقالعاده عالمانه و محققانهای است به طور قطع میتواند نقش مهمی در حافظه ما نسبت به پدیده جنگ داشته باشد. بخصوص به توجه به روزهایی که در آن هستیم توجه به تجربه جنگ امری مهم و حیاتی است.
او در ادامه این اثر را مجموعهای پژوهشی و مستند دانست که بخشی از تجربه زیسته جامعه ایرانی در دوران جنگ را ثبت کرده است.
او خاطرنشان کرد: اهمیت اینگونه آثار در آن است که جنگ را به متن و روایت تبدیل میکنند و امکان گفتوگو و تأمل درباره آن را برای نسلهای بعدی فراهم میسازند.
این استاد دانشگاه اظهار کرد: اگرچه جنگ میتواند برخی ظرفیتها و قابلیتهای نهفته انسانها و جوامع را آشکار کند، اما این واقعیت نباید به معنای استقبال از جنگ یا توجیه آن تلقی شود. همانگونه که انسان ممکن است در مواجهه با بحرانها و دشواریها به ابعاد تازهای از تواناییهای خود دست یابد، این امر هرگز از ماهیت ویرانگر جنگ نمیکاهد. از این رو، خواندن جنگ به اندازه خود جنگ اهمیت دارد زیرا نحوه فهم و روایت آن بر آینده جوامع اثر میگذارد.
او با تأکید بر ضرورت گسترش مطالعات انتقادی درباره جنگ افزود: تجربه جهانی نشان میدهد که بسیاری از اندیشمندان برجسته قرن بیستم آثار خود را در واکنش به پیامدهای جنگ نوشتهاند. به باور آنها، اندیشیدن به جنگ و نقد پیامدهای آن، یکی از مهمترین راههای جلوگیری از تکرار خشونت و ویرانی است.
فاضلی همچنین بر اهمیت حفظ حافظه تاریخی جامعه تأکید کرد و گفت: یکی از عوامل تداوم جنگها، فراموشی تجربههای گذشته است. ثبت، مستندسازی و بازخوانی رویدادهای تاریخی میتواند به افزایش آگاهی عمومی و جلوگیری از تکرار خطاهای تاریخی کمک کند. از این منظر، آثاری همچون فرهنگ جبهه نقش مهمی در حفظ حافظه جمعی ایفا میکنند.
این استاد دانشگاه با تأکید بر اینکه «حقیقت صلح» والاترین افق پیش روی جوامع انسانی است اظهار داشت: روایتهای تاریخی و فرهنگی باید در نهایت در خدمت تقویت همزیستی، مدارا و همکاری اجتماعی قرار گیرند.
او همچنین نسبت به هرگونه تقدسبخشی و زیباسازی افراطی مفاهیم مربوط به جنگ هشدار داد و آن را مانعی در مسیر گفتوگوی انتقادی و فهم واقعبینانه تجربههای تاریخی دانست.
این جامعهشناس در پایان، با تأکید بر ضرورت تقویت همکاری و همزیستی اجتماعی در جامعه امروز ایران، اظهار کرد: روایتهای فرهنگی و تاریخی زمانی میتوانند به انسجام ملی کمک کنند که بر ارزشهایی چون گفتوگو، مدارا، همکاری و پذیرش تنوع اجتماعی استوار باشند. تجربههای تاریخی و از جمله تجربه جنگ، زمانی به سرمایهای برای آینده تبدیل خواهند شد که در خدمت تقویت صلح، همبستگی ملی و زندگی مشترک قرار گیرند.
محمدرضا سنگری به عنوان دیگر سخنران این نشست، این اثر را از آثار ماندگار حوزه پژوهش جنگ دانست و گفت: اگر مجموعه آثار پژوهشی و تحقیقی مرتبط با جنگ را بررسی کنیم، سهم و جایگاه این کتاب بهخوبی قابل درک است.
او با اشاره به نقش جنگ در تاریخ بشر اظهار کرد: تاریخ انسان سرشار از جنگ است اما آنچه برای ما اهمیت دارد، تجربه زیسته دفاع است. ما جنگ را تجربه کردهایم، اما جنگافروز نبودهایم. در فرهنگ ایرانی، جنگ امری مذموم و ناپسند است، اما در عین حال جنگ بستری برای ظهور تواناییها، خلاقیتها و تجربههای بزرگ انسانی فراهم میآورد.
سنگری با بیان اینکه بسیاری از نوآوریها و ابتکارات در شرایط دشوار شکل میگیرند، افزود: انسان در تنگنا ناگزیر به اندیشیدن و یافتن راههای تازه میشود. از این منظر، جنگ با وجود همه تلخیها، زمینه بروز خلاقیتها و ظرفیتهای نهفته انسان را فراهم میکند.
او همچنین جنگ را عاملی برای شکلگیری تجربههای تمدنی دانست و گفت: جنگ تنها ویرانگر نیست در کنار تخریب، زمینههایی برای بازسازی و شکلگیری مناسبات تازه اجتماعی نیز ایجاد میکند. البته تأکید میکنم که ما از موضع دفاع سخن میگوییم و نه از موضع جنگطلبی.
این پژوهشگر حوزه فرهنگ و ادبیات دفاع مقدس با اشاره به جذابیت موضوع جنگ برای نویسندگان، هنرمندان و پژوهشگران تصریح کرد: جنگ عرصه ظهور انسانهای شگفت است. حماسه، تصویری از تواناییهای کمنظیر انسان ارائه میدهد و به همین دلیل همواره مورد توجه اهل اندیشه و هنر بوده است.
سنگری در بخش دیگری از سخنان خود، کتاب «فرهنگ جبهه» را گزارشی گسترده از زیستجهان رزمندگان دانست و اظهار کرد:«این اثر در گام نخست به ثبت و گزارش آنچه در جبههها رخ داده پرداخته است. ثبت این تجربهها اهمیت فراوانی دارد، زیرا بسیاری از این جلوههای فرهنگی در صورت ثبت نشدن برای همیشه از میان خواهند رفت.
او با اشاره به گستردگی کار پژوهشی این مجموعه گفت: فرهنگ جبهه حاصل سالها تلاش مستمر، کار گروهی و برنامهریزی دقیق است. دهها پژوهشگر و مجموعههای مختلف در شکلگیری این اثر مشارکت داشتهاند و همین موضوع بر ارزش آن افزوده است.
سنگری ادامه داد: یکی از مهمترین ویژگیهای این اثر، ثبت بخشی از میراث فرهنگی دفاع مقدس است میراثی که شامل نمادها، نوشتهها، شوخطبعیها، نشانهها و جلوههای مختلف زندگی در جبهه میشود و بخشی از هویت تاریخی ما را شکل میدهد.
او در عین حال برخی حوزههای کمتر پرداختهشده را نیز یادآور شد و گفت: پشت جبهه، اسارت و برخی عرصههای دیگر نیز ظرفیت آن را دارند که در پژوهشهای آینده بیشتر مورد توجه قرار گیرند؛ زیرا این بخشها نیز سهم مهمی در شکلگیری فرهنگ دفاع مقدس داشتهاند.
سنگری در پایان تأکید کرد: فرهنگ جبهه الگویی ارزشمند برای پژوهشهای آینده است و نشان میدهد که ثبت دقیق تجربههای تاریخی، نیازمند صبر، پشتکار، کار جمعی و نگاه پژوهشگرانه است.
در پایان برنامه، کلیپ معرفی مجموعه «فرهنگ جبهه»، محصول سازمان و اسناد کتابخانه ملی ایران، پخش شد و حاضران در بخش پرسش و پاسخ به گفتوگو با سخنرانان برنامه پرداختند.
نظر شما