سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، سومین مجلد از مجموعه «مشاهیر وقف کتاب در ایران» به قلم سیدصادق سجادی، به زندگی و اقدامات فرهنگی، سیدمحمد مشکوة، اختصاص دارد. این مجموعه را خانه کتاب و ادبیات ایران منتشر کرده است.
از بیرجند تا حجرههای مدرسه محمودیه در تهران و سپس کلاسهای دانشگاه، مسیر پربار عالمی بود که فقه، فلسفه و تفسیر را نزد بزرگان آموخت. مشکوة تنها مدرس دانشگاه نبود؛ او در میان متون کهن و نسخههای خطی، کاشف گوهرهایی بود که از چشم دیگران دور میماند. از تصحیح «درة التاج» قطبالدین شیرازی تا یافتن نسخه یگانه شرح حکمةالعین، همگی نشان از دقت نظر و دغدغه عمیق او برای حفظ تراث اسلامی و ایرانی داشت. او هزینه چاپ بسیاری از این آثار را نیز خود میپرداخت و رایگان به دست پژوهشگران میرساند.
بزرگترین یادگار او، گردآوری هزار و صد جلد نسخه خطی نفیس طی دو دهه بود. او این مجموعه بینظیر را که حاصل عشق و پشتکارش بود، نه برای تملک شخصی، که برای استفاده عموم به دانشگاه تهران اهدا کرد تا بنیاد فهرستنویسی این گنجینهها به همت شاگردانش بنا شود.
مشکوة سالهای پایانی عمر را در لندن به تحقیق، مطالعه و دستگیری از ایرانیان مقیم گذراند. پس از درگذشتش در سال ۱۳۵۹، پیکرش به ایران بازگشت و در حرم حضرت معصومه (س) آرام گرفت؛ مردی که نامش با اصالت علم، بخشندگی و پاسداری از فرهنگ این مرز و بوم پیوند خورده است.
زندگینامه
سیّدمحمد مشکوة، که در جوانی به مشکوةالشریعه شهرت داشته است، از روحانیان دانشمند و دانشپرور، شارح و مصحح بعضیآثار فلسفی و قرآنی، ادیب، سخنشناس و استاد برجستة فقه و فلسفه در دانشکدههای حقوق و معقول و منقول (الهیات) دانشگاه تهران و مدرسة سپهسالار قدیم بود.
خاندان مشکوة از سادات معتبر و محترم بیرجند بودند؛ و بیرجند به روزگار قدیم مرکز ایالت قهستان (کوهستان) بود و بعدا مرکز قائنات شد. سیّدعلی پدر سّیدمحمد، و نیز پدربزرگ مادری او، حاجحسین، از بازرگانان خوشنام بیرجند و صاحب تجارتخانههای معتبر بودند. سیّدمحمد به تاریخ ۲۷شوّال ۱۳۱۹ هجری قمری در چنین خاندانی در بیرجند زاده شد. از طفولیت به تشویق پدر و جدّش به تحصیل مقدمات علوم به شیوة قدیم علاقهمند شد و به فراگیری قرآن و نصاب و امثله در مکتب خانههای معتبر آن شهر برخاست.
در سال ۱۳۳۳ه.ق، به خواست و تشویق پدربزرگش برای تحصیل در سطوح بالاتر وارد مدرسة معصومیة بیرجند شد. چند سالی در این مدرسه در دورة «سطح» و «خارج» تحصیل کرد و شخصیت علمی و ادبی او همینجا شکل گرفت. چون بسی دوست داشت از محضر استادان نامدار تهران، مخصوصاً در علوم عقلی استفاده کند، در اسفند سال ۱۲۹۹ ش، گویا صبح روز کودتای سیّدضیاءالدین و رضاخان، وارد تهران شد و در مدرسة محمودیه واقع در سرچشمه، حجرهای گرفت و نزد استادان به تحصیل برخاست.
ظاهراً در نخستین سالهای اقامت در تهران، نام فامیل تازه اختیار کرد. او که اصلاً سّیدمحمد رضازاده نام داشت، در مشهد به مشکوةالشریعه، نامبردار بود و همین نام و عنوان را زیر تصویری که در سال ۱۳۳۸ ه.ق در مشهد گرفته است، میتوان دید: «مشکوةالشریعه، سیدمحمدبن سیدعلی البیرجندی». او در تهران نام فامیل مشکوة را برگزید و تا مدتها «سّید محمدالحسینیالمشکوة» امضا میکرد.
به هر حال چون به تهران رسید در مدرسة محمودیه واقع در سرچشمه این شهر حجرهای گرفت و نزد استادان مبرز تحصیلات خود را در فقه، اصول، فلسفه و تفسیرقرآن، ادامه داد. نخستین آثار او، کلمهالتوحید به فارسی؛ و رسالة تعلیقه بر اسفار ملاصدرا به عربی ظاهراً در همین سالها در تهران منتشر شد. سّیدمحمد مشکوة در همین دوره با دختر استاد خود ملاعلی مدرس حکمی به نام اشرفخانم در تهران ازدواج کرد. دکتر سّیدمحمد مشکوة، استاد برجستة اقتصاد و بنیانگذار این دانشکده در دانشگاه تهران؛ و سپس استاد دانشگاه امام صادق(ع)، از این بانو زاده شد (نیز نگاه کنید به شجره نامه).
پس از تأسیس دانشگاه تهران در ۱۳۱۳ش و الحاق مدرسة حقوق و مدرسة علوم سیاسی به دانشگاه تهران زیر عنوان دانشکدة حقوق و علوم سیاسی، و ایجاد دانشکدة معقول و منقول وابسته به مدرسة سپهسالار به دانشگاه تهران، سّیدمحمد مشکوة و استادان سابقالذکر به دانشگاه منتقل شدند. سیّدمحمد مشکوة در شهریور ۱۳۱۵ ش رسالهای نوشت و پس از اخذ درجة دکتری ادبیات، رسماً به کسوت استادی دانشگاه درآمد. البته او از علمای بزرگ ایران و عراق، چون سیّدابوالحسن اصفهانی و آقاضیاءالدین عراقی و سیّدمحمد حجّت کوه کمره ای و شیخ آقابزرگ تهرانی اجازة اجتهاد و روایت مطلق داشت.
از آنچه دربارة مشکوة گفتهاند معلوم میشود که یک وقت فعالیتهای شبهسیاسی هم داشته است. چنانکه آوردهاند در دورة نخست وزیری دکترمحمد مصدق، نامزد وزارت فرهنگ بود. مدتی هم پس از سیّدابوالفضل تولیت، نایبالتولیة آستانة حضرت معصومه (ع) شد؛ و چون نیابت تولیت ابوالفضل تولیت موروثی بود و ریشة کهن در آنجا داشت و از اعوان و انصار بیشمار در آن شهر برخوردار بود، فضایی بر ضد مشکوة در قم پدید آوردند و مشکوة ناچار چندان دوام نیاورد و معزول شد. یکی از فعالیتهای فقهی و حقوقی سیّدمحمد مشکوة، مسائل مربوط به قوانین خانواده و حقوق زنان و تعدد زوجات بود و در آن ابواب نظر داشت.

سیّدمحمد مشکوة در سال ۱۳۴۷شمسی از دانشگاه تهران با رتبة استادی بازنشسته شد. مدتی در دانشکدة حقوق دانشگاه ملی ایران (شهیدبهشتی فعلی) بهریاست دکتر سیّدحسن امامی، امامجمعة تهران، بهتدریس پرداخت. اما این نیز دوامی نداشت و اندکی بعد برای معالجة چشم و دیگر مراقبتهای پزشکی، و نیز ادامة تحصیل فرزندانش رهسپار انگلستان شد و در لندن اقامت گزید و گاه به تهران میآمد. در لندن نیز از تحقیق و تالیف دور نماند. در آنجا هم کتابخانهای ترتیب داد و بیشتر اوقات را به امور علمی میپرداخت؛ چنانکه مدتها نسخههای دستنویس فارسی و عربی کتابخانههای مهم انگلستان را بررسی کرد و یادداشتهای بسیار برداشت.
نوشتهاند که در لندن نیز، شبهای تولد و وفات امامان (ع) در منزل خود مجالستذکر و روضهخوانی منعقد میکرد و جمعی کثیر از ایرانیان و گاه شیعیان کشورهای دیگر در آن مجالس حاضر میشدند. او مخصوصاً در میان ایرانیان ساکن یا وارد به لندن شیخوخیتی داشت و بسی مورد احترام بود.
مشکوة پس از تحمل یک دورة بیماری طولانی، بهسال ۱۳۵۹ش در لندن درگذشت. بنا به وصیتش پیکر او را به ایران آوردند و در صحن حرم حضرت معصومه(س) به خاک سپردند. اخیراً بر اثر تغییراتی که در صحن دادهاند، مقبرة او و دیگر کسانی که در آنجا مدفون بودند، زیر رو و ناپیدا شده است.
رسالههای دانشگاهی که به راهنمایی یا نظارت او نوشته شده است
طی سالهای دراز فعالیت دانشگاهی سیّدمحمد مشکوة، تعدادی قابل توجه رساله به راهنمایی و اِشراف او در دانشکدههای معقول و منقول و حقوق نوشته و دفاع شده است. صاحبان بعضی از این رسالهها بعدها خود در زمره محققان و استادان وارد شدند.
تاکنون ۱۳۸ رساله به راهنمایی سیّدمحمد مشکوة فهرست شده است. ۴۷ رساله تحقیق و تألیف، و ۹۱ رساله ترجمة فصولی از آثار مهم فقهی از دانشمندان متقدّم چون شیخطوسی ، علامة حلّی ، شهید ثانی و راغب اصفهانی ، و بعضی رسالههای فقهی از محققان معاصر عرب است. بعضی از مهمترین رسالههای تحقیقی یا ترکیبی که به راهنمایی سیّدمحمد مشکوة نوشته شده است عبارتاند از:
۱. تطبیق قسمتی از کتاب القضا از شرایع با قانون آیین دادرسی ایران، تحقیق محمود هوشیار، دانشکدة حقوق، ۱۳۳۵ش؛
۲. ترجمة دو کتاب شهادت و اقرار از شرح لمعه و مقایسه آن با قانون مدنی ایران، تحقیق محمد شیخ، دانشکدة حقوق، ۱۳۳۵ش؛
۳. تصحیح و مقابله و حواشی بابالزکوة از کتاب تفسیر شاهی، بهقلم محمد یزدی، دانشکدة حقوق، ۱۳۳۴ش؛
۴. محجورین از نظر فقه و قوانین ایران، تحقیق محمدتیمورزاده، دانشکدة حقوق، ۱۳۳۱ش؛
۵. آیاتالاحکام مبحث احکام ارث، حدود، جنایات، تحقیق محمد مقدس، دانشکدة حقوق ۱۳۳۶ش؛
آثار سیّدمحمد مشکوة
۱. تصحیح کتاب درة التاج و غرة الدباج، اثر مشهور علامه قطبالدین محمودبن مسعودشیرازی، که دانشنامهای فلسفی به زبان فارسی است و در حدود ۷۰۵ه.ق به خواهش امیره دباج، فرمانروای گیلان از خاندان اسحاقوند نوشته شده است. این کتاب مشتمل بر وصف دوازده رشته از علوم رایج در آن عهد –علوم فلسفی –است. سیّدمحمد مشکوة قسمتهایی از این کتاب ، مشتمل بر منطق، طبیعیات، امورعامه و الهیات را تصحیح و با مقدمهای ممتع چاپ کرده است (تهران ۱۳۱۷ش).
۲. مشکوةالاسرار فی حل عقد الاسفار، تعلیقه بر فصلی از کتاب اسفار صدرالدین شیرازی است. این رساله در سال ۱۳۰۵ش در تهران چاپ شده است.
۳. تصحیح و چاپ رسالة ابوسلیمانمنطقی سجستانی دربارة محرک اول همراه با رسالة الوجیزة فی علمالدرایه شیخ بهایی (تهران ۱۳۱۶ش).
۴. الوجیزه فی علمالدرایه از شیخبهایی، همراه با رسالة ابوسلیمان سجستانی دربارة محرک اول (شماره ۳).
۵. تصحیح و حواشی مصادقةالاخوان از شیخصدوق، و ترجمة فارسی آن به قلم محمدتقی دانشپژوه و مقدمة سعید نفیسی و علی خراسانیکاظمی (کاظمین، ۱۴۰۲ه.ق).
بعضی آثار دیگر هم به او نسبت دادهاند که چیزی از آنها بهدست نیامد.به اقرب احتمال هرگز چاپ نشده است. دختر سیّدمحمد مشکوة در مقدمة رسالهای که چهل سال پیش از اشعار پدرش چاپ کرده ، نوشته است که سیّدمحمد مشکوة تا آن تاریخ هفتاد کتاب تصحیح کرده، آنگاه این آثار را از جملة آنها شمرده است.
ترجمة اخبار الحکماء قفطی
ترجمة منطق شفا از ابوعلیبن سینا
ترجمة کتاب الجمل خلیلبن احمد
تصحیح شواهد الربوییة صدرالدین شیرازی
تصحیح مقاماتالنجاة سیّد نعمهالله جزایری
تصحیح مدارجالکمال افضلالدین کاشانی
سیّدمحمد مشکوة گاه بعضی از آثار و رسالههای نایاب مجموعة کتب خطی خود را به محققان دیگر میداد تا زیر نظر و راهنمایی خود او تصحیح و چاپ کنند. از آن جمله است کتاب:
ایضاح المقاصد من حکمه عین القواعد، موسوم به شرح حکمهالعین. متن اثر از دبیران کاتبی قزوینی و شرح آن از علامة حلّی است. نسخة منحصر به فرد این کتاب گرانبها را نخست مشکوة یافت و به دست آورد و سپس در زمرة کتب اهدایی خود، به دانشگاه تهران بخشید. همین اثر ممتاز را علینقی منزوی زیر نظر و به راهنمایی مشکوة تصحیح و چاپ کرده است. نکته مهم آنکه:
مشکوة مخارج چاپ بعضی از رسالهها و کتابهایی را که خود تصحیح میکرد یا محققان دیگر را به تصحیح یا ترجمة آن میگماشت، از جمله همین ایضاح المقاصد را از وجوه شرعیه میپرداخت و آن آثار را به رایگان به طلاب علم و کتابخانهها میداد.
سیّدمحمد مشکوة و صحیفة سجادیه
مشکوة به ارزش معنوی و روحانی این اثر گرانقدر اعتقادی راسخ داشت و اطلاعاتش دربارة راویان و شارحان آن کممانند بود. مشکوة در اینباره نوشته است که به روزگاران قدیم هیچ خانهای نبودکه قرآنکریم در آن باشد و یک یا دو نسخه از صحیف کامله با آن توام نباشد. چندانکه آوازة آن همهجا درپیچیده و فروغش در اکناف جهان دامن گسترده است.
مقدمهای که او به عربی بر چاپ خودش از این کتاب بر اساس سه نسخة مهم، مخصوصاً نسخة مصحَح علامةمجلسی نوشته و آیهاللهمرعشینجفی هم استدراکی بر آن آورده است، از بهترین و دقیقترین تحقیقات دربارة صحیفة امام سجاد(ع) است. ترجمة فارسی این مقدمه در آغاز ترجمة فارسی صحیفه به قلم سیدصدرالدین بلاغی آمده است. این مقدمه به تصریح مشکوة، روز شنبه۲۰ رجب ۱۳۶۱ه.ق در تهران نوشته شده است.
احاطة مشکوة بر آثار دانشمندان متقدم، مخصوصاً آثار شیعی و شروح و تفاسیر و راویان آن از همین مقدمه ممتع که مختصری از آن نقل شد، پیداست. غالب مقدمههای او بر کتابهایی که چاپ کرده است، مشتمل بر این فواید، و نشانِ عمق اطلاع و دانش او نسبت به موضوع است و معلوم است که در آن آثار متوغل بوده است.
شعر و شاعری
سیّدمحمد مشکوة از اوان جوانی شعر میسرود. نخستین شعری که از او در دست است، در مشهد به سال ۱۳۳۸ ه.ق در سن نوزده سالگی بهجا مانده، این اشعار در اطراف یک عکس قدیمی از او چاپ شده است. قسمتی از اشعار او را دخترش اکرم(مهین) مشکوة بیش از شصت سال پیش، در سال ۱۳۳۶ش منتشر کرده است و همانجا متذکر شده است که پدرش اشعار دورة جوانی خود را یادداشت نمیکرد و اگر احیاناً بر کاغذ پارههایی مینوشت، آن نوشتهها نیز از میان میرفته و هیچ به فکر حفظ آنها نبوده است.

البته سیّدمحمد مشکوة خود را شاعر نمیدانست و به شاعری هم شهرتی نیافت. با این همه از ۱۲۹۹ش که به تهران آمد عضو انجمن ادبی ایران شد که آن وقت به ریاست ادیبالسلطنة سمیعی در دارالفنون تشکیل میشد و بعدها در خانة محمدهاشم افسر انعقاد مییافت.
قسمتی از اشعار مشکوة ترجمة برخی از آیات قرآنمجید است. مثلاً در ترجمة آیة شریفة «کبر مقتاً عندالله ان تقولوا ما لا تفعلون» (صف/۳) سروده است:
جزای وعده خلافی چو خشم یزدان است وفا کنید به وعد و به خود جفا نکنید
کتابخانة سیّدمحمد مشکوة
بزرگترین خدمت سیّدمحمد مشکوة، نقش او در حفظ و احیای کتابهای خطی و در نهایت اهدای آنها به دانشگاه تهران بود. او از ۱۲۹۹ تا ۱۳۲۸شمسی، طی بیست سال با همتی بلند و گذشتی کم مانند، و از سر صدق و نیّت پاک، مجموعهای مشتمل بر هزار و صد جلد کتاب خطی نفیس که بسیاری از آنها بیمانند و یگانه بود گرد آورد. استاد دانشمند آقای دکتراحمد مهدویدامغانی نوشته است چند گروه از ایرانیان به جمعآوری نسخههای خطی همّت گماشته بودند.
شوق مرحوم استاد مشکوة و سعةصدر او از همه این گروهها در تهیة نسخههای خطی بیشتر بود و چون قصد او از این کار بزرگ، نفع شخصی نبود، قسمت عمدة کتابهای خطی خود را به دانشگاه تهران بخشید و نیّت خیر او مورد قبول و تقدیر شایستة دانشگاه تهران واقع شد. دکتر علیاکبر سیاسی در مقام ریاست دانشگاه تهران، هدیة پرارزش سیّدمحمد مشکوة را پذیرفت و فوراً دستور داد تا ادارة انتشارت و روابط دانشگاه، آن کتب را در محل خاصی به عنوان مرکز کتب خطی (در ساختمان دانشکدة ادبیات) نگاهبانی کند و فهرستی مبسوط برای این مجموعه فراهم کند.
به علّت آنکه هریک از دانشکدهها کتابخانهای مستقل داشت، قرار کلی بر آن شد که کتابهای خطی و آثار مربوط به ایران در جایی متمرکز و ثابت گرد آید. سرانجام زیر نظر هیئترئیسة دانشگاه مقدمات فهرستنویسی کتب خطی اهدایی مشکوة فراهم شد و آقایان محمدتقی دانشپژوه و علینقی منزوی از نسخهشناسان دانشمند، با صرف مدت دو سال، سه جلد از مجلدات فهرست را به چاپ رسانیدند. این فهرستها بعداً به هفت مجلد رسید و سرانجام محمد شیرانی نیز فهرست آن هفت جلد را در یک مجلد گردآوری و چاپ کرد.
نظر شما