سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): کتاب، فراتر از مجموعهای از صفحات و واژهها، فرصتی برای شناخت جهان، تجربه زندگی دیگران و تقویت قدرت تفکر است؛ با این حال، در روزگاری که تلفنهای هوشمند، شبکههای اجتماعی و محتوای تصویری سهم قابل توجهی از اوقات فراغت کودکان و نوجوانان را به خود اختصاص دادهاند، ترویج فرهنگ مطالعه به یکی از دغدغههای مهم خانوادهها و متولیان فرهنگی تبدیل شده است.
در چنین شرایطی، سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» فرصتی برای بازنگری در شیوههای ترویج مطالعه و توجه جدیتر به نقش کتاب در شکلگیری شخصیت و هویت نسل آینده فراهم کرد؛ فرصتی که میتواند زمینهساز بازگشت کتاب به متن زندگی خانوادهها و تبدیل آن به یکی از محورهای اصلی تعاملات اجتماعی باشد.
اما پرسش اساسی این است که چگونه میتوان کودکان و نوجوانان را به کتابخوانی علاقهمند کرد؟ آیا صرف برگزاری نمایشگاهها و برنامههای مناسبتی برای ایجاد عادت مطالعه کافی است یا باید از خانواده و نظام آموزشی تا رسانهها و نهادهای فرهنگی، رویکردی تازه در این زمینه اتخاذ کنند؟

اعظم روانشاد، جامعهشناس لرستانی در گفتوگو با ایبنا در بررسی این موضوع، نخستین گام در ترویج فرهنگ مطالعه را توجه به محیط خانواده میداند و معتقد است شکلگیری علاقه به کتاب از سالهای نخست زندگی آغاز میشود.
وی با تأکید بر نقش الگویی والدین در شکلگیری رفتارهای فرهنگی فرزندان اظهار کرد: نمیتوان از کودکی انتظار داشت کتابخوان باشد، در حالی که در محیط خانواده مطالعه جایگاهی ندارد. کودکان بیش از آنکه از توصیهها و سفارشهای بزرگسالان تأثیر بپذیرند، از رفتار و سبک زندگی آنان الگوبرداری میکنند؛ بنابراین، زمانی که کتابخوانی به بخشی از برنامه روزانه والدین تبدیل شود، احتمال شکلگیری این عادت در فرزندان نیز افزایش مییابد.
این جامعهشناس لرستانی با اشاره به اینکه اجبار و نگاه تکلیفی میتواند علاقه کودکان به مطالعه را کاهش دهد، گفت: کتابخوانی نباید صرفاً به انجام تکالیف مدرسه، آمادگی برای امتحان یا کسب نمره محدود شود. لازم است کودکان کتاب را بهعنوان ابزاری برای سرگرمی، کشف ناشناختهها و پاسخگویی به پرسشهای ذهنی خود بشناسند.
نقش مدارس؛ از آموزش خواندن تا ایجاد علاقه به مطالعه
روانشاد، مدارس را یکی از مهمترین بسترهای اجتماعی برای نهادینهکردن فرهنگ مطالعه میداند و معتقد است نظام آموزشی باید از رویکرد صرفاً درسی و حافظهمحور فاصله گرفته و فرصت بیشتری برای تجربه آزادانه کتابخوانی در اختیار دانشآموزان قرار دهد.
وی با بیان اینکه مدرسه میتواند نقطه آغاز شکلگیری عادت مطالعه در کودکان و نوجوانان باشد، گفت: برگزاری زنگ مطالعه، تشکیل حلقههای کتابخوانی، معرفی کتاب توسط دانشآموزان، برگزاری نشستهای گفتوگو درباره داستانها و دعوت از نویسندگان و فعالان حوزه کودک و نوجوان میتواند محیط مدرسه را به فضایی پویا برای تعامل با کتاب تبدیل کند.
روانشاد تاکید کرد: معلمان نیز در این مسیر نقش تعیینکنندهای دارند و لازم است با شناخت علایق، نیازها و ویژگیهای سنی دانشآموزان، کتابهای مناسب را به آنان معرفی کنند؛ چراکه انتخاب کتاب نامتناسب با سن و روحیات مخاطب، ممکن است به جای ایجاد علاقه، موجب دلزدگی از مطالعه شود.
کتاب باید با دنیای کودکان و نوجوانان امروز ارتباط برقرار کند
این جامعهشناس یکی دیگر از الزامات ترویج فرهنگ مطالعه را توجه به دنیای ذهنی و علایق نسل جدید عنوان میکند و افزود: نمیتوان با شیوههای سنتی و بدون شناخت تغییرات فرهنگی و رسانهای، انتظار داشت کودکان و نوجوانان امروز همان الگوی مطالعه نسلهای گذشته را دنبال کنند.
روانشاد با اشاره به گسترش فضای مجازی و جذابیت محتوای دیجیتال برای نسل جدید، معتقد است به جای تقابل مطلق با فناوری باید از ظرفیت آن برای ترویج کتابخوانی استفاده کرد.
نویسنده کتاب «سواد رسانه و خانواده» گفت: کتابهای الکترونیکی و صوتی، پویشهای معرفی کتاب در فضای مجازی، تولید محتوای کوتاه و جذاب درباره آثار ادبی و ایجاد گروههای مجازی کتابخوانی میتوانند ابزارهای مؤثری برای نزدیککردن کودکان و نوجوانان به دنیای مطالعه باشند. البته در این زمینه باید سواد رسانهای و توانایی انتخاب محتوای معتبر نیز مورد توجه قرار گیرد.
ضرورت توجه به هویت بومی در انتخاب و معرفی کتاب
روانشاد با اشاره به ظرفیتهای تاریخی، فرهنگی و ادبی لرستان، استفاده از مؤلفههای بومی و هویت محلی را از راهکارهای افزایش علاقه کودکان و نوجوانان این استان به مطالعه عنوان کرد.
وی معتقد است: آشنایی نسل جدید با تاریخ، فرهنگ، آداب و رسوم، ادبیات شفاهی، قصهها و شخصیتهای فرهنگی و تاریخی لرستان میتواند پیوند عمیقتری میان آنان و کتاب ایجاد کند.
نویسنده کتاب استحاله و تغییر فرهنگی جوانان افزود: تولید و معرفی کتابهایی متناسب با زیست فرهنگی کودکان و نوجوانان استان، بهرهگیری از قصهها و افسانههای بومی در قالبهای جذاب و حمایت از نویسندگان و تصویرگران بومی، زمینه مناسبی برای تقویت هویت فرهنگی و توسعه فرهنگ مطالعه فراهم میکند.
این جامعهشناس لرستانی تأکید کرد: زمانی که کودکان در کتابها با محیط زندگی، خاطرات جمعی، فرهنگ و هویت خود روبهرو شوند، احساس نزدیکی بیشتری با محتوای اثر خواهند داشت. البته در کنار این آثار، باید فرصت آشنایی آنان با ادبیات و فرهنگ سایر مناطق کشور و جهان نیز فراهم شود تا نگاه گستردهتر و عمیقتری نسبت به جامعه و زندگی پیدا کنند.
عدالت فرهنگی و دسترسی آسان به کتاب؛ ضرورتی برای مناطق کمتر برخوردار
وی در بخش دیگری از این گفتوگو، دسترسی آسان و عادلانه به منابع مطالعاتی را از پیششرطهای توسعه کتابخوانی در لرستان دانست و گفت: نمیتوان انتظار داشت فرهنگ مطالعه در همه مناطق به یک اندازه گسترش یابد، در حالی که امکانات و فرصتهای دسترسی به کتاب در شهرها، روستاها و مناطق کمتر برخوردار یکسان نیست.
روانشاد با تأکید بر ضرورت تقویت کتابخانههای عمومی و کتابخانههای مدارس، توسعه کتابخانههای سیار، ایجاد ایستگاههای مطالعه در محلات و مراکز تجمع کودکان و نوجوانان و اجرای طرحهای اهدای کتاب را از جمله اقداماتی میداند که میتواند به کاهش فاصله دسترسی به منابع مطالعاتی کمک کند.
هفته کتاب؛ فرصتی برای تبدیل شعار به یک جریان اجتماعی
این جامعهشناس لرستانی در ادامه با اشاره به شعار سیوچهارمین دوره هفته کتاب، «با کتاب گفتوگو کنیم»، اظهار کرد: این شعار فراتر از یک پیام مناسبتی، میتواند به یک رویکرد فرهنگی و اجتماعی تبدیل شود؛ چراکه کتاب صرفاً وسیلهای برای انتقال اطلاعات نیست، بلکه زمینهای برای گفتوگو، تبادل تجربه، تقویت تفکر انتقادی و افزایش درک متقابل میان افراد فراهم میکند.
روانشاد گفت: کودکان و نوجوانان باید فرصت داشته باشند درباره کتابهایی که میخوانند پرسش مطرح کنند، دیدگاه خود را بیان کنند و حتی برداشت متفاوتی از محتوای یک اثر داشته باشند؛ چنین فضایی به تقویت اعتمادبهنفس، مهارت ارتباطی و قدرت تحلیل آنان کمک میکند.
وی گفت: وقتی مطالعه به یک فعالیت جمعی و تعاملی تبدیل شود، کتاب از فضای محدود فردی خارج شده و در روابط اجتماعی خانواده، مدرسه و گروه همسالان جایگاه پیدا میکند. بنابراین، تشکیل گروههای کتابخوانی نوجوانان، نشستهای نقد و بررسی آثار و گفتوگوهای خانوادگی درباره کتاب میتواند در تحقق مفهوم شعار امسال نقش مؤثری داشته باشد.
ترویج مطالعه نیازمند همافزایی نهادهای فرهنگی است
روانشاد ترویج فرهنگ کتابخوانی را مسئولیتی فرابخشی دانست و تأکید کرد: هیچ نهاد و دستگاهی به تنهایی قادر به ایجاد تحول پایدار در حوزه مطالعه نیست و تحقق این هدف نیازمند همکاری خانوادهها، آموزش و پرورش، نهاد کتابخانههای عمومی، دستگاههای فرهنگی، شهرداریها، رسانهها، ناشران، نویسندگان و سازمانهای مردمنهاد است.
وی گفت: برنامههای هفته کتاب زمانی اثربخش خواهند بود که به فعالیتهایی مستمر و قابل ارزیابی تبدیل شوند. برگزاری برنامههای مناسبتی اگرچه در جلب توجه عمومی مؤثر است، اما آنچه اهمیت دارد استمرار این فعالیتها در طول سال و سنجش میزان تأثیر آنها بر رفتار مطالعاتی کودکان و نوجوانان است.
به گفته این جامعهشناس، حمایت از کتابفروشیها و ناشران، اختصاص اعتبار برای تأمین کتابهای مناسب گروههای سنی مختلف، برگزاری پویشهای مستمر کتابخوانی و استفاده از ظرفیت چهرههای فرهنگی و هنری محبوب نوجوانان میتواند به تقویت این جریان کمک کند.
بیتردید، آینده فرهنگی هر جامعه تا اندازه زیادی به میزان دانایی، آگاهی و توانایی اندیشیدن نسل جوان آن وابسته است. لرستان نیز با برخورداری از پیشینه غنی فرهنگی و ادبی، ظرفیت ارزشمندی برای پرورش نسلی علاقهمند به مطالعه دارد؛ ظرفیتی که تحقق آن بیش از هر چیز به برنامهریزی مستمر، فراهمکردن فرصتهای برابر و تبدیل کتاب به یکی از نیازهای طبیعی زندگی کودکان و نوجوانان بستگی دارد.
شاید مهمترین دستاورد هفته کتاب این باشد که پس از پایان روزهای آن، کتاب همچنان در خانهها ورق بخورد، در مدارس موضوع گفتوگو باشد و در ذهن کودکان و نوجوانان پرسشهای تازهای ایجاد کند؛ چراکه فرهنگ مطالعه با یک هفته برنامه و شعار شکل نمیگیرد، بلکه با تکرار تجربههای شیرین خواندن و گفتوگو درباره آن در زندگی روزمره نسل آینده ریشه میدواند.
نظر شما