به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) در ساری، محمود خدایار در نشست پیوند هنر، ادبیات و زندگی در دانشگاه منابع طبیعی و علوم دریایی شهرستان نور، اظهار کرد: درنگ فاصله‌ای میان خواستن و رسیدن است که امکان تجربه عمیق را فراهم می‌کند، درنگ به معنای توقف حرکت نیست، بلکه اندیشیدن عمیق به زندگی در مسیر حرکت است؛ فرصتی برای بازپس‌گیری تجربه انسانی از چنگال زمان شتاب‌زده.
خدایار با تاکید بر ضرورت فاصله گرفتن انسان از جریان پیوسته اتفاقات زندگی، افزود: انسان برای فهم زندگی خود باید گاهی در مسیر حوادث مکث کند، به گذشته بازگردد و نسبت خود را با تجربه‌هایی که پشت سر گذاشته است، دوباره تعریف کند. از این منظر، درنگ نه فقدان حرکت، بلکه عمق بخشیدن به حرکت زندگی است.
این عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس با اشاره به دیدگاه میلان کوندرا درباره شیوه‌های زیستن، میان دو نوع تجربه زندگی تمایز قائل شد: زیستن به‌مثابه عبور از لحظه‌ها و زیستن به‌مثابه تجربه عمیق لحظه‌ها.
وی گفت: ادبیات با فراهم کردن امکان تجربه عمیق لحظه‌ها در جریان گذر زمان، زمینه درنگ و بازیابی حضور انسان را فراهم می‌کند.
این پژوهشگر با اشاره به روایت‌های ادبی و عرفانی همچون داستان سیمرغ، شیخ صنعان، لیلی و مجنون، کاخ خورنق، یوسف و زلیخا و همچنین رمان «در جست‌وجوی زمان از دست‌رفته» اثر مارسل پروست، این آثار را روایت‌هایی از درنگ و تجربه عمیق زیستن دانست.
وی همچنین برای تبیین ارزش درنگ، به بیتی از سعدی استناد کرد:
«به چشم خویش دیدم در بیابان
که آهسته سبق برد از شتابان»
خدایار در جمع‌بندی این دیدگاه یادآور شد: درنگ، مصادره لحظه و زمان به نفع تجربه عمیق زیستن است؛ فرصتی برای آنکه انسان به جای صرفا عبور کردن از زندگی، آن را عمیق‌تر تجربه کند.
وی در بخش دیگری از سخنان خود، درباره ارتقا به مرحله سوژه‌گی، به تبیین جایگاه شهرهای کهن ایران فرهنگی در شکل‌گیری هویت تاریخی، زبانی و تمدنی فارسی‌زبانان پرداخت و با تمرکز بر شهر سمرقند، از نقش این مکان‌ها در بازتولید خاطره جمعی و خودآگاهی فرهنگی سخن گفت.
خدایار با اشاره به برخی دیدگاه‌های فلسفی معاصر، از جمله آرای مارتین هایدگر درباره ذات تکنولوژی، نظریه بوم‌شناسی ژرف‌نگر آرنه نس و فلسفه معطوف به شی گراهام هارمن، به تحول نگاه فلسفی به اشیا و فاصله گرفتن از انسان‌محوری اشاره می‌کند.
وی با بهره‌گیری از این مباحث، شهرهای کهن مشرق‌زمین در حوزه تمدنی ایران فرهنگی، از جمله سمرقند، را فراتر از مکان‌هایی منفعل و صرفا جغرافیایی دانست و ادامه داد: معتقدم این شهرها به واسطه برخورداری از ظرفیت‌های نمادین و تاریخی، به مرتبه‌ای از سوژه‌گی و عاملیت رسیده‌اند؛ به‌گونه‌ای که در تعامل و گفت‌وگو با مخاطبان خود قرار دارند.
عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس تصریح کرد: در بازشناسی عناصر هویت جوامع فارسی‌زبان، نمی‌توان از کنار نام شهرهایی چون سمرقند به‌سادگی گذشت؛ زیرا زبان و مکان در این شهرها، هسته مرکزی هویت تاریخی را شکل داده و زمینه‌ساز خودآگاهی و پیوند با خاطره ازلی نخستین مکان‌های هویت‌ساز فرهنگ ایرانی بوده‌اند.
خدایار در ادامه، سمرقند را یکی از کانون‌های مهم تاریخ ایران فرهنگی و شکل‌گیری شعر و زبان فارسی عنوان کرد و گفت: این شهر، هم در دوران پیش از اسلام و هم در دوره اسلامی، نقشی برجسته در تاریخ فرهنگی و ادبی فارسی‌زبانان داشته است. وی در همین زمینه به روایت‌هایی درباره پیوند این منطقه با خاطره تولد زردشت و نیز سروده شدن نخستین شعر فارسی نو به دست ابوحفص سغدی سمرقندی اشاره کرد:«آهوی کوهی در دشت چگونه دَوَدا/او ندارد یار بی‌یار چگونه بوَدا»
شعیری همچنین با اشاره به جایگاه رودکی سمرقندی، پدر شعر فارسی، در اعتباربخشی به هویت ادبی این شهر، خاطرنشان‌کرد: سمرقند تنها به گذشته تعلق ندارد، بلکه در روزگار کنونی نیز با حفظ خاطرات تاریخی خود، همچنان آیینه‌دار زبان و ادب فارسی است.
خدایار اظهار کرد: سمرقند در جهان ذهنی ساکنانش، همچون مادری آفریننده، پیوسته زایایی و قدرت آفرینندگی خود را بازتولید می‌کند.
او برای تبیین این معنا به جایگاه نمادین مادر و زن در اسطوره‌های آریایی‌تباران اشاره کرد و افزود: جایی که نیروی زایش و آفرینندگی از ویژگی‌های ایزدبانوان بوده و زامیاد، ایزدبانوی زمین، نمونه‌ای شاخص از این باور اسطوره‌ای به شمار می‌رود.
این پژوهشگر در پایان، با اشاره به شعر «مادر سمرقند» از حضرت صباحی، شاعر سمرقندی متولد ۱۹۴۸ میلادی، این اثر را بازتابی از مفهوم زایندگی، هویت و تداوم حیات فرهنگی سمرقند معرفی کرد.
استقلال قدرت فرهنگی از قدرت سیاسی
عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس در این نشست، با تشریح عوامل تاب‌آوری تاریخی زبان فارسی در دوره حکومت حاکمان غیر فارسی‌زبان، سه عامل اصلی شامل استقلال قدرت فرهنگی از قدرت سیاسی، جایگاه زبان فارسی به‌عنوان سرمایه فرهنگی و قابلیت ذاتی واژه‌سازی را در استمرار و پویایی این زبان موثر دانست.
حمیدرضا شعیری درباره «تاب‌آوری تاریخی زبان فارسی در زمان حکومت غیر فارسی‌زبانان» اظهار کرد: زبان فارسی در طول تاریخ، با وجود تسلط حاکمان غیر ایرانی و غیر فارسی‌زبان، توانسته است جایگاه خود را حفظ کند و به حیات فرهنگی و اجتماعی خود ادامه دهد. این ماندگاری را می‌توان در پرتو چند عامل اساسی تحلیل کرد.
شعیری نخستین عامل تاب‌آوری زبان فارسی را استقلال قدرت فرهنگی از قدرت سیاسی دانست و توضیح داد: رواج تاریخی زبان فارسی و تثبیت جایگاه آن در جامعه، موجب شد که این زبان حتی در دوره تسلط حاکمان غیرایرانی نیز از قدرت سیاسی استقلال نسبی داشته باشد. به‌گونه‌ای که حاکمان برای ثبت وقایع، تنظیم مکاتبات و انجام امور دیوانی ناگزیر از استفاده از زبان فارسی بودند. این ضرورت، زمینه استمرار و گسترش زبان فارسی را هم در میان مردم و هم در ساختارهای حکومتی فراهم کرد.
این عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس، دومین عامل را تبدیل شدن زبان فارسی به سرمایه‌ای فرهنگی در حوزه‌های مختلف دانست و افزود: زبان فارسی در دوره‌های گوناگون، به پشتوانه ذخایر گسترده ادبی، تاریخی، علمی و عرفانی خود، از جایگاهی ویژه برخوردار بوده است.
به گفته وی، آثار ادبی ارزشمند، متون تاریخی بی‌بدیل، نوشته‌های علمی ثبت‌کننده و انتقال‌دهنده دانش ایرانی و همچنین میراث عرفانی و جهان اندیشه ایرانی، ظرفیت‌هایی بودند که اندیشه نخبگان غیرایرانی را نیز تحت تاثیر قرار می‌دادند.
شعیری تصریح کرد: این سرمایه‌های فرهنگی موجب می‌شد تسلط نخبگان بر زبان فارسی به اعتبار و منزلت اجتماعی آنها بیفزاید. از همین رو، نخبگان نیز همسو با توده مردم در حفظ و گسترش این زبان نقش‌آفرینی می‌کردند.
قابلیت ذاتی واژه‌سازی و انعطاف‌پذیری زبان فارسی
شعیری سومین عامل تاب‌آوری تاریخی زبان فارسی را قابلیت ذاتی و بالقوه این زبان در واژه‌سازی عنوان کرد و گفت: زبان فارسی از چهار دستگاه واژه‌سازی برخوردار است و همین ظرفیت به آن امکان داده است تا در دوره‌های مختلف، پاسخگوی نیازهای واژگانی جامعه باشد.
وی افزود: انعطاف‌پذیری زبان فارسی در مواجهه با واژه‌های دخیل و وام‌واژه‌های زبان‌های دیگر نیز از دیگر ویژگی‌هایی است که به پویایی و استمرار آن کمک کرده است.
این عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس در جمع‌بندی دیدگاه خود خاطرنشان‌کرد: استقلال نسبی زبان فارسی از قدرت سیاسی، برخورداری از سرمایه غنی فرهنگی و ادبی و همچنین توانایی واژه‌سازی و انعطاف‌پذیری زبانی، از مهم‌ترین عواملی هستند که تاب‌آوری تاریخی این زبان را در دوره‌های مختلف، حتی در زمان حکومت حاکمان غیر فارسی‌زبان، امکان‌پذیر کرده‌اند.
نظر شما