سرویس ادبیات خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) – مرضیه نگهبان مروی: دهمین همایش ملی نقد و نظریه ادبی چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵، با حضور جمعی از استادان دانشگاه، پژوهشگران، منتقدان و دانشجویان در تالار شهید مطهری دانشگاه تربیت مدرس برگزار شد. این همایش که با مشارکت دانشگاهها، مراکز پژوهشی و انجمنهای علمی کشور شکل گرفت، امسال علاوه بر محورهای عمومی نقد و نظریه ادبی، موضوع ویژه گردشگری ادبی را نیز در دستور کار داشت.
در این مراسم یوسف حجت، رئیس دانشگاه تربیت مدرس، ابراهیم خدایار،حمیدرضا شعیری، قدرت الله طاهری حسینعلی قبادی، محمود فتوحی، بهمن نامورمطلق، بابک معین، علیرضا رعیت حسنآبادی و جمعی دیگر از استادان و پژوهشگران حوزه نقد ادبی حضور داشتند.
برگزاری نشست افتتاحیه، دو نشست عمومی، دو نشست تخصصی و نشست اختتامیه، ارائه مقالات علمی، رونمایی از کتاب «شعر در شعر معاصر ایران» و معرفی برنامه گردشگری کاربردی حافظیه شیراز از جمله برنامههای این دوره از همایش بود.

شعیری: نقد ادبی دیگر محدود به متن مکتوب نیست
در آغاز این همایش، حمیدرضا شعیری، رئیس انجمن علمی نقد ادبی ایران، ضمن قدردانی از استادان، اعضای کمیته علمی و اجرایی و مسئولان دانشگاه تربیت مدرس برای همراهی در برگزاری این رویداد، به تاریخچه شکلگیری انجمن اشاره کرد.
او با یادآوری اینکه تأسیس انجمن علمی نقد ادبی ایران به سال ۱۳۸۷ بازمیگردد، از سه تن از اعضای هیئت مؤسس انجمن، دکتر حقشناس، دکتر ذوالفقاری و استاد سیدحسینی یاد کرد که دیگر در میان اهالی ادبیات حضور ندارند.
شعیری در ادامه سخنان خود، نسبت نقد ادبی با سه جریان رسانه، هوش مصنوعی و مطالعات میانرشتهای را بررسی کرد و به تحولات این حوزه در جهان معاصر پرداخت.
او با اشاره به تأثیر رسانه بر جایگاه نقد ادبی گفت: نقد ادبی دیگر محدود به محیط دانشگاهی و مجلات تخصصی نیست و به فضای مجازی، شبکههای اجتماعی و پلتفرمهای ارتباطی راه پیدا کرده است. این تحول موجب گسترش میدان نقد ادبی و افزایش مشارکت گروههای مختلف در فرایند نقد و تفسیر آثار شده است.
به اعتقاد او، یکی از مهمترین پیامدهای این تحول، دموکراتیزه شدن نقد ادبی است؛ به این معنا که نقد دیگر در انحصار گروه محدودی از منتقدان و متخصصان قرار ندارد و خوانندگان نیز میتوانند با انتشار دیدگاهها و تفسیرهای خود در رسانهها و شبکههای اجتماعی، در این فرایند مشارکت کنند.
رئیس انجمن علمی نقد ادبی ایران همچنین به تأثیر تعامل نقد ادبی با رسانه در شکلگیری و گسترش گونههای جدید ادبی اشاره کرد و از ادبیات تعاملی، شعر دیداری، داستانهای چندرسانهای، روایتهای دیجیتال، گردشگری ادبی و جغرافیای ادبی بهعنوان نمونههایی از این تحولات نام برد.
هوش مصنوعی و فرصتهای تازه برای مطالعات ادبی
شعیری در بخش دیگری از سخنان خود، هوش مصنوعی را یکی از مهمترین عوامل اثرگذار بر آینده نقد ادبی دانست. او با تأکید بر اینکه قصد ندارد درباره مثبت یا منفی بودن این تأثیر داوری کند، ظرفیتهای این فناوری را در گسترش مطالعات ادبی مورد توجه قرار داد.
به گفته او، هوش مصنوعی امکان بررسی سریعتر روابط میان آثار ادبی، مطالعات تطبیقی، شناسایی روابط پنهان میان عناصر متن و بررسی ارتباط میان آثار ادبی و اقتباسهای آنها را فراهم کرده است. این فناوری همچنین میتواند در زمانی کوتاه به پرسشهایی درباره آثار ادبی پاسخ دهد که بررسی آنها برای یک پژوهشگر انسانی ممکن است به ماهها مطالعه نیاز داشته باشد.
رئیس انجمن علمی نقد ادبی ایران در ادامه، اهمیت مطالعات میانرشتهای را در تحول نقد ادبی تشریح کرد. او توضیح داد که پیوند نقد ادبی با روانشناسی امکان مطالعه ناخودآگاه و سوژههای پنهان در آثار را فراهم کرده است؛ جامعهشناسی به شناخت مناسبات قدرت، نابرابریها و روابط طبقاتی در ادبیات کمک کرده و فلسفه نیز زمینه طرح پرسشهایی درباره چیستی و هستی نقد ادبی و نسبت اخلاق با ادبیات را فراهم آورده است.
او همچنین نقش تاریخ را در آشکار شدن حافظه جمعی و زمینههای تاریخی آثار، علوم شناختی را در بررسی فرایند ادراک و ارتباط انسان با متن، مطالعات جنسیت را در تحلیل هویت و بدن و مطالعات محیط زیست را در شکلگیری نقد برونگرا و بررسی رابطه انسان و طبیعت مهم ارزیابی کرد. به اعتقاد شعیری، مطالعات سینمایی نیز با گسترش مباحث اقتباس، افقهای تازهای پیش روی نقد ادبی گشودهاند.
شعیری یکی از مهمترین پیامدهای این تحولات را گسترش مفهوم متن دانست و گفت: متن ادبی دیگر صرفاً به نوشتهای روی کاغذ محدود نیست، بلکه تصویر، فضا، اشیا، صدا، حرکت، تعاملات مجازی و حتی جایگاه بدن در تجربه ادبی را نیز دربرمیگیرد.
او همچنین از تغییر جایگاه نویسنده و مخاطب سخن گفت و توضیح داد که نویسنده دیگر الزاماً در موقعیت دانای کل و خالق یگانه اثر قرار ندارد، بلکه مخاطب نیز به مشارکتکنندهای فعال در تفسیر و گسترش معنای متن تبدیل شده است. در چنین شرایطی، مفاهیمی چون خلاقیت، اصالت و زیبایی ادبی نیز نیازمند بازتعریف هستند.
به گفته شعیری، نقد ادبی معاصر همچنین امکان شنیده شدن صداهایی را فراهم کرده است که در گذشته به حاشیه رانده شده بودند؛ از جمله اقلیتها، مهاجران و فرودستان. این تحول موجب شده است تجربه گروههای مختلف انسانی در مرکز توجه مطالعات ادبی قرار گیرد.
او در جمعبندی سخنانش، رسالت نقد ادبی را در جهان تحت تأثیر رسانهها، الگوریتمها، شبکههای اجتماعی، سرمایهداری، جنگ و بیعدالتی، ایجاد تعادل و برقراری دوباره پیوند انسان با جهان دانست. شعیری تأکید کرد که نقد ادبی، برخلاف هوش مصنوعی، بر تجربه بدنمند و زیسته انسان تکیه دارد و میتواند از این مسیر به کشف جوهر وجودی ادبیات و رابطه انسان با هستی کمک کند.

طاهری: تفکر نقادانه میراث مشترک فرهنگهاست
در ادامه مراسم، قدرتالله طاهری، دبیر علمی دهمین همایش ملی نقد و نظریه ادبی، به بررسی پیشینه تاریخی تفکر نقادانه و جایگاه آن در سنت فکری ایران و جهان اسلام پرداخت.
او با اشاره به اینکه نقد و نظریه ادبی در فضای علمی و دانشگاهی ایران طی سالهای گذشته از نظر کمی و کیفی کارنامه قابل توجهی داشته است، گفت: اگرچه معمولاً تصور میشود اصول و مبانی نقد جدید از جهان غرب وارد شده، اما سنت تفکر نقادانه به فرهنگ غرب محدود نیست و فرهنگهای دیگر، از جمله فرهنگ شرق مسلمان، در شکلگیری و استمرار آن نقش داشتهاند.
دبیر علمی همایش با اشاره به دوران شکوفایی تمدن اسلامی، تأکید کرد که تفکر نقادانه در آن دوره، بهویژه در حوزههای الهیات، کلام و تا حدودی سیاست، به بالندگی قابل توجهی رسید. او ظهور اندیشمندانی همچون ابنسینا، فخر رازی، ناصرخسرو قبادیانی و شیخ شهابالدین سهروردی را از جلوههای این سنت فکری دانست.
با این حال، طاهری معتقد بود که تفکر نقادانه، برخلاف حوزههای فلسفه و کلام، به همان اندازه وارد عرصه هنر و ادبیات نشد و ادیبان کمتر از ظرفیتهای این سنت بهره گرفتند. از این رو، بازنگری در جایگاه تفکر نقادانه و ارائه راهکارهای عملی برای تقویت آن در محافل علمی و ادبی را ضروری دانست.
ارسال بیش از ۱۳۰ مقاله به دبیرخانه همایش
طاهری در بخش دیگری از سخنان خود گزارشی از روند برگزاری این دوره ارائه کرد و گفت دهمین همایش ملی نقد و نظریه ادبی با مشارکت مجموعهای از دانشگاهها و مراکز علمی و فرهنگی از جمله دانشگاه تربیت مدرس، دانشگاه شهید بهشتی، دانشگاه علامه طباطبایی، دانشگاه الزهرا، دانشگاه مازندران، دانشگاه نیشابور، دانشگاه شاهد، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری و مؤسسه خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شده است.
به گفته او، پس از تشکیل کمیته علمی و تعیین محورهای عمومی نقد و نظریه ادبی و محور ویژه گردشگری ادبی، استقبال پژوهشگران و منتقدان از همایش قابل توجه بوده است. در مجموع بیش از ۱۳۰ مقاله به دبیرخانه ارسال و داوری شده است.
طاهری همچنین اعلام کرد که ۱۴ مقاله برای انتشار در نشریات علمی و پژوهشی در نظر گرفته شده و تعدادی از پژوهشها نیز در نشستهای همایش ارائه خواهند شد. سایر مقالات در مجموعه مقالات همایش منتشر میشوند.
او در پایان از اعضای هیئت مدیره انجمن، کمیته علمی، داوران و کمیته اجرایی و همچنین دانشگاهها و مراکز همکار قدردانی کرد و ابراز امیدواری کرد نشستهای علمی این دوره زمینه بهرهمندی استادان، پژوهشگران و دانشجویان را از دیدگاهها و یافتههای تازه در حوزه نقد ادبی فراهم کند.

گردشگری ادبی؛ از ظرفیتهای نقد و نظریه ادبی
یکی از محورهای ویژه دهمین همایش ملی نقد و نظریه ادبی، گردشگری ادبی بود؛ حوزهای که در سالهای اخیر با پیوند میان ادبیات، مطالعات فرهنگی، تاریخ، جغرافیا و گردشگری مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است.
در همین راستا، در برنامههای این همایش، معرفی یک برنامه گردشگری کاربردی برای حافظیه شیراز نیز گنجانده شده بود. این موضوع در کنار دیگر مباحث مطرحشده، نشاندهنده توجه برگزارکنندگان به ظرفیتهای عملی نقد ادبی و امکان پیوند دادن پژوهشهای نظری با تجربههای فرهنگی و اجتماعی است.
در بیانیه پایانی همایش نیز بر ضرورت توجه جدیتر نهادهای مرتبط به گردشگری ادبی تأکید شده است. شرکتکنندگان این حوزه را از عرصههای نوینی دانستند که در بستر نقد و نظریه ادبی و از طریق تعامل با رشتهها و گروههای همسو در ادبیات و علوم انسانی شکل گرفته است.
چهار محور بیانیه پایانی؛ از آیندهپژوهی هوش مصنوعی تا اطلس ادبی ایران
در پایان دهمین همایش ملی نقد و نظریه ادبی، بیانیه پایانی با تأکید بر چهار محور اصلی منتشر شد. در این بیانیه، ضمن قدردانی از مسئولان دانشگاه تربیت مدرس، دانشگاهها و مراکز علمی همکار، انجمنهای علمی، اعضای گروه زبان و ادبیات فارسی و دانشجویان، بر ضرورت پیگیری اهداف بلندمدت انجمن علمی نقد ادبی ایران تأکید شده است.
در بخش نخست بیانیه، با توجه به چالشهای پیش روی جامعه جهانی و توسعه هوش مصنوعی، بر ضرورت آیندهپژوهی درباره فرصتها و چالشهای این فناوری تأکید شده است.
این تأکید در امتداد مباحث مطرحشده در نشست افتتاحیه قرار دارد؛ جایی که شعیری از تأثیر هوش مصنوعی بر شیوههای مطالعه، تحلیل و تفسیر آثار ادبی سخن گفته بود. به نظر میرسد برگزارکنندگان با طرح این موضوع در بیانیه پایانی، ضرورت بررسی نظاممند پیامدهای این فناوری برای آینده مطالعات ادبی را نیز مورد توجه قرار دادهاند.
محور دوم بیانیه به تقویت ظرفیتهای انجمن علمی نقد ادبی ایران اختصاص دارد. بر این اساس، انجمن تلاش خواهد کرد با استفاده از توان نهادهای فرهنگی و اقتصادی همسو در کشور، گامهای مؤثرتری برای تحقق اهداف خود بردارد.
در این بخش، توجه به بنیادهای بومی نقد ادبی و تعامل و گفتوگوی نقادانه با گفتمانهای جهانی مورد تأکید قرار گرفته است. هدف از این رویکرد، فراهم کردن زمینه حضور مؤثرتر اندیشه و پژوهش ادبی ایران در جریانهای فرهنگی و ادبی جهان عنوان شده است.
محور سوم به توسعه گردشگری ادبی و ضرورت توجه نهادهای مرتبط به این حوزه اختصاص دارد. در بیانیه آمده است که ظهور عرصههایی مانند گردشگری ادبی، حاصل تعامل نقد و نظریه ادبی با رشتههای دیگر در حوزه ادبیات و علوم انسانی است و برای توسعه آن باید همکاری میان نهادهای علمی، فرهنگی و اجرایی تقویت شود.
در همین زمینه، تدوین «اطلس ادبی ایران» بهعنوان یکی از ضرورتهای حوزه آموزش و پژوهش در دانشگاهها و پژوهشگاهها مطرح شده است. این اطلس میتواند با پیوند دادن ادبیات، تاریخ و جغرافیا، به عمقبخشی و معنادهی به زیست فرهنگی و تجربه زیسته ایرانیان علاقهمند به ادبیات کمک کند.
این پیشنهاد را میتوان یکی از مهمترین محورهای کاربردی بیانیه پایانی دانست؛ چراکه تدوین اطلس ادبی، علاوه بر مستندسازی مکانها و جغرافیای مرتبط با آثار و شخصیتهای ادبی، میتواند زمینه شکلگیری مسیرهای تازه گردشگری فرهنگی و ادبی را فراهم کند.
محور چهارم بیانیه نیز به تداوم فعالیتهای علمی انجمن و برگزاری دوره بعدی همایش اختصاص دارد. بر این اساس، یازدهمین همایش ملی نظریه و نقد ادبی در پاییز ۱۴۰۶ در دانشگاه بوعلیسینای همدان برگزار خواهد شد.

رونمایی از کتاب و برگزاری نشستهای تخصصی
دهمین همایش ملی نقد و نظریه ادبی با ارائه ۱۸ مقاله و سخنرانی و برگزاری نشستهای افتتاحیه، دو نشست عمومی، دو نشست تخصصی و اختتامیه همراه بود. همچنین در جریان برنامهها، از کتاب «شعر در شعر معاصر ایران» رونمایی و برنامه گردشگری کاربردی حافظیه شیراز معرفی شد.
برگزاری این نشستها فرصتی برای ارائه یافتههای پژوهشی و تبادل دیدگاه میان استادان، منتقدان و پژوهشگران فراهم کرد. حضور دانشجویان دانشگاههای مختلف، بهویژه دانشگاه الزهرا، نیز از جمله مواردی بود که در سخنان دبیر علمی همایش مورد قدردانی قرار گرفت.
دهمین همایش ملی نقد و نظریه ادبی در حالی به کار خود پایان داد که مباحث مطرحشده در آن، از یک سو بر ضرورت بازاندیشی در مفاهیم و روشهای نقد ادبی در مواجهه با رسانه و هوش مصنوعی تأکید داشت و از سوی دیگر، توجه به میراث فکری ایران و جهان اسلام و ظرفیتهای فرهنگی و جغرافیایی ادبیات را یادآوری کرد.
تأکید بر آیندهپژوهی هوش مصنوعی، تقویت بنیادهای بومی نقد ادبی، تعامل نقادانه با گفتمانهای جهانی و تدوین اطلس ادبی ایران، چهار محور اصلی پیش روی انجمن علمی نقد ادبی ایران در ادامه فعالیتهای خود خواهد بود؛ محورهایی که تحقق آنها میتواند زمینه پیوند بیشتر پژوهشهای نظری با نیازهای فرهنگی و اجتماعی جامعه را فراهم کند.
نظر شما