به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، نشست «منابع عرفان اسلامی در کتابخانه ملی» با محوریت معرفی شماری از کهن‌ترین نسخه‌های خطیِ منثور عرفانی موجود در گنجینه این کتابخانه، در اندیشگاه فرهنگی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزار شد.
این برنامه دومین نشست از سلسله‌نشست‌های معرفی و بررسی نسخه‌های خطی کتابخانه ملی ایران بود که در اندیشگاه فرهنگی سازمان برگزار شد. علی اوجبی، پژوهشگر فلسفه اسلامی، دبیری نشست را بر عهده داشت و سیدمحمدصادق ابراهیمیان، پژوهشگر نسخه‌های خطی، و سیدصالح پژمان، پژوهشگر عرفان و متون خطی، در آن سخنرانی کردند. اهمیت تصحیح رساله‌های عرفانی و پیشنهاد تدوین فهرستی جامع برای نسخه‌های کتابخانه سلطنتی قاجار از دیگر محورهای این نشست بود.
تصحیح نسخه‌های خطی در شناخت تاریخ علم
علی اوجبی، دبیر نشست و پژوهشگر فلسفه اسلامی، در آغاز نشست با اشاره به نقش تصحیح نسخه‌های خطی در شناخت تاریخ علم گفت: «تصحیح نسخه‌های خطی روشن می‌کند که برخی نظریه‌ها نخست از سوی چه کسانی مطرح شده‌اند. تا این نسخه‌ها تصحیح، چاپ و معرفی نشوند، بسیاری از پیوندها در تاریخ علم روشن نمی‌شوند.» او افزود: «در جریان کتابت، گاه به عمد یا به سهو نادرستی‌هایی وارد نسخه‌ها شده است. مصحح این دست‌نوشته‌ها را بازخوانی می‌کند و بدون تصرف در محتوا در اختیار مخاطبان می‌گذارد.»
دبیر نشست با تأکید بر نقش فهرست‌نویسان در شناسایی رساله‌های کوتاه گفت: «در عرفان و ادبیات رساله‌های کوتاه فراوانی داریم که تا تصحیح نشوند، بسیاری از نقاط تاریک این حوزه‌ها روشن نمی‌شود. ناشران معمولاً به دلیل کوتاهی این رساله‌ها از انتشارشان استقبال نمی‌کنند، در حالی که گاه اهمیتشان از یک اثر مفصل بیشتر است.» او با اشاره به تجربه انتشار «گنجینه بهارستان» در کتابخانه مجلس افزود: «در آن مجموعه، دست‌نوشته‌های کوتاه را بر اساس موضوع دسته‌بندی و منتشر می‌کردیم.»
اوجبی درباره جایگاه ابن‌عربی در تاریخ عرفان اسلامی گفت: «من تاریخ عرفان را به دو دوره پیش و پس از ابن‌عربی تقسیم می‌کنم. پیش از او نیز عارفان بزرگی مانند خواجه عبدالله انصاری آثاری از خود به یادگار گذاشتند. «فصوص‌الحکم»، از مهم‌ترین آثار ابن‌عربی، همچنان متن درسی است و شرح‌های متعددی بر آن نوشته شده است.»
او همچنین با اشاره به اختلاف نظر میان عرفان، فلسفه و کلام گفت: «این سه دانش پیوسته با یکدیگر در ستیز بوده‌اند و این ستیز همواره رهاوردهای مثبتی داشته است، چون زنده بودن یک دانش به پرسش و نقد است.» اوجبی در همین زمینه افزود: «سهروردی در نزدیک کردن فلسفه و عرفان نقش مهمی داشت و آموزه‌های عرفانی را وارد فلسفه کرد.»
سفینه‌ها و جُنگ‌های ادبی در شناخت منابع عرفانی
سیدمحمدصادق ابراهیمیان، پژوهشگر نسخه‌های خطی، در نشست «منابع عرفان اسلامی در کتابخانه ملی» با معرفی شماری از کهن‌ترین نسخه‌های منثور عرفانی این کتابخانه گفت: «در تالار خوارزمی حدود ۵۰ نسخه از آثار عرفانی به نمایش درآمده است. یکی از آن‌ها سفینه ملاصدراست، جُنگی به خط خود او که در آن یادداشت‌هایی از قزوین، مشهد، شیراز و اصفهان دیده می‌شود. از این سفینه چاپ عکسی هم منتشر شده و اصل آن را می‌توان در نمایشگاه دید.»
او در معرفی نمونه‌های دیگر به تاریخ کتابت آن‌ها اشاره کرد و افزود: «نسخه «تمهیدات» عین‌القضات همدانی را محمد بن کمال کشمیری در ۱۷ ربیع‌الاول ۶۵۶ قمری کتابت کرده است. امتیاز نسخه «مفاتیح‌الاعجاز» محمد بن یحیی لاهیجی هم این است که در زمان حیات مؤلف، در ۲۵ ذی‌الحجه ۸۷۷ قمری، کتابت شده است.»
ابراهیمیان با نمایش نسخه‌ای از «احیاء علوم‌الدین» غزالی، توضیح داد که یادداشت‌های نسخه چگونه مسیر انتقال آن را روشن می‌کنند و گفت: «در کتابخانه‌های قدیم، هنگام بازبینی موجودی یا تغییر متصدی کتابخانه، گاه نتیجه بررسی را در خود نسخه، از جمله بر آستر بدرقه، ثبت می‌کردند. به این بازبینی «عرض‌دید» می‌گفتند. در نسخه «احیاء علوم‌الدین» یادداشتی هست که نشان می‌دهد آن را در محرم ۱۳۰۲ قمری از یکی از وارثان طهماسب‌میرزا مؤیدالدوله خریده‌اند و به کتابخانه سلطنتی برده‌اند.»
این پژوهشگر با اشاره به اینکه سفینه‌ها و جُنگ‌های ادبی نیز در شناخت منابع عرفانی اهمیت دارند، گفت: «در جُنگ‌ها، سفینه‌ها، منشآت، تفسیرهای قرآن و شرح احادیث هم می‌توان مطالب عرفانی پیدا کرد. گاهی شرح یک بیت زمینه نگارش رساله‌ای کوتاه شده است. برای نمونه، در توضیح تناقض ظاهری بیت «پیر ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت / آفرین بر نظر پاک خطاپوشش باد»، رساله‌هایی نوشته‌اند که برخی به‌صورت مستقل و برخی در ضمن جُنگ‌های ادبی باقی مانده‌اند.»
پراکندگی نسخه‌های کتابخانه سلطنتی قاجار
سیدصالح پژمان، پژوهشگر عرفان و متون خطی، با اشاره به پراکندگی نسخه‌های کتابخانه سلطنتی قاجار، تدوین فهرستی جامع برای این مجموعه را پیشنهاد کرد و گفت: «بخش قابل‌توجهی از نسخه‌های کتابخانه سلطنتی قاجار در گنجینه نسخه‌های خطی کتابخانه ملی نگهداری می‌شود. وقتی پژوهشگر بخواهد نسخه‌های عرفانی مجموعه سلطنتی را بررسی کند، معلوم نیست از کدام فهرست باید شروع کند. تفاوت شماره‌گذاری‌ها هم ارجاع به نسخه‌ها را دشوار می‌کند. می‌توان گروهی واحد تشکیل داد تا اطلاعات این آثار را در یک فهرست استاندارد گردآوری کند.»
او درباره نخستین گام برای تدوین این فهرست افزود: «یکی از نخستین کارها می‌تواند بازخوانی دقیق و آماده‌سازی متن فهرست دست‌نویس شیخ‌المشایخ برای انتشار باشد. این فهرست به شیوه دفاتر جمع‌وخرج سیاقی نوشته شده و نشانه‌هایی دارد که خواندنشان به تخصص نیاز دارد. متن بازخوانی‌شده آن می‌تواند مبنای کار فهرست‌نگاری امروز قرار گیرد.»
پژمان درباره ظرفیت این مجموعه برای مطالعه مناسبات دربار قاجار با عرفان و تصوف گفت: «برای شناخت سیاست شاهان قاجار در قبال تصوف، می‌توان بررسی کرد که چه آثاری درباره تصوف و چه ردیه‌هایی در کتابخانه سلطنتی بوده، کدام نسخه‌ها را درباریان یا خود شاهان خوانده و بر آن‌ها حاشیه نوشته‌اند و چه کسانی این کتاب‌ها را اهدا کرده‌اند. کنار هم گذاشتن این شواهد می‌تواند بخشی از مناسبات فکری آن دوره را آشکار کند.»
این پژوهشگر در معرفی نمونه‌هایی از مجموعه سلطنتی گفت: «در یکی از نسخه‌های آثار فیض کاشانی، یادداشت مالکیت شیخ احمد احسایی دیده می‌شود. در نسخه‌ای دیگر، یادداشتی به خط علامه مجلسی وجود دارد. شرحی عرفانی بر آیه نور به خط خود مؤلف، میرزا محمد نائینی، نیز در این مجموعه هست.»
سلسله‌نشست‌های معرفی و بررسی نسخه‌های خطی کتابخانه ملی ایران با هدف شناساندن میراث مکتوب موجود در مخازن این کتابخانه و تبیین اهمیت این آثار در حفظ و اشاعه هویت فرهنگی کشور برگزار می‌شود.
نظر شما