سرویس هنر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - هومن هنرمند؛ «هنر زاده‌ی تنشی است میان عشق و ترس» - جولین بارنز
کتاب «چشم پاینده» به تازگی به چاپ چهارم خود رسیده و از سوی نشر گیلگمش منتشر شده است. این کتاب توسط نویسنده‌ای نام‌آشنا در جهان ادبیات به تحریر درآمده که این بار تحلیل‌های خود درباره‌ی آثار محبوبش در هنرهای تجسمی را به مخاطب پیشکش می‌کند. جولین بارنز در کتاب خود صدایی رسا و متفاوت از نقدهای مرسوم زمانه را به نگارش درآورده.
شاید چند دهه است که نقد هنری به‌خصوص در فضای آکادمیک توجهی به زندگینامه‌ی هنرمندان ندارد. این سبک از تحلیل و بررسی غالباً کهنه و قدیمی انگاشته می‌شود. کتاب جولین بارنز فراتر از نقد زندگینامه‌ای است اما اگر مجبور به طبقه‌بندی آن در یک جرگه از انواع نقد باشیم، بیش از همه نقدی زندگینامه‌ای باشد. چرا فراتر از این نوع است؟ چون بارنز نمی‌خواهد زندگی هنرمندان را بنویسد، او اطلاعات خاصی را دست‌چین می‌کند که موجب دریافت متفاوت ما از اثر هنری می‌شود. هم‌چنین شبیه به نوعی نقد روانکاوانه می‌شود بدون آن‌که از اصطلاحات روانکاوی استفاده کند. بعضی مواقع نقاش مورد نظر او بخشی از زندگی خود را در آثارش به یادگار گذاشته که خود نیز از آن بی‌خبر است.
ایده کتاب «چشم پاینده» برای هر متخصص هنرهای تجسمی جذابیت دارد. او هم می‌تواند به دوره‌ها، آثار و نقاشان محبوب خود بپردازد. آن‌چه جستارهای بارنز را متفاوت می‌کند، قلم منحصربه‌فرد و وجه قصه‌گویانه‌ی اوست که به خوبی در ترجمه‌ی کتاب منعکس شده است.
علاوه بر این او خوانش زندگینامه‌ای از برخی هنرمندان را به چالش می‌کشد، مثل وقتی که نسبت به زن‌ستیز بودن ادگار دُگا مردد می‌شود: «پیش‌داوری من این است که فرق بگذارم بین زندگی، که ممکن است دُگا در آن مظهری از زن‌ستیزیِ زمانه‌اش بوده یا نبوده باشد، و هنر، که در آن به نظرم می‌رسد دُگا به زنان عشق می‌ورزیده.» در اواخر کتاب وقتی که درباره‌ی دوست هنرمند خود هاوارد هاجکین می‌نویسد، بر آن‌چه در اثر هنری منعکس می‌شود تأکید می‌کند نه چیزی که هنرمند خود مدعی آن است: «به هنر اعتماد کن، نه به هنرمند؛ به قصه اعتماد کن، نه به قصه‌گو. هنر به یاد می‌سپارد، هنرمند از یاد می‌بَرد.»
نقد زندگینامه‌ای به شیوه‌ای که بارنز با آن مواجه می‌شود مترادف با گوش سپردن به ادعای تاریخ‌نگاران هنر و خود هنرمند نیست. بلکه کوششی است که از طریق اسناد و شواهد معطوف به دریافت دقیق‌تر از اثر هنری می‌شود.
نقاشانی که بارنز را به خود جذب کردند بیش‌تر از همه متعلق به دوران مدرن هستند. او کمتر به نقاشان معاصر و از آن کمتر به نقاشان پیشامدرن می‌پردازد. در دو بخش از کتاب به ارتباط میان نقاشان و نویسنده‌ها می‌پردازد که اکثراً نقاشان امپرسیونیست و نویسندگان رئالیست و ناتورالیستی چون بالزاک و زولا را شامل می‌شود.
جستارهای بارنز از طرفی نگاهی موشکافانه به جزئیات زندگی هر هنرمند دارد و از طرف دیگر شامل شرحی از دلایل برگزیدن این هنرمندان می‌شود. او تابع تاریخ هنر نگاشته شده و نقد هنری رایج نیست؛ بیش‌تر با نویسنده‌ای خوش‌قریحه روبرو هستیم که با سماجت قصه‌ی مندرج در آثار هنرمندان را می‌کاود و درعین‌حال روابط شخصی آن‌ها با یکدیگر برایش جذابیت خاصی دارد.
این طرز روبرو شدن با تاریخ هنر و نقد هنری دو ویژگی مهم دارد: یکی اینکه با آثار مهجورتر و کم‌سروصداتر تاریخ هنر آشنا می‌شوید و دوم این که پیچیدگی‌های رایج نقد هنری در نوشته‌های امروزی جای خود را به روایت‌هایی ساده و صمیمانه می‌دهند. خیلی از اوقات مفاهیم انتزاعی بر سر آثار مهم خراب می‌شوند ولی اثر هنری در واقع به دلایلی کاملاً پیش‌پاافتاده به شکلی خاص درآمده. این نه از ارزش اثر هنری می‌کاهد و نه چیزی به آن اضافه می‌کند. پرسش این است که کدام نوعِ نوشتار به دریافت حقیقی‌تر از اثر منجر می‌شود؟
از جنبه‌ای دیگر نیز جستارهای بارنز متفاوت‌اند و شاید بتوانند منجر به بازنگری در شیوه‌ی نقدنویسی معاصر شوند. او وقتی به سراغ کوبیسم می‌رود ژرژ براک را انتخاب می‌کند و نه پیکاسو. دو هنرمند زن (برت موریزو و مری کست) در میان هنرمندان منتخب او قرار دارند. او به سه هنرمند از مکتب نبی‌ها می‌پردازد (بونار، وویّار و والوتون) که معمولاً جایگاه ویژه‌ای در تاریخ هنر ندارند. و مثلاً هنرمندان پرآوازه‌ای مثل دالی یا ماتیس در میان هنرمندان او قرار ندارند.
شاید زمان آن رسیده باشد که منتقدان هنر معاصر در مواجهه با هنر بیش‌تر از مکاتب فلسفی به دلایل ساده‌تر خلق اثر هنری بپردازند و بدون اولویت‌بخشی به هنرمندانی که تاریخ هنر شاخص‌تر می‌داند، خود هنرمندان و آثار مورد علاقه‌شان را انتخاب کنند. نقد هنری به روش بارنز نوعی نگاه شخصی‌تر و شاید حقیقی‌تر را به خواننده عرضه می‌کند.
نظر شما