سرویس میهن و مقاومت خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، مهدیس میرزائی اعتمادی: روایت جنگ در سینما و کتاب‌ها اغلب یک شکل ثابت دارد: آدم‌هایی همیشه آرام، بدون خطا، که انگار از جای دیگری آمده‌اند و هیچ‌وقت از کوره در نمی‌روند. اما وقتی با سید محسن کمالی حرف می‌زنی و می‌رسی به کتاب «جنگاوران»، قضیه کاملاً فرق می‌کند. اینجا خبری از آن قهرمان‌های دست‌نیافتنی نیست؛ با آدمی مثل سرهنگ خسرو آدم‌نژاد طرف هستیم که روزگاری در نیروی هوایی بوده، کنار دکتر چمران جنگیده و حتی در کوهستان‌های غرب با مسعود بارزانی کار کرده است. آدم‌نژاد هم خسته می‌شود، هم جایی که لازم باشد عصبانی می‌شود، و حتی پای حفظ جان نیروهایش با فرمانده‌اش (مرحوم آذرفر) دهن‌به‌دهن می‌گذارد.
کمالی خودش سال‌ها در خط مقدم بوده؛ کوهستان‌های غرب و جنوب را کف دستش می‌شناسد و طعم واقعی جنگ را چشیده است. برای همین، وقتی خواسته خاطرات آدم‌نژاد را بنویسد، به سراغ کلمات گنده و لحن‌های ساختگی نرفته است. دست‌نوشته‌های مرحوم آدم‌نژاد پیش از عملیات کربلای ۷ را مبنا قرار داده است، با همان دلهره‌ها و تردیدهای واقعی، و یک روایت ملموس ساخته است که شبیه خیلی از این کتاب‌های فرمول‌بندی‌شده نیست.
نسل امروز دیگر با آن قهرمان‌های اتوکشیده ارتباط برقرار نمی‌کند. وقتی جنگ را پر از شعار و آدم‌های بی‌نقص نشان می‌دهیم، مخاطب پس می‌زند. «جنگاوران» تلاشی است برای برگرداندن آدم‌ها به جایگاه واقعی‌شان؛ این که بفهمیم پشت هر تصمیم سخت نظامی در خط مقدم، یک انسان نشسته با تمام گوشت و پوست و دغدغه‌هایش، نه یک فرشته بی‌درد. این گفت‌وگو، با سید محسن کمالی نویسنده کتاب، روایت همین نگاه بی‌تکلف به جنگ و آدم‌های واقعی‌اش است.
شما به‌عنوان مولف، چطور توانستید صدای سرهنگ خسرو آدم‌نژاد را به زبان کتاب تبدیل کنید؟ زبان روان و صمیمی کتاب تا چه اندازه به شیوه حرف زدن خود او نزدیک است و چطور از تبدیل خاطرات شفاهی به متنی شبیه پیاده‌سازی خام گفت‌وگوها جلوگیری کردید؟
اصولاً کار نویسنده این است که نه تنها صدا، بلکه هر چیزی اعم از تصویر، تفکر و غیره را به متن تبدیل کند؛ یعنی توانایی و هنر مولف در همین است، دقیقاً برعکس یک خطیب که باید هر چیزی را به گفتار تبدیل کند. اینکه این هنر چطور شکل می‌گیرد، به‌نظر من یا به‌صورت استعداد ذاتی است که با تربیت، تعلیم و تمرین شکوفا می‌شود یا با فراگیری و تفاوت این دو کاملاً اظهر من الشمس است. اولی تبدیل به نویسنده می‌شود و دومی تبدیل به دبیر، زیرا در حالت اول پایه اصلی وجود دارد، اما در دومی آن موهبت نیست (البته این دیدگاه شخصی بنده است و هیچ اصرار و تعصبی بر صحت یا مقبول بودنش ندارم).
نکته دوم اینکه نظامیان نیز افرادی هستند مانند سایر اعضای جامعه و جامعه نظامی مانند یک خانواده است با همان گویش‌ها در شرایط مختلف. به‌طور مثال، یک مادر در خانه فرزندش را با مهربانی خطاب می‌کند، اما وقتی او را برای غذا صدا می‌زند و او نمی‌آید، با تشر او را می‌خواند. یک یگان نظامی هم مانند یک خانواده است که شرایط مختلف را تجربه می‌کند و فرمانده مانند یک پدر در هر شرایطی متناسب با آن، از لحن مناسب استفاده می‌کند؛ اگرچه تربیت، دانش، خصوصیات روانی و مهم‌تر از همه جو حاکم بر آن جامعه نیز در این قضیه دخالت تام دارند.
من می‌توانم با قطعیت بگویم که در یگان‌هایی مانند جنگاوران، تکاوران و به‌خصوص یگان «نوهد»، این شیوه گفتار تقریباً فراگیر است، زیرا افراد تماس‌های مداوم داشته و بسیار دوستانه‌تر و خانواده‌گونه‌تر ارتباط برقرار می‌کنند؛ گویا یک اصل نانوشته در این یگان‌ها نهادینه شده که کسی جز همان کسانی که با یکدیگرند، یاری‌گرشان نیست. اما در پاسخ به پرسش شما درباره کتاب؛ من مخالف نگارش خاطرات بر اساس روزنگاری، آمار و ارقام و اسناد خشک هستم، زیرا خواننده تمایل دارد یک روند داستانی را دنبال کند. اصولاً ما دو نوع نگارش تاریخی داریم؛ رمان تاریخی و تاریخ رمان‌شده. فرق این دو کاملاً مشخص است. در اولی، یک واقعه به‌صورت داستان‌سرایی نگاشته می‌شود، اما در دومی همان واقعه به صورت تاریخ با ذکر جزئیات، زمان‌ها و اسامی بیان می‌شود. اولی برای خواننده‌ای است که دنبال چگونگی واقعه است، اما دومی برای پژوهشگران و تحلیل‌گرانی است که در پی چرایی و چگونگی ماجرا بر مبنای سندیت‌اند.
بنده در آثارم دنبال این بودم که سلیقه دسته اول که اکثریت را تشکیل می‌دهند برآورده کنم. به همین دلیل، با شناخت نسبی از مرحوم آدم‌نژاد و تجربیات شخصی و دیگران، تلاش کردم لحن کلام و شیوه رفتاری ایشان را تا حد ممکن نزدیک به واقعیت به نگارش درآورم و باید تأکید کنم که پیش از چاپ کتاب، خود ایشان پیش‌نویس را مطالعه و تأیید کرده بودند.
در کتاب، سرهنگ آدم‌نژاد در کنار جایگاه فرماندهی، با خستگی‌ها، عصبانیت‌ها، شوخی‌ها و موقعیت‌های روزمره‌اش نیز دیده می‌شود. هنگام نگارش چقدر برایتان مهم بود که او را از تصویر یک فرمانده بی‌نقص و قهرمانانه فاصله دهید؟ آیا خودِ راوی در برابر ثبت بعضی از این جنبه‌های شخصیت او مقاومت می‌کرد؟ همچنین، این لحظات هیجانی و عصبانیت‌ها تا چه اندازه حاصل تأکید خودِ سرهنگ بر روایت بی‌پرده بود؟
اول از همه باید تأکید کنم که یک نظامی، پیش از آنکه نظامی باشد یعنی پیش از آنکه برای نظامی‌گری آموزش دیده و تربیت شده باشد، یک «آدمیزاد» است و دارای همان ویژگی‌های مشترک با سایر انسان‌هاست؛ اگرچه البته شدت و ضعف این ویژگی‌ها در آن‌ها متفاوت است. « در اینجا باید با نوعی شوخی و مبالغه بگویم ما نظامی‌ها هم انسان هستیم!» بنابراین کاملاً طبیعی است که در شرایط مشابه با دیگر افراد جامعه، رفتارهایی تقریباً مشابه بروز دهند؛ با این تفاوت که البته شدت و ضعف این رفتارها به آموزش‌های خاص آن‌ها بازمی‌گردد. به عبارت دیگر، انسان‌ها هم مشمول تقوا و هم مشمول خطاها و ضعف‌های بشری هستند؛ بنابراین در وهله نخست باید یک نظامی را بر اساس شناخت عمومی از انسان بودن، بررسی و تحلیل کرد تا به استنتاج منطقی رسید.
اما در پاسخ به پرسش دقیق شما در اواخر کتاب، همان دست‌نوشته‌های خود مرحوم آدم‌نژاد وجود دارد که به‌خوبی بیانگر خصوصیات شخصیتی ایشان و بازتاب‌دهنده کنش‌ها و واکنش‌های ایشان در شرایط منتهی به عملیات کربلای ۷ است. من با اضافه کردن مطالبی که از طریق پرس‌وجو از کسانی که با ایشان همکاری نزدیک داشتند به‌دست آوردم، سعی کردم این کنش‌ها و واکنش‌ها را واضح‌تر و شفاف‌تر بازتاب دهم. همان‌طور که پیش‌تر عرض کردم، با توجه به اینکه خود ایشان پیش‌نویس را مطالعه و تأیید کرده بودند، گمان می‌کنم در این زمینه موفق بوده‌ام.
در فرایند نگارش، با خاطراتی روبه‌رو شدید که برای سرهنگ آدم‌نژاد اهمیت عاطفی داشتند اما شاید به خط اصلی کتاب کمکی نمی‌کردند؟ چه معیاری برای انتخاب یا حذف خاطرات داشتید و آیا نمونه‌ای هست که با وجود اهمیت آن برای راوی، تصمیم گرفته باشید در کتاب نیاورید؟
اگر به تعداد صفحات دست‌نوشته‌های مرحوم آدم‌نژاد دقت کنید، متوجه محدودیت آن‌ها خواهید شد؛ به عبارت دیگر، ایشان مطالب پراکنده و بی‌هدف ننوشته بودند که در کتاب نیامده باشد. تنها در مواردی از ذکر نام‌هایی که در خاطرات آمده بود اما ارتباطی به جریان اصلی داستان نداشت، خودداری شد. حذف این نام‌ها هیچ صدمه یا خللی به واقعه یا به شخصیت ایشان وارد نمی‌کرد و اصولاً ارتباطی هم با روند داستانی کتاب نداشت. بنابراین می‌توانم بگویم معیار اصلی من، حفظ روند داستانی خاطرات و مراقبت از پیوستگیِ روایت عملیات اصلی بود. در بررسی‌ها و مطالعاتی که انجام شد، مورد یا خاطره‌ای یافت نشد که برای خود راوی اهمیت داشته باشد و با این معیار، در کتاب نیامده باشد.
ترتیب خاطرات در کتاب همیشه از یک موقعیت عاطفی به موقعیتی مشابه نمی‌رسد؛ گاهی خاطره‌ای تلخ، ناگهان جای خود را به خاطره‌ای شیرین یا طنزآمیز می‌دهد. این جابه‌جایی‌ها انتخابی آگاهانه برای بازنمایی پیچیدگی تجربه جنگ بود یا بیشتر از شیوه گردآوری و تدوین خاطرات ناشی می‌شد؟ چه نقشی در شکل‌گیری این ساختار داشتید؟
پیش‌تر توضیح دادم که شرایط یک یگان در موقعیت‌های مختلف، مشابه شرایط یک جامعه یا یک خانواده است، البته با شدت و ضعفی متفاوت. برای مثال، اگر فرزند کوچک خانواده‌ای در کابینت، قوطی آرد را بر روی زمین بریزد و صورت خود را آلوده کند، همزمان با هدر رفتن آرد و زحمتِ تمیزکاری، یک موقعیت طنزآمیز و خنده‌دار نیز ایجاد می‌شود؛ به‌ویژه اگر با خنده و شادی کودک همراه باشد. در شرایط مختلف جبهه نیز معمولاً این موقعیت‌ها به صورت دو گانه، سه گانه یا حتی بیشتر، یک روند کاملاً طبیعی و عادی بوده است. اما در مورد نقش من در شکل‌گیری این ساختار، باید با یک مثال پاسخ دهم، در سال ۷۴، هنگامی که در منطقه عملیاتی جنوب بودم، طبق درخواست یکی از عزیزان، قرار شد مجموعه‌ای درس‌گفتار تحت عنوان «کسب الفضائل بدفع الرذائل» بنویسم. از آنجا که به منابع و مراجع دسترسی نداشتم، تنها به قرآن مجید متکی بودم و به‌حمدالله آن اثر بسیار مورد توجه قرار گرفت. بعدها از من پرسیدند که منبع اصلی این درس‌گفتارها چه بوده که این‌چنین مورد همذات‌پنداری قرار گرفته است؟ من پاسخ دادم که تمام آن حالت‌ها را در خود نگریستم و همان‌ها را روی کاغذ آوردم!
بنابراین، با توجه به حضور خودم در شرایطی بسیار مشابه، همان روند را به نگارش درآوردم تا خوانندگان با واقعیت‌های جبهه آشنا شوند. بسیاری از فیلم‌ها به‌طور غلط نشان می‌دهند که افراد در جبهه همواره مشغول راز و نیاز و عبادت بودند؛ این یک اشتباه راهبردی در شناسایی واقعیات جبهه است. در جبهه هم بحث و جدل بود، هم شوخی، هم آوازخوانی و هم گاهی کینه‌ها و گلایه‌ها؛ دقیقاً مانند هر جامعه‌ی دیگری. البته عبادت‌ها و نیایش‌ها هم در زمان خودش، با همان شدت و ضعفی که در سایر جوامع است، انجام می‌شد. من صرفاً این واقعیت‌ها را بدون بزرگ‌نمایی کاذب روایت کردم.
روایت حضور طلبه جوان در کتاب، از فضای صرفاً نظامی فراتر می‌رود و به یکی از بخش‌های متمایز اثر تبدیل شده است. این شخصیت چه جایگاهی در مجموعه خاطرات داشت؟ آیا این دیدار تأثیری بر نگاه فرمانده یا نیروها گذاشت؟ همچنین در کتاب نام این طلبه ذکر نشده و تنها به شهادت ایشان و خانواده‌اش اشاره شده است؛ هدف از این نوع روایت چه بود؟
باید بگویم که این بخش از کتاب، برآمده از تلفیق دو حقیقت مجزا برای تبیین یک خصلت رفتاری در مرحوم آدم‌نژاد است. واقعیت اول این بود که در جبهه‌های شمال‌غرب، به دلیل پایگاه بودن نیروها، معمولاً در مناسبت‌های مذهبی، روحانیونی برای پاسخگویی به پرسش‌های دینی، اجتماعی و انجام امور مربوط به نماز، به پایگاه‌های فرماندهی اعزام می‌شدند. واقعیت دوم اما، تجربه‌ای شخصی از خود من است؛ طلبه جوانی پیش از عملیات «بدر» به یگان ما واگذار شده بود که مایل به یادگیری آموزش‌های تیراندازی بود و من نیز به او آموزش دادم. دقیقاً همان حادثه و اشتباه بستن چشم‌ها نیز در آن زمان رخ داد. از آنجا که میان ما نوعی الفت و پیوند عاطفی شکل گرفته بود، با یکدیگر در ارتباط بودیم تا اینکه مشخص شد ایشان و خانواده‌شان، همان‌گونه که در کتاب آمده، به شهادت رسیدند.
اما دلیل اینکه تصمیم گرفتم این دو رویداد را با هم تلفیق کنم تا آن خصلت خاص را بیان کنم، به یک نکته بازمی‌گردد. مرحوم آدم‌نژاد واقعاً نگران بود که پس از آن همه وقایع و حوادث خطرناک، ممکن است با چنین اتفاقاتی، اسارت یا کشته شدن توسط افراد غیرحرفه‌ای مواجه شود. اگرچه جزئیات دقیق این نگرانی‌ها را نمی‌دانم، اما این خصلتی بود که در ایشان وجود داشت و من با تلفیق این دو رویداد، می‌خواستم آن را منعکس کنم. در واقع، این روایت نوعی تلنگر بود؛ هم برای خودم هم برای دیگرانی که ممکن است به این اشتباه دچار باشند. همان‌طور که می‌دانیم، این باور که «اگر بترسی، اسیر می‌شوی» در میان بسیاری از نیروهای نظامی وجود داشته، اما واقعیت اسارت مرحوم آدم‌نژاد به دست تعدادی چوپان عراقی، این تفکر را در ایشان کاملاً بی‌اعتبار کرد. در نهایت، باید بگویم که این واقعه به این شکل ترکیبی رخ نداده بود، اما برای تبیین آن خصلت و باور، از رخصت داستان‌نویسی استفاده کردم. هنر رمان و روایتگری این اجازه را به نویسنده می‌دهد که برای رساندن حقایق عمیق‌تر، اندکی در وقایع دخل و تصرف کند؛ مشروط بر اینکه این کار باعث انحراف یا به حاشیه رفتن اصل وقایع نشود، و من نیز در این مسیر، از این رخصت بهره بردم.
در روایت عملیاتی مانند ارتفاعات حاج عمران و درگیری‌های مرتبط با ۲۵۱۹، تصمیم‌های فرماندهی در شرایط دشوار اهمیت پیدا می‌کنند. آیا در خاطرات ثبت‌شده به موقعیتی برخوردید که میان اجرای دستور فرماندهی بالاتر و ملاحظات مربوط به جان نیروها تعارضی وجود داشته باشد؟ اگر چنین نمونه‌ای در کتاب هست، آن را چگونه بازسازی و روایت کردید؟
بله، بر اساس روایت‌های خود مرحوم آدم‌نژاد، دو مورد از تصمیمات ایشان که بر پایه اجتهاد نظامی و برخلاف دستورات قبلی بود، در کتاب ثبت شده است. در مورد اول، زمانی که به دلیل ریزش بهمن، ایشان از ادامه مسیر خودداری و دستور عقب‌نشینی دادند، اولویت اصلی حفظ سکوت رادیویی و عدم افشای اطلاعات بود که با دستور قبلی مبنی بر عبور از خط در تضاد قرار گرفت. اما در مورد دوم، که ایشان دستورِ عقب‌نشینی مرحوم آذرفر را نپذیرفته و عملیات را ادامه دادند، دو دلیل اصلی و دو دلیل فرعی برای این تصمیم وجود داشت؛ در بخش دلایل اصلی، نخست اینکه با روشن شدن هوا، اگر از دستور عقب‌نشینی تبعیت می‌شد، دشمن به راحتی آن‌ها را شناسایی کرده و با حجم آتش سنگین خود، تلفات بسیار شدیدی به یگان وارد می‌کرد؛ در حالی که آن عملیات هیچ دستاورد مشخصی هم نداشت. لذا عقلانی‌ترین عمل، ادامه عملیات بود. دلیل اصلی دوم نیز تعصب و علاقه شدید ایشان برای بازگرداندن اجساد مطهر شهدا بود؛ چرا که در صورت عقب‌نشینی، امکان بازپس‌گیری آن‌ها غیرممکن می‌شد.
در بخش دلایل فرعی، نخست اینکه ایشان تعهدی را نزد فرمانده وقت «نزاجا» امضا کرده بودند که در آن متعهد شده بودند عملیات را در هر شرایطی به سرانجام برسانند و نمی‌توانستند با آن روحیه از نزدیکی خط دشمن، دست خالی بازگردند. اگرچه من به عنوان پژوهشگر صحت صرف این تعهد را قضاوت نمی‌کنم، اما بر اساس تجربیاتم می‌گویم در میان جنگ‌سالاران، گاهی عملی که در نگاه اول برخلاف منطق به نظر می‌رسد، دقیق‌ترین تصمیم است؛ چرا که اگر شروع جنگ یعنی تجاوزگری غیرمنطقی است، دفاع کاملاً مبتنی بر فطرت، عقل و منطق محض است. دلیل فرعی دوم نیز، احساس کینه و میل به انتقام بود؛ ایشان شاهد تیرباران اسرای خودی توسط دشمن در عملیات کربلای ۶ بودند و این تجربه باعث شد وقتی در آخرین لحظات به خاکریز دشمن نزدیک شده بودند، از اجرای دستور عقب‌نشینی خودداری کنند و بر اساس اجتهاد نظامی خود عمل کند.
کتاب علاوه بر عملیات‌ها، به جزئیات زندگی روزمره و ابتکارهای نیروها، از ساخت حمام صحرایی و کوره دست‌ساز تا عبور از میدان مین، می‌پردازد. این جزئیات چگونه وارد روایت شدند و برای ثبت آن‌ها چه اندازه به خاطرات سرهنگ آدم‌نژاد و چه اندازه به تحقیق و بررسی مستقل متکی بودید؟
در این زمینه زیاد وارد جزئیات نمی‌شوم؛ تمام آن مواردی که مطرح فرمودید، همگی برخاسته از تجربیات شخصی بودند، اما ضرورت داشت که خواننده با شرایط سخت و خاص موجود در منطقه عملیاتی شمال‌غرب آشنا شود تا بهتر بتواند عظمت انجام آن عملیات غرورآفرین را احساس کند. اجازه بدهید این قسمت را با همین مقدار پاسخ بسنده کنیم.
کتاب حاوی اصطلاحات تخصصی نظامی، کدهای مخابراتی، اطلاعات مربوط به تجهیزات و تحلیل‌های فنی است. در کنار مخاطبی که تجربه یا دانش نظامی دارد، خواننده عمومی نیز باید بتواند روایت را دنبال کند. چطور تصمیم گرفتید کدام اطلاعات در متن اصلی بمانند و کدام به پاورقی منتقل شوند؟ آیا در این انتخاب، مخاطب مشخصی را در نظر داشتید؟
در پاسخ باید دو دیدگاه را که هنگام نگارش کتاب داشتم عرض کنم؛ نخست اینکه اکثریت قریب به اتفاق ملت با جنگ‌افزارها و بیشتر اصطلاحات نظامی آشنایی دارند؛ برای مثال، اکثراً سلاح‌هایی مثل کلاش، ژ۳، دوشکا و غیره را می‌شناسند. بنابراین، نیازی نبود که تمامی اصطلاحات مشمول پاورقی شوند و لذا به نگارش اسامی‌شان در متن اکتفا شد. اما آن دست از اصطلاحاتی که در پاورقی تشریح شدند، به سه دلیل بود؛ اول اینکه خواننده متوجه باشد توانایی جنگ‌افزاری مانند هواپیمای «پی.سی ۷» چه بود و چرا نمی‌شد آن را ساقط کرد؛ لذا ضرورت داشت که در پاورقی تشریح شوند. دوم اینکه بعضی از اصطلاحات نظامی، تعاریف تقریباً مشروحی دارند که ذکر مفصل آن‌ها در متن داستان، باعث از دست رفتن سررشته داستان و در نتیجه ایجاد خستگی برای مخاطب می‌شد؛ لذا این‌گونه اصطلاحات را در پاورقی توضیح دادم و سومین دلیل هم آشنا کردن خواننده با شرایط تحریمی کشور و دست‌دلبازی امکانات برای دشمن بود تا خواننده متوجه باشد که انجام چنین عملیات‌هایی با آن امکانات محدود، چگونه صورت پذیرفته و به موفقیت رسیده است.
خاطرات یک فرمانده نظامی می‌توانند علاوه بر ارزش شخصی، بخشی از منابع تاریخ جنگ باشند. برای بررسی صحت نام‌ها، جزئیات عملیاتی، تجهیزات و ترتیب وقایع از چه منابعی استفاده کردید؟ اگر میان حافظه سرهنگ آدم‌نژاد و اسناد یا روایت‌های دیگر اختلافی وجود داشت، چگونه آن را بررسی و در متن منعکس می‌کردید؟
همان‌طور که قبلاً عرض کردم، این کتاب رمانی تاریخی محسوب می‌شود که راوی خود عمل‌کننده بود، آن‌هم تنها در حوزه عمل خودش. لذا آن وقایع را تنها باید مبتنی بر روایت ایشان دید؛ زیرا دیگران آن شرایط، حوادث و حالات را تجربه نکرده بودند و به نظر بنده، لازم است که روایات دیگران را بر اساس روایت ایشان مورد بررسی قرار داد. از طرفی، ایشان در نگارش خاطراتش وارد مطالب مربوط به دیگر یگان‌ها، شخصیت‌ها و روابطشان نشده بود که لازم به سنجش صحت و سقم آن‌ها باشد. البته تعدادی از دوستانم نیز در همان عملیات، البته در محدوده دیگری حاضر بودند و عده‌ای نیز به فیض شهادت نائل آمده بودند. بنابراین با عنایت به این گفته‌ها، نه نیازی به راستی‌آزمایی بود نه نیاز به بررسی اسناد دیگر؛ البته در آخر کتاب، پیوست‌هایی آمده که شرح عملیات و اتفاقات بر اساس تاریخ‌نگاری ذکر شده‌اند.
راوی ممکن است خاطره‌ای را صادقانه بیان کند، اما روایت او لزوماً همه ابعاد یک واقعه یا دیدگاه دیگر افراد حاضر در آن را در بر نمی‌گیرد. هنگام تدوین کتاب، چطور میان حفظ نگاه و داوری شخصی سرهنگ آدم‌نژاد و ضرورت فاصله‌گرفتن از برداشت‌های اثبات‌نشده او تعادل برقرار کردید؟ آیا در چنین مواردی امکان دسترسی به روایت‌های دیگر را داشتید؟
مرحوم آدم‌نژاد در نگارش خاطراتشان از عملیات کربلای ۷ تنها به وقایع مربوط به اقدامات و عملکرد خودش بسنده کرده بود و به هیچ‌وجه وارد موارد دیگر یا مرتبط با دیگران و دیدگاه‌هایشان نشده بود که نیاز به بررسی داشته باشد. تنها در دو جا «یکی واقعه منجر به شهادت شهید کاوه و دیگری مشاهداتش از عملیات کربلای ۶ مبنی بر تیرباران اسرای ایرانی » آن‌هم بسیار خلاصه پرداخت که با مطالعه پیوست‌های کتاب می‌توان به‌خوبی متوجه شد که تشریح ایشان از آن دو واقعه، خالی از خلل و تضاد بود. بنابراین، به عنوان نویسنده نیازی به تطابق و راستی‌آزمایی نداشتم؛ چون ایشان اصولاً برداشت شخصی‌اش از وقایع را بیان نکرده، بلکه تنها به بیان اتفاقات در محدوده خود اکتفا کرده بود.
در نوشتن خاطرات جنگ، میان امانت‌داری نسبت به گفته‌های راوی و مداخله نویسنده برای روشن‌تر شدن روایت مرزی وجود دارد. شما این مرز را چگونه تعیین کردید؟ آیا موردی پیش آمد که برای حفظ دقت تاریخی از بازنویسی ادبی یک خاطره صرف‌نظر کنید، یا برای قابل‌فهم شدن آن ناچار به بازسازی و توضیح جزئیات شوید؟
همان‌طور که قبلاً عرض کردم، این کتاب رمانی بر اساس یک واقعه تاریخی است که آن‌هم بر مبنای چند صفحه دست‌نویس از مرحوم آدم‌نژاد شکل گرفت. اسم و تعریف رمان نیز روی خودش است؛ یعنی نویسنده یک رویداد را در نظر می‌گیرد و با اضافه کردن شاخ و برگ و زیباسازی بر اساس اصول ادبی، بدون اینکه به اصل واقعه و روند آن صدمه‌ای وارد کند آن را به گونه‌ای به نگارش درمی‌آورد که خواننده طالب داستان، پیگیر ادامه حوادث بشود و در نهایت، آشنایی مطلوبی از آن ماجرا کسب کرده و تشویق شود که بقیه موارد مرتبط با آن را از دیگر مراجع پیگیری کند.
در این کتاب نیز موضوعاتی مانند شرایط آب‌وهوایی، جغرافیایی و غیره، تنها برای آشنا کردن خواننده با پیش‌زمینه‌های ورود به اصل واقعه اضافه شدند وگرنه حفظ امانت از اساسی‌ترین وظایف نویسنده است. لذا می‌توانم بگویم تنها از ذکر اسامی تعدادی از شهدا که در آخر خاطرات ذکر شده بودند و ربطی به اصل موضوع نداشتند، خودداری شد و دیگر مطالب مندرج در دست‌نویس‌های ایشان به شکلی مناسب و کامل در کتاب ذکر شده‌اند.
اگر جذابیت روایی و ضرورت ثبت جزئیات تاریخی با یکدیگر تعارض پیدا کنند، اولویت شما چیست؟ آیا ممکن است برای حفظ انسجام یا کشش روایت از بعضی جزئیات صرف‌نظر کنید، یا معتقدید حذف اطلاعات مهم تاریخی به ملاحظه‌های ادبی قابل توجیه نیست؟ آیا در همین کتاب نمونه‌ای وجود داشت که به‌خاطر دقت تاریخی، از انتخاب روایی جذاب‌تری صرف‌نظر کنید؟
اولاً باید عرض کنم که همان‌طور که قبلاً پاسخ دادم، بین نگارش تاریخ یک واقعه با نگارش داستان درباره آن واقعه تفاوت ماهوی وجود دارد. وقتی صحبت از نگارش جزئیات تاریخی می‌شود، باید سراغ مورخ رفت؛ اما در داستان‌نویسی، ذکر تمام جزئیات مانند تاریخ دقیق عملیات، تعداد یگان‌ها و آمارِ عِدّه و عُدّه و غیره، نه تنها لازم نیست، بلکه ناهنجار و ناهمخوان با اصل داستان‌نویسی است. البته این باعث نمی‌شود که نویسنده به‌طور کلی یک تاریخ یا آمار را به دلیل ملاحظات ادبی تغییر داده یا پنهان سازد؛ بلکه چنانچه لازم به بیان آن‌ها باشد، باید بتواند با خلاصه‌نویسی و اشاراتی، آن‌ها را وارد داستان کند.
برای مثال، در بیان عملیات کربلای ۶، تمام ناهمترازی‌های موجود بدون نیاز به بیان اعداد و ارقام کامل، به‌نحوی نوشته شد که خواننده به‌خوبی به تفاوت بین دو نیرو واقف شود. لذا می‌توان گفت که اصولاً مسئولیت و هنر نویسنده همین است که بدون آوردن آمار و ارقام، بتواند مطلب را به خواننده برساند و در صورتی که نویسنده‌ای بخواهد تمام این موارد و داده‌های خشک را بنویسد، دیگر اطلاق نویسنده به وی محلی از اعراب نداشته و باید گفت که چنین کسی مورخ است.
در صفحات پایانی، شما از رواج نگاه منفی به جنگ در میان نسل جوان انتقاد می‌کنید و بخشی از این وضعیت را به روایت‌های نادرست یا ناقص از دفاع مقدس نسبت می‌دهید. از نظر شما، چه عواملی باعث شده‌اند بخشی از نسل جوان نتواند با روایت‌های موجود از جنگ ارتباط برقرار کند؟ آیا هنگام نگارش کتاب تلاش کردید به پرسش‌ها و تردیدهای این نسل نیز بپردازید، یا هدف اصلی‌تان دفاع از برداشت راوی از جنگ بود؟
بر اساس دیدگاه شخصی‌ام باید عرض کنم که این ناهنجاری را در چند بُعد باید بررسی کرد، اولین و اساسی‌ترین دلیل آن را می‌توان در دست‌نیافتنی نشان دادن رزمندگان در فیلم‌های تولیدشده دانست. نمی‌توان منکر شد که یک فیلم قادر است به اندازه یک کتابخانه در خصوص یک موضوع روی اکثریت عموم جامعه تأثیر بگذارد. در این فیلم‌ها، قهرمانان افرادی نشان داده شدند که معصومیت مطلق داشته و از هرگونه عیب و ناهنجاری‌ای مبرا بودند. طبیعی است که نسل جوان و هر نسل دیگری، با دارا بودن تمام غرایض طبیعی، وقتی خود را با قهرمانان این‌چنینی مقایسه می‌کند، می‌بیند که قادر به همذات‌پنداری با او نیست و اصلاً با دارا بودن آن خواسته‌ها و غرایض، قادر نیست مانند آن قهرمانان بشود. بنابراین، وقتی حتی برای نیل به چنان شرایطی تلاش می‌کند، به علت وجود همان خواسته‌ها و غرایض، دچار اثر «پایک» شده و در نهایت دست می‌کشد.
مورد بعدی، یک‌سویه بودن تعاریف دوران دفاع مقدس است؛ یعنی رزمندگان فقط و فقط محدود به قشر خاصی که تحت فرماندهی ارگان خاصی مشغول رزم بودند، نشان داده شده‌اند. طبیعی است که حتی قشر جوان شاغل در دیگر ارگان‌های نظامی و انتظامی نیز دچار پرسش ماهوی از صحت انتخابشان بشوند، چه رسد به دیگر افراد جامعه.
مورد سوم، غیرمنطقی نشان دادن عملکرد دشمن بود. این فرآیند گاهی آن‌قدر مضحک و غیرعقلانی بوده و هست که باعث زیر سوال رفتن تلاش‌های جان‌فرسای تمام رزمندگان در تمام ارگان‌ها شده و می‌شود؛ در حالی که دشمن، بسیار قدرتمند، عقلانی و حساب‌شده، تا آخرین فشنگ و توانش می‌جنگید، ولی صلابت رزم نیروهای خودی آنان را به قبول شکست وا می‌داشت و اما تلاش من در این کتاب بر آن بود که علی‌رغم نوشتارهای دیگر، یک داستان نوشته باشم تا خواننده ضمن لذت بردن از یک داستان، در صورتی که تمایل داشته باشد، به دنبال پژوهش در دیگر موارد هم برود و اگر هم نرفت، همان لذت بردن از داستان واگویه‌شده از یک رزم سلحشورانه، کفایتش کند.
در بخشی از کتاب، از غلو در قداست افراد و در بخش دیگری از روایت‌های ناقصی انتقاد می‌شود که نقش برخی نیروها و سازمان‌های نظامی را کم‌رنگ کرده‌اند. این دو نقد چه نسبتی با یکدیگر دارند؟ آیا هنگام تدوین خاطرات تلاش کردید تصویری چندوجهی از نیروهای حاضر در جنگ ارائه دهید و از بازتولید همان الگوهای روایی که راوی نقد می‌کند، فاصله بگیرید؟
فکر می کنم در سوالات و بحث های قبلی به این موضوع اشاره کردم، اما در خصوص این عملیات بخصوص، چون اجرای عملیات تنها بر عهده ارتش بود و دیگر نیروها در آن شرکت نداشتند، طبیعی است که نه می‌شد برای آن‌ها نقشی قائل شد نه حفظ امانت، اجازه چنین کاری را می‌داد. البته آنجایی که عزیزان جهاد تحت امر مهندسی لشکر ۶۴ به ایفای نقش برای جاده‌سازی و ایجاد سوله مشارکت داشتند، در همان حد به ذکر تلاششان بسنده شد.
در خاطره مربوط به عملیات کربلای ۷، سرهنگ آدم‌نژاد از خشم خود در برابر تلفات نیروهایش می‌گوید و سرهنگ آذرفر به او یادآوری می‌کند که رفتار فرمانده باید با رفتار دشمن تفاوت داشته باشد. چرا این گفت‌وگو را با جزئیات در کتاب حفظ کردید؟ آیا آن را صرفاً ثبت لحظه‌ای از فشار روانی جنگ می‌دانستید یا این صحنه را برای نشان دادن تعارض میان خشم شخصی، مسئولیت فرماندهی و اصول اخلاقی جنگ مهم می‌دیدید؟
پیش از این توضیح داده‌ام که یک فرمانده، پیش از هر چیز، انسانی است مانند دیگران؛ با همان ویژگی‌ها، نیازها، خواسته‌ها، غرایز و تفکرات. اما او یک تفاوت با دیگران دارد و آن چیزی است که از طریق تربیت، آموزش و تمرین به دست می‌آورد؛ او آموزش می‌بیند تا بتواند در شرایط مختلف، بر همان غرایز و ویژگی‌های انسانی خود مسلط شود. گذشته از این، یک تفاوت ماهوی میان رزمنده مدافع حقانیت و مهاجم ناحق وجود دارد و آن، ایمان به حقانیت است. یک متجاوز هیچ مانع یا محدودیتی در برابر نیل به خواسته‌هایش نمی‌بیند، اما یک مدافع، بر اساس همان باور و اعتقاد، خود را ملزم به رعایت اصول خاصی می‌داند. هرچند ممکن است در شرایط خاص و به دلایل مختلف، آن آموزش‌ها و باورها را برای لحظه‌ای پنهان کند، اما با یک تلنگر، به‌سرعت به همان مسیر پرورده‌شده بازمی‌گردد. هدف من از نگارش این بخش، تأکید بر همین نکته بود؛ اینکه رزمندگان نیز انسان‌هایی معمولی بودند، اما همان باورمندی‌ها و آموزش‌ها باعث می‌شد که برخلاف یک مهاجم، عمل نکنند.
برای درک بهتر این موضوع، بد نیست به یکی از دوره‌های اصلی تیپ «نوهد» اشاره کنم. در طول این دوره‌های آموزشی، تحت عنوان «جنگ باورها» (که به‌غلط جنگ روانی نامیده شده است)، تمرینات ویژه‌ای روی کارآموزان اجرا می‌شود تا آن‌ها به‌گونه‌ای آموزش ببینند که در زمان ماموریت، تحت تأثیر داده‌های دشمن قرار نگیرند و تنها به اجرای دقیق، سریع و صحیح مأموریت بیندیشند.
طبیعی است اگر در حالت عادی، برخی از آن توهین‌ها یا تشرها به افراد عادی زده شود، کار به جاهای بدی می‌کشد؛ اما تداوم آن آموزش‌ها باعث می‌شود که کارآموز پس از گذراندن دوره، قادر باشد تمام آن خشم و عصبانیت را کنترل کند. این بدان معنا نیست که او دیگر خشمگین نمی‌شود، بلکه یاد می‌گیرد که آن غرایز و ویژگی‌ها را تحت فرمان خود درآورد.
نظر شما