سرویس ادبیات خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ زهره مسکنی: سال‌هاست در آستانۀ هفته کتاب، همایش برگزار می‌کنیم، آمارهای نگران‌کننده از سرانه مطالعه را مرور می‌کنیم و با لحنی ناصحانه از کودکان می‌خواهیم کتاب بخوانند تا آدم‌های بهتری شوند. اما کودک امروز که در محاصره تصویرهای خیره‌کننده و دنیای بی‌پایان بازی‌های دیجیتال است، در واکنش به این خطابه شانه بالا می‌اندازد. واقعیت تلخ اما شفاف این است که ما با ابزارهای قرن بیستمی و لحن کسالت‌بار نصیحت، به جنگ رقبای پرزرق‌وبرق قرن بیست‌ویکمی رفته‌ایم و انتظار پیروزی داریم.
اگر قرار است در این نبرد نابرابر، کتاب کاغذی همچنان در دستان کوچک بچه‌ها نفس بکشد، باید اعتراف کنیم که دوران «باید چنین کنی» و کتاب‌های نصیحت‌محور به پایان رسیده است. کودکان برای کتابخوان شدن، ابتدا باید شگفت‌زده شوند و قلاب اتصال آنان به کاغذ، از گذرگاه ادبیات فانتزی بسیار آسان‌تر و سریع‌تر می‌گذرد.
برخلاف تصور سنتی برخی متولیان آموزش که فانتزی را نوعی خیال‌بافی بی‌حاصل می‌دانند، این گونۀ ادبی، دقیق‌ترین آینه برای بازآفرینی واقعیت است. کودک در دنیای رئال، همواره تحت انقیاد قواعد بزرگسالان است؛ در حالی که فانتزی این قراردادها را معلق می‌کند و به کودک حس قدرت، کشف و عاملیت می‌بخشد. کودکی که طعم تعلیق و هم‌کلامی با موجودات ناشناخته را در صفحات یک کتاب می‌چشد، دیگر خواندن را تکلیف مدرسه‌ای نمی‌بیند؛ بلکه خواندن برایش به یک ماجراجویی شخصی تبدیل می‌شود.
این ضرورت، در مواجهه با آموزش بحران‌های دنیای واقعی، به‌ویژه محیط‌زیست، دوچندان می‌شود. ما دهه‌هاست مفاهیمی مثل تفکیک پسماند و بازیافت را در قالب پیام‌های مستقیم و بروشورهای ملال‌آور به کودکان عرضه کرده‌ایم که نتیجه‌اش اغلب بی‌تفاوتی یا اضطراب زیست‌محیطی بوده است. در نگارش کتاب «مورچه‌ای با کلاه ستاره‌ای» به این فکر می‌کردم که چگونه می‌توان بدون ایجاد دل‌زدگی، از بحران‌های زمین با کودکان سخن گفت؟ حالا اجرای این طرح آموزشی در مدارس، این پاسخ روشن را به همراه دارد که فانتزی، آموزش را از یک تکلیف تحمیلی به مأموریتی قهرمانانه تغییر می‌دهد.
در این اثر، به کودک نگفتیم «پسماند را جدا کن چون ما می‌گوییم»، بلکه آنها را با «موراه»، مورچه‌ای مسافر از سیاره‌ای دیگر روبه‌رو کردیم. وقتی دو کودک داستان در کنار این موجود نامتعارف قرار می‌گیرند، تفکیک زباله از مبدأ یا استفاده از سامانه‌های نوین، دیگر یک نصیحت نیست؛ بلکه رمزی جادویی برای بازگرداندن توازن به جهان است.
مشاهده بازخورد بچه‌ها شگفت‌آور بود. کودکی که شاید هرگز یک بروشور آموزشی را تا سطل بازیافت هم با خود حمل نمی‌کرد، حالا با ولع کتاب را ورق می‌زند، نگران سرنوشت زمین می‌شود و مهم‌تر از همه، کتاب را مثل یک گنج به دست می‌گیرد. این دقیقاً همان لحظه طلایی است که ترویج کتابخوانی با آموزش شهروندی مدرن گره می‌خورد.
در هفته کتاب، باید پیامی فراتر از کلیشه‌های مرسوم به نظام آموزشی داد تا آموزش را از یوغ لحن دستوری نجات دهند. ادبیات فانتزی رقیب آموزش نیست؛ بلکه قدرتمندترین شتاب‌دهندۀ آن است. اگر می‌خواهیم نسلی تربیت کنیم که هم کتابخوان باشد و هم در برابر دردهای آیندۀ این سرزمین احساس مسئولیت کند، چاره‌ای نداریم جز اینکه تخیل را به رسمیت بشناسیم.
کلام آخر اینکه، گاهی برای آنکه کودکی صدای دردهای زمین را بشنود، باید اول به صدای «مورچه‌ای با کلاه ستاره‌ای» از آن سوی کهکشان گوش بسپارد!
نظر شما